Wet en genade

John Bunyan

Wet en genade. Twee verbonden tegenover elkaar

Oorspronkelijke titel: The Doctrine of the Law and Grace Unfolded (1659).

© Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2020

Omslagontwerp: Albert Bloemert

Vormgeving: José van der Meer

Vertaling: drs. H. Folmer

ISBN 978 90 8718 3530

NUR 700

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

De LEER van WET en GENADE

of

Een verhandeling over de wet en de genade

En over de aard van beide, tonend wat deze zijn zoals ze zijn als
twee verbonden, wie de personen zijn en wat de staat is van hen
die zijn onder elk van deze

TWEE VERBONDEN

Voor een beter verstaan door de lezer worden verscheidene
vragen over de wet en de genade beantwoord, die gemakkelijk
zijn te lezen en even gemakkelijk te verstaan door hen die zonen
van de wijsheid zijn: de kinderen van het tweede verbond.

door JOHN BUNYAN (1628-1688)

Leraar te Bedford

‘Wij besluiten dan, dat de mens door het geloof gerechtvaardigd wordt,
zonder de werken der wet’
(Rom. 3:28).

‘Doch dengene die niet werkt, maar gelooft in Hem Die de goddeloze rechtvaardigt, wordt zijn geloof gerekend tot rechtvaardigheid’
(Rom. 4:5).

‘Want gij zijt niet onder de wet, maar onder de genade’
(Rom. 6:14).

‘Want de wet heeft geen ding volmaakt, maar de aanleiding van een
betere hoop, door welke wij tot God naderen’
(Hebr. 7:19).

Inhoud

Voorwoord van de vertaler - H. Folmer

Historische inleiding - ds. P. den Ouden

Voorrede van de auteur of Brief aan de lezer

De leer van Wet en genade

HET EERSTE DEEL
Het verbond der werken en de Wet

1. De tekstwoorden toegelicht, en de leer daaruit verklaard

2. Wat het verbond der werken is, en wanneer het werd gegeven

3. Wat het betekent om onder de Wet of het verbond der werken te zijn

4. Wie zijn zij die onder de Wet of het verbond der werken leven

5. Wat men bereiken kan terwijl men onder het verbond der werken blijft

HET TWEEDE DEEL
Het verbond der genade en het Evangelie

1. Inleiding

2. De leer bewezen

3. Het nieuwe verbond met Christus gemaakt

4. De voorwaarden van het nieuwe verbond

5. Christus de Borg van het nieuwe verbond

6. Christus de Boodschapper van het nieuwe verbond

7. Christus het Zoenoffer van het nieuwe verbond

8. Christus de Hogepriester van het nieuwe verbond

9. Christus voldeed volkomen aan de voorwaarden van het nieuwe verbond

10. De onveranderlijkheid van het nieuwe verbond; de tegenstanders weerlegd

11. Wie er in het nieuwe verbond worden gebracht en hoe dit gebeurt

12. Een woord van ondervinding

13. De voorrechten van het nieuwe verbond

14. Nuttige toepassing van onderzoek met betrekking tot het oude verbond

15. Een wettische geest

16. Nuttige toepassing en troost van het nieuwe verbond

17. De onvergeeflijke zonde

18. Bezwaren beantwoord tot troost van hen die deelhebben aan het nieuwe verbond

Voorwoord van de vertaler

De oorspronkelijke titel van dit vertaalde boek is: The Doctrine of the Law and Grace unfolded. Het was het laatste boek dat John Bunyan schreef voordat hij voor een periode van twaalf jaar in de gevangenis van Bedford werd gezet (1660-1672). Nadere informatie over het leven en dit werk van Bunyan is te vinden in de door ds. P. den Ouden geschreven historische inleiding.

Dit belangwekkende boek uit 1659 werd voor het eerst én voor het laatst in het Nederlands vertaald door Jan Ross. Die vertaling werd voor de eerste maal uitgegeven in 1746 door de Groningse uitgever Laurens Groenewolt. Voor zover ik kon nagaan zijn er daarna nog minstens tien uitgaven door verschillende uitgevers op de Nederlandse markt gebracht. De laatste door mij gevonden separate uitgave was van 1865. In Alle werken van John Bunyan, door Den Hertog uitgegeven in 1971, is dit werk ook opgenomen. Al deze uitgaven zijn gebaseerd op de vertaling van Jan Ross uit 1746. Deze vertaling was voor die tijd bepaald niet slecht, maar is voor de huidige lezer zeer moeilijk te begrijpen. Dit was voor mij voldoende reden om een nieuwe vertaling van dit boek te verzorgen. Hiervoor ben ik uitgegaan van een Engelse heruitgave door Great Christian Books te New York, 2014.

Wat mij bij het vertalen van dit werk opviel, was dat de door Bunyan geschreven tekst op veel plaatsen echt spreektaal uit die tijd was, maar dan wel een tamelijk slordige, weinig gestileerde taal. Dat is ook niet verwonderlijk, want hij had nauwelijks enige scholing en opleiding gehad, en was op die leeftijd (30-31 jaar!) nog niet zo geoefend in het schrijven van keurige teksten. (Als je de tekst van dit boek vergelijkt met bijvoorbeeld de Engelse teksten van zijn geleerde tijdgenoot Hugo Binning, vallen de verschillen in stijl direct op).

Maar tegelijk heb ik me er zeer over verwonderd dat hij al op jonge leeftijd zo veel geestelijk licht van de Heere gekregen had dat hij zó indringend kon schrijven over zonde en genade, schuld en verzoening, Wet en Evangelie, werkverbond en genadeverbond. Bunyan heeft het belang en de noodzaak van de bevindelijke kennis van beide zaken persoonlijk ondervonden, en besefte heel goed van welke betekenis deze zijn voor het geestelijke leven.

Net als in zijn Christenreis zijn ook in dit werk vele autobiografische elementen te vinden. Daarom is dit boek geen weergave van een stuk droge theoretische theologie, maar daarentegen van een stuk praktisch-bevindelijk christendom.

Voortdurend heb ik de oude vertaling van Jan Ross naast de mijne gelegd, en daar ook dankbaar gebruik van gemaakt. Toch is dit echt een andere vertaling geworden. In het algemeen ben ik geneigd om nogal brontaalgericht te vertalen. Maar om de tekst toegankelijk te maken voor de lezer van nu, en de inhoud ervan volgens de bedoeling van de auteur beter te laten overkomen, heb ik soms meer doeltaalgericht te werk moeten gaan en daarbij lange zinnen vaak in twee of drie zinnen gedeeld. Bovendien is het hele werk nu ter wille van de overzichtelijkheid – conform de gebruikte Engelse uitgave – verdeeld in hoofdstukken die in een inhoudsopgave voorin het boek gemeld worden. Ook zijn er in de tekst op veel plaatsen kopjes geplaatst boven de paragrafen.

Het is voor mij verleidelijk om hier nog meer te schrijven, maar dat lijkt me niet passend voor een kort voorwoord. Eén ding wil ik naar aanleiding van dit indringende boek graag even kwijt: Wat als een rode draad door het hele werk loopt, is mijns inziens het best te omschrijven met de woorden van Paulus in 2 Korinthe 5:11, ‘Wij dan, wetende de schrik des Heeren, bewegen de mensen tot het geloof.’ Ieder mens zal het een keer moeten verliezen van de Zaligmaker der wereld, aan Wie gegeven is alle macht in hemel en op aarde. Wat is het een heerlijke genade om het in dit leven eens als een arme zondaar van Jezus te mogen verliezen, en zich door de wonderlijke kracht van Zijn majesteitelijke liefde onvoorwaardelijk aan Hem over te geven. Maar het is vreselijk om het straks voor eeuwig van Hem te moeten verliezen, als er geen herstellende bekering meer mogelijk is.

Moge dit bijzondere boek door Gods genade voor vele lezers tot een rijke zegen zijn.

Tenslotte wil ik graag ds. P. den Ouden danken voor het beschikbaar stellen van zijn kerkhistorische lezing over het leven en werk van John Bunyan die hij eerder heeft gehouden tijdens een wintercursus van de Stichting Studie Nadere Reformatie (SSNR). De tekst hiervan bleek met wat kleine aanpassingen uitstekend te kunnen dienen als historische inleiding op dit boek.

H. Folmer,

Apeldoorn, augustus 2020

HISTORISCHE INLEIDING

door ds. P. den Ouden - hersteld hervormd predikant te Katwijk aan Zee

John Bunyan en de verhouding tussen Wet en Evangelie

Waarschijnlijk is de lezer enigermate bekend met de levensgeschiedenis van John Bunyan. Daarom volgt hier slechts een korte introductie.

Bunyan werd in 1628 geboren te Elstow en is in 1688 in Londen overleden. Na een langdurige, zware geestelijke worsteling brak eindelijk het licht van de Geest door in zijn hart. Hij werd in 1655 voorganger van de baptistengemeente te Bedford. Na de val van het protectoraat van Cromwell besteeg Karel II de troon en braken er vervolgingen uit. Bunyan werd gevangengezet omdat hij als ongeordend prediker voorging. Twaalf jaar (1660-1672) bracht hij door in de gevangenis van Bedford, al genoot hij de laatste jaren een zekere bewegingsvrijheid. In 1676 werd hij opnieuw enige tijd gevangengezet en begon hij met het schrijven van zijn beroemde Christenreis, een boek dat in 1678 verscheen. Andere bekende titels van hem zijn: De Christinnereis, De Heilige Oorlog, Komst en welkomst tot Christus en zijn autobiografie Overvloedige genade voor de grootste van alle zondaars.

Behalve deze boeken schreef Bunyan nog vele andere werken die getuigen van een diep theologisch inzicht gepaard aan een grote pastorale bekwaamheid; en dat terwijl hij nauwelijks enige scholing had genoten. Daarnaast was hij ook een begenadigd en bewogen prediker. Zijn preken maakten diepe indruk en trokken een groot gehoor. Hij schrijft in zijn autobiografie: ‘Het was mij vaak, wanneer ik preekte, vooral wanneer ik het had over de leer van het leven door Christus, zonder de werken, alsof een engel van God achter mij stond om mij te bemoedigen. O, het kwam met zo’n kracht en hemelse duidelijkheid in mijn eigen ziel (...) dat ik niet tevreden kon zijn met te zeggen: ik geloof en ben er zeker van. Ik was er meer dan zeker van.’ De grote theoloog John Owen zei van hem: ‘Als ik de gave om te preken zoals de ketellapper kon bezitten, zou ik graag van al mijn geleerdheid afstand doen.’

Wat voor Bunyans persoonlijke leven, maar ook voor zijn theologie van grote invloed is geweest, was zijn kennismaking met Luther. In zijn Overvloedige genade voor de grootste van alle zondaars wijdt hij er een passage aan. Hij schrijft eerst dat hij na zijn bekering nog veel last bleef houden van zware aanvechtingen, zoals atheïstische gedachten en de angst een verworpene te zijn. Dat benauwde hem zeer; hij vroeg zich af of er ook anderen waren die daar zo mee geworsteld hadden.

Hij schrijft: ‘God gaf mij op een dag een boek in handen van Maarten Luther, zijn Commentaar op de brief aan de Galaten. Toen ik er nog maar kort in gelezen had, zag ik dat mijn toestand zo uitvoerig en diepgaand aan de orde kwam in zijn ondervinding, alsof zijn boek recht uit mijn hart geschreven was. Dit verwonderde mij, want ik dacht dat deze man niets wist van de staat van christenen van nu, maar noodzakelijkerwijs schreef en sprak over de ondervindingen uit vroeger dagen. Bovendien bespreekt hij ook in dat boek met grote ernst het ontstaan van verzoekingen zoals godslastering en allerlei vertwijfelingen. Ik wil daarover niet in bijzonderheden treden. Alleen dit moet, denk ik, iedereen weten, dat ik aan het boek van Luther over de brief aan de Galaten de voorkeur geef boven alle andere boeken die ik ooit heb gelezen (de Bijbel uitgezonderd), als het beste geschikt voor een gewond geweten.’

Voor Bunyans persoonlijke leven, maar ook voor zijn theologische ontwikkeling, was het lezen van Luthers verklaring van de Galatenbrief van beslissende betekenis. Hoewel Bunyan een overtuigd calvinist was, zijn alle onderzoekers het erover eens dat zijn theologie duidelijk een luthers stempel draagt. Als het over de genadeleer gaat, begint Luther bij de mens in zijn gevallen staat, terwijl Calvijn meer vertrekt vanuit de soevereiniteit van God. Het is niet toevallig dat een van Bunyans eerste werken, nl. De leer van wet en genade ontvouwd, in zijn geheel gewijd is aan de verhouding tussen Wet en Evangelie. Voor Luther klopte het hart van de theologie in het zuiver onderscheiden van Wet en Evangelie. Het vormde ook de grondstructuur van zijn theologie. Daarin verschilt Luthers theologie van Calvijn, wiens theologie trinitarisch van opzet is. Bunyan is Luther hierin gevolgd; ook zijn theologie cirkelt om de verhouding tussen Wet en Evangelie.

Nog een andere lutherse trek bij Bunyan is het centraal stellen van de rechtvaardiging door het geloof. Evenals voor Luther, was dat voor hem het leerstuk waarmee de kerk staat of valt. Uit de grote hartstocht waarmee hij hierover telkens weer spreekt, blijkt dat het hem niet minder na aan het hart lag dan Luther.

Het thema van de verhouding tussen Wet en Evangelie raakt dus het hart van Bunyans theologie. Om wat meer zicht hierop te krijgen, willen we eerst een overzicht van zijn visie geven aan de hand van het reeds genoemde boek De leer van wet en genade ontvouwd. Vervolgens maken we daar een aantal opmerkingen bij.

De leer van wet en genade ontvouwd is veel minder bekend dan andere boeken van Bunyan. Toch wordt dit werk algemeen als zijn belangrijkste theologische werk beschouwd en als een sleutel tot het verstaan van zijn theologie. Het boek zou een uitgebreid commentaar genoemd kunnen worden op Luthers adagium dat de Wet en de genade nooit samen kunnen gaan. De echo’s van Luthers Galatenbrief zijn er duidelijk in hoorbaar. Horner, een Bunyanonderzoeker, schreef: ‘De kern van Bunyans denken over Wet en genade is aan Luther ontleend. Het boek is geschreven als een theologische verhandeling, maar heeft een sterk autobiografische inslag: het is eigenlijk een neerslag van Bunyans eigen geestelijke pelgrimage. Zijn levensverhaal, Overvloedige genade voor de grootste van alle zondaars, kan er moeiteloos naast gelegd worden. De existentiële toon verraadt een sterke persoonlijke betrokkenheid van de schrijver.’

Bunyan benadrukt keer op keer dat de Wet en de genade ook voor de lezer geen theorie mogen blijven, maar een zaak van beleving moeten worden: ‘Als iemand slechts verstandelijke kennis van de Wet heeft, maar nooit de kracht van de Wet heeft gevoeld, valt het te vrezen dat hij ook slechts een verstandelijke kennis van het Evangelie heeft’. Voor Bunyan is het juiste verstaan van Wet en Evangelie van vitale betekenis voor het geloofsleven. Het luistert hier heel nauw; dwalingen kunnen rampzalige gevolgen hebben. In ieder geval brengt het een grote duisternis en onvruchtbaarheid over het geloofsleven. Hij schrijft: ‘Wie de Wet niet kent, weet niet werkelijk dat hij een zondaar is. En wie niet weet dat hij een zondaar is, heeft niet op een zaligmakende wijze ervaren dat er een Zaligmaker is. Begrijp me goed: ik zeg niet dat de Wet van zichzelf ooit een ziel tot Jezus Christus zal leiden. Maar wanneer een ziel door de Wet is gedood doordat ze door de gestrengheid van de Wet is aangegrepen, dan zal de mens, als hij verlicht is door de Geest van Christus om te zien waar genezing te krijgen is, door genade niet tevreden kunnen zijn voordat ze een ware en zaligmakende kennis van Hem heeft door het geloof.’ Bunyan benadrukt het belang van een grondige overtuiging van onze zonden, omdat dan alleen Christus werkelijk zal worden aangenomen. Bondig zegt hij: ‘Wie zijn zonde half ziet, zal ook Christus maar half zien. Wie nooit gezien heeft dat hij verloren is, zal ook nooit zien dat hij behouden is.’

Bunyan begint zijn verhandeling met een brief aan de lezer. In de eerste zinnen grenst hij direct al zijn positie af tegen de twee fronten waartegen zijn verhandeling gericht is: het legalisme (wetticisme) enerzijds en het antinomianisme anderzijds. Bunyan werd enerzijds ervan beschuldigd dat hij te weinig oog had voor de betekenis van de Wet, en anderzijds werd hem verweten dat hij de Wet het Evangelie teveel liet overschaduwen. Bunyan geeft aan dat zijn boek bedoeld is om de Wet en het Evangelie hun juiste plaats en verhouding te geven. Het boek valt in twee delen uiteen. Het eerste gedeelte gaat over de functie en betekenis van de Wet, het tweede gedeelte gaat over de aard van het Evangelie. Als we even op de verhouding letten: Bunyan wijdt 25 procent van zijn verhandeling aan de Wet en 75 procent aan het Evangelie. Daaruit blijkt wel waar zijn hart ligt en waar hij de meeste aandacht voor vragen wil. Zoals bij de puriteinen gebruikelijk was, plaatst hij Wet en Evangelie binnen de verbondsstructuur. De Wet wordt vaak aangeduid als het werkverbond en het Evangelie als het genadeverbond, het tweede verbond of het nieuwe verbond.

Evaluatie

Na een samenvatting te hebben gegeven van Bunyans visie op Wet en Evangelie, willen we daar nog een paar evaluerende opmerkingen bij maken. Het is belangrijk om te weten tegen welke achtergrond Bunyan dit boek heeft geschreven. In zijn uiteenzetting over Wet en Evangelie neemt Bunyan positie tegenover twee fronten. Allereerst was er de heiligingsbeweging van de Holy Living, die zich breed maakte binnen de Engelse staatskerk. Daarnaast was er het antinomianisme, dat vooral sterk om zich heen greep binnen de kringen van de non-conformisten, aan wie Bunyan zich verwant voelde. Aan beide stromingen lag ten diepste één en dezelfde dwaling ten grondslag: een onjuiste visie op de verhouding tussen Wet en Evangelie. Bij de Holy Living-beweging lag de nadruk meer op de Wet dan op de genade; bij hen verdween de rechtvaardiging achter de heiliging. Bij de antinomianen vindt precies het omgekeerde plaats. Daar lag de nadruk meer op de genade dan op de Wet, de heiliging verdween bij hen achter de rechtvaardiging. Omdat beide stromingen in het kerkelijke leven van Bunyans dagen nadrukkelijk present waren, zag Bunyan zich genoodzaakt op beide fronten te reageren. We willen er kort op ingaan, omdat dit gelegenheid geeft om Bunyan te actualiseren, en omdat beide stromingen ook in onze tijd in het kerkelijke leven van invloed zijn.

Holy Living

Allereerst de Holy Living-beweging. Deze beweging dankt haar naam aan een boek, The Rule and Excercises of Holy Living, geschreven in 1650 door bisschop Jeremy Taylor. Het boek beleefde in korte tijd talloze herdrukken en wordt nog steeds herdrukt. Het behoort tot de klassiekers van de anglicaanse traditie. In de Holy Living-theologie valt de nadruk meer op Christus als Voorbeeld dan op Christus als Verzoener. Er wordt gesteld dat bij de doop de erfzonde wordt uitgewist en dat wie helemaal uit het geloof leeft, zijn zondige aard uitdooft. Kenmerkend voor deze beweging is dat de nadruk valt op de zonde als daad en niet op de zondige aard. De tekst van Rom. 7:14 (‘Ik ben vleselijk, verkocht onder de zonde’) werd door hen betrokken op Paulus voor zijn bekering.

Een ander boek uit dezelfde hoek, dat eveneens een bestseller werd, draagt de veelzeggende titel: The duty of Man; de schrijver is onbekend. In dit geschrift werd sterk benadrukt dat de vergeving van zonden een voorwaardelijk karakter heeft. Het berouw werd gezien als een fundamentele grond voor de vergeving van zonden.

De boeken van de Holy Living-beweging ademden vaak een mystieke en devote sfeer, waardoor ze ook aantrekkingskracht hadden op gereformeerde christenen. Bunyan zag in deze stroming hetzelfde gevaar dat Paulus zo scherp in de Galatenbrief bestrijdt: om door de werken der Wet zalig te willen worden. Het was een vermengen van Wet en Evangelie. De vrome mens, die toch weer heimelijk bezig is om zijn eigen gerechtigheid op te richten en met zijn ijveren denkt God te kunnen behagen. Voor Bunyan was het duidelijk dat een dergelijk heiligingsstreven zijn diepste wortel daarin vond, dat men niet gestorven was aan de Wet, en daarmee aan zichzelf. Zolang wij onder de Wet zijn, kunnen onze werken God niet behagen. Het is de gerechtigheid van Christus alleen die onze werken aangenaam maakt voor God.

In het begin van zijn boek De leer van Wet en genade ontvouwd beschrijft Bunyan dat wij nooit door de werken zalig kunnen worden. Vervolgens voert hij een reeks tegenwerpingen aan, waarin wij direct de Holy Living-theologie herkennen. Zo werpt iemand tegen: ‘Ik bekeer mij niet alleen van mijn vorige leven en beloof zo niet meer te doen, maar ik doe nu mijn best om rechtvaardig te zijn en een heilig leven te leiden. In plaats van een verbreker van de Wet te zijn, span ik mij nu in om de Wet te vervullen.’ Bunyan antwoordt: ‘Stel dat u zou wandelen als een engel Gods, stel dat u de gehele Wet zou kunnen volbrengen en vanaf deze dag zonder één zondige gedachte, woord of daad zou leven (wat onmogelijk is), ik zeg u, als uw staat zo is, is uw toestand ernstig, want u bent nog steeds onder het eerste verbond. Al zou u het heiligste leven leiden dat ooit iemand in deze wereld zou leven, maar als u onder de Wet der werken bent, en niet onder het verbond der genade, dan bent u nog verloren’.

Bij God telt maar één gerechtigheid, en dat is de volkomen gerechtigheid van Christus. Daarbuiten zijn al onze gerechtigheden een wegwerpelijk kleed.

Verderop in zijn boek tekent Bunyan uitvoerig hoe ver iemand onder de Wet kan vorderen in heiligheid om zo Gods gunst en genade te verwerven: ‘Vele arme zielen in deze dagen denken dat zij alleen gered kunnen worden door de Zaligmaker. Maar tegelijkertijd denken ze dat zij van hun kant iets moeten doen om de gunst van de Zaligmaker te verkrijgen, zoals hun verootmoediging vanwege hun zonden, hun bekering van hun zonden, hun beloften en voornemens en hun besluiten om nieuwe mensen te worden.’ Maar ook die gedachtegang snijdt Bunyan de pas af, met Rom. 14:23: ‘Wat uit het geloof niet is, dat is zonde.’ Er is Bunyan alles aan gelegen om duidelijk te maken dat de gerechtigheid van Christus de enige gerechtigheid is die voor God bestaan kan. En dat die geen voorbereiding of aanvulling van onze kant behoeft of toestaat.

Ik denk dat als het over deze thematiek gaat, Bunyan in onze tijd weer zeer actueel is, nu onder invloed van de evangelische beweging de rechtvaardiging opnieuw achter de heiliging dreigt te verdwijnen. De omvang en doorwerking van de verwoestende zondemacht in ons leven dreigt onderschat te worden, en de vrome mensen met zijn vrome werken worden schromelijk overschat. De rechtvaardiging van de goddeloze staat in onze tijd weer onder druk, evenals de blijvende realiteit van Rom. 7:14, ‘Ik ben vleselijk, verkocht onder de zonde.’ Bunyan kan ons helpen om hier het Bijbelse zicht op te blijven houden.

Antinomianisme

Een andere theologische stroming waarmee Bunyan in zijn De leer van Wet en genade ontvouwd in discussie gaat, is het antinomianisme. Het antinomianisme was in het 17e-eeuwse Engeland een actueel thema. Voor- en tegenstanders bestookten elkaar in een stroom van publicaties, vaak geschreven in scherpe bewoordingen. Voor veel puriteinen was het antinomianisme een niet minder gevaarlijke dwaling dan het arminianisme. Daarom stond het op de synode van Westminster (1643-1649) hoog op de agenda. Letterlijk betekent antinomianisme: ‘tegen de Wet zijn’. Concreet gaat het vooral over de vraag welke plaats de Wet in het leven der dankbaarheid inneemt. Dat heeft alles te maken met de verhouding tussen Wet en Evangelie.

Voor de antinomianen, die zich graag op Luther beriepen, staan deze begrippen in scherpe tegenstelling tot elkaar. De Wet staat voor: zalig willen worden door de werken; het Evangelie staat voor: zalig worden door het geloof in Christus. De bediening van de Wet is om te doden; de bediening van het Evangelie is ten leven. Voor de antinomianen is de Wet een tuchtmeester tot Christus, en daarmee heeft zij haar taak volbracht. Christus heeft voor Zijn kerk de Wet volbracht; Hij is het einde van de Wet, en daardoor zijn de gelovigen vrij van de Wet. Voor hen is niet alleen de rechtvaardiging, maar ook de heiliging een zaak van louter toerekening. Zij wilden daarmee zeker geen ruimte geven aan een bandeloos leven, zij stonden zelf doorgaans bekend om hun godzaligheid. Maar naar hun overtuiging heeft de rechtvaardige geen wet meer nodig om hem aan te sporen en te dwingen, omdat hij vrijwillig verlangt te doen wat de Wet eist, en meer dan dat. Niet de Wet, maar het Evangelie is de regel der dankbaarheid.

Bovendien waren ze er beducht voor dat de gelovige weer op zichzelf zou worden teruggeworpen en niet op Christus zou zien, Die niet alleen gegeven is tot rechtvaardiging, maar ook tot heiliging. Elke aansporing tot een godzalig leven beschouwden ze als een uiting van werkheiligheid en eigengerechtigheid en van een tekortdoen aan het werk van Christus.

Ook is de zekerheid van het geloof hiermee gemoeid. In de gereformeerde theologie vormen de goede werken een van de gronden om tot heilszekerheid te komen (HC vraag 86; DL 5.10). Voor de antinomianen was dat onbestaanbaar. Zo zouden de gelovigen er opnieuw toe gebracht worden om gerechtvaardigd te worden door de werken. Zij zochten de zekerheid van het geloof vooral in het onmiddellijke getuigenis van de Geest, zoals we dat vinden in Romeinen 8:16, ‘De Geest getuigt met onze geest, dat wij kinderen Gods zijn.’ Omdat de theologie van Bunyan ook gestructureerd is in Wet en Evangelie, kwam hij dicht in de buurt van de antinomianen. De structuur van zijn theologie maakt het moeilijk om in het leven der dankbaarheid weer een plaats aan de Wet te geven. Bunyan werd in zijn tijd daarom ook door sommigen beschuldigd van antinomianisme. Ook in de wetenschappelijke literatuur over Bunyan wordt hier verschillend over geoordeeld. Toch moeten we Bunyan niet als een antinomiaan beschouwen. Zijn boek De leer van Wet en genade ontvouwd begint met een brief aan de lezer. Daarin schrijft Bunyan: ‘Als een prediker de vrijheid en de volheid van het Evangelie preekt, met de gewilligheid van de Heere des vredes om hen te ontvangen die naar Hem verlangen, is het tegenwoordig de gewoonte om dan hard te gaan roepen: Het is duidelijk dat deze man de Wet veracht. Voor deze man betekent de Wet niets.’

Bunyan neemt nadrukkelijk afstand van deze beschuldiging. Voor hem heeft de Wet wel terdege haar betekenis en plaats. Hij waarschuwt ervoor om de zekerheid van het geloof alleen te zoeken in het getuigenis van de Geest en daar niet de levensheiliging bij te betrekken. Hij schrijft: ‘Het is niet goed om het getuigenis van de Geest los te maken van de vruchten van de Geest, en te menen dat u zonder het laatste een genoegzame grond hebt. Het is alleen om Christus’ wil dat uw zonden vergeven zijn, en daardoor wordt u gedreven om, zowel in woorden als in werken, toe te nemen in heiligheid en gerechtigheid, al de dagen van uw leven. Op grond daarvan mag u vrijmoedig tot uw verkiezing besluiten.’

Voor Bunyan was de levensheiliging een zeer aangelegen punt. Een groot aantal van zijn geschriften is aan dit onderwerp gewijd. Ik noem titels als: Treatise of the fear of the Lord, Christian behaviour en A holy life, the beauty of Christianity. Alleen al uit de titels blijkt dat er geen enkele reden is om Bunyan van antinomianisme te beschuldigen. Als laatste geef ik nog een citaat dat er geen onduidelijkheid over laat bestaan hoe hij denkt over de plaats van de Wet in het leven van de gelovige: ‘Zorg ervoor om goed vertrouwd te zijn met het Woord, en met de algemene regels van heiligheid, te weten: met de Wet der zeden. Het gebrek hieraan is de oorzaak van veel onheiligheid in de levenswandel. Laat dan de Wet bij u zijn om die lief te hebben, en doe dat in de geest van het Evangelie, opdat u in uw leven niet onvruchtbaar zou zijn. Ik zeg nogmaals: laat de Wet bij u zijn, niet als de Wet van Mozes, maar als de Wet van Christus. Want al bent u verlost van de Wet als een verbond des levens, u bent nog steeds onder de Wet van Christus.’ De heiliging is voor Bunyan een wezenlijk onderdeel van de gemeenschap met God. De heiliging is niet de grond van de zaligheid, het is echter wel de weg waarlangs we de zaligheid bereiken. Maar omdat hij zeer beducht is voor werkheiligheid en eigengerechtigheid, wijst hij voor alles en steeds weer naar Christus, Hij is de Bron en Hij is het Doel. Bunyan wordt niet moe om Hem steeds weer aan te prijzen. Het leven is in Christus en Christus is het Leven.

Besluit

Het was Bunyans verlangen om zowel de Wet als het Evangelie te preken. Waarbij de Wet voor hem uiteindelijk in dienst staat van het Evangelie. Het doel van de Wet is om ons met onze schuld bekend te maken; het Evangelie verkondigt vergeving van onze zonden door het bloed van Christus. Wet en Evangelie moeten niet met elkaar vermengd worden. Als vrije genade ons hart heeft ingenomen en Christus ons alles is geworden, gaat in ons hart hetzelfde verlangen leven als in het hart van Paulus, die in 2 Korinthe 5:9 schreef dat hij maar één verlangen kende: ‘zeer begerig zijnde om in alles Hem welbehaaglijk te wezen.’

Daarvoor zijn we, God zij dank, niet op onszelf aangewezen, maar mogen we gaan tot die Middelaar van het nieuwe verbond, in Wie de zaligheid van Zijn kerk vast en zeker is, en Die in al hun gebrek rijk voorziet. Ik geef het laatste woord aan Bunyan:

‘Daarom, ziel, u mag komen tot Jezus Christus voor alles wat u ontbreekt, als tot een magazijn dat voor iedereen toegankelijk is. Hij heeft alles onder Zijn toezicht, want Hij heeft het rechtmatig gekocht en voor iedereen betaald. Hebt u geen geloof? Ga daarvoor naar de man Christus Jezus. Mist u de Geest? Vraag het Jezus. Mist u wijsheid, mist u welke genade dan ook? Hebt u geen nieuw hart? Hebt u geen kracht om tegen uw lusten te strijden en tegen de verzoekingen van de duivel? Hebt u geen kracht om lichamelijke beproevingen en geestelijke aanvechtingen vanwege vervolgingen te dragen? Bent u gewillig om het alles te verdragen, en te volharden tot het einde en meer dan een overwinnaar te zijn? Overdenk dan veel de verdiensten van het bloed van Christus. Wat Hij voor u op Zich heeft genomen. Dat Hij het werk van uw zaligheid in uw plaats op Zich heeft genomen. Dat Hij door God is vol gemaakt opdat Hij u vol zou maken. Hij is gewillig om alles wat in Hem of van Hem is aan u mee te delen. Bedenk dit, zeg ik, en triomfeer alleen in Hem.’

John Bunyans voorrede in De Leer der Wet en der genade verklaard

Brief aan de lezer,

Er zijn predikers die de vrijheid en volheid van het Evangelie voorstellen, samen met de gewilligheid van de Heere des vredes om hen te ontvangen die daarnaar verlangen. Maar het is heden ten dage de geest van de wereld om dan hard te roepen dat zo iemand de Wet veronachtzaamt. Dat gebeurt dan omdat dát Evangelie niet gemengd is met de leer van de Wet. Daarom ziet men dat niet als de goede verkondiging van het Woord overeenkomstig de waarheid. Anderzijds, als de dienaars van Jezus Christus aan mensen de vrees, de schrik en de gestrengheid van de Wet verkondigen, dan zeggen toch die arme zielen die onkundig zijn van de aard van die twee verbonden, dat niets anders dan de Wet en de donderslagen ervan worden gepreekt. Merk wel op dat zij hiervan niet spreken om het volk op de Wet als een verbond der werken te doen vertrouwen, maar eerder dat zij daarvan afgedreven zouden worden om de aanbiedingen en voorrechten van het tweede verbond te omhelzen.

Maar als deze verbonden, namelijk het verbond der werken en het verbond der genade, en de aard van beide, niet worden verklaard, zullen de mensen nooit kunnen weten wie en wat zij van nature zijn, en ook niet onder welk verbond zij leven. Ze kunnen niet verstaan wat genade is, en ook niet hoe zij onder de Wet vandaan zullen komen om God te ontmoeten in en door dat heerlijke andere verbond (der genade). Alleen daardoor kan God Zichzelf, Zijne genade en heerlijkheid, met alle goede dingen van een andere wereld, meedelen.

Het overwegen van deze en verscheidene andere dingen heeft mij aangemoedigd om u nogmaals iets van de wil van God onder ogen te brengen, opdat – als het voor u gezegend wordt – u daaruit voordeel zou ontvangen. Want deze dingen zijn echt geen algemene dingen van weinig belang, maar zaken die u zeker moet weten – en wel bij ondervinding – als u ooit aan de heerlijkheid van God door Christus Jezus deel wilt hebben. Alleen daardoor kunt u ontkomen aan die verschrikking en ondragelijke wraak die anders door Zijn gerechtigheid over u zal komen vanwege uw leven en sterven in uwe overtredingen tegen de Wet van God. En daarom, zolang u hier op de wereld bent, is het uw plicht – als u voor de toekomst gelukkig wilt zijn – om uzelf te zetten tot het overdenken van deze twee verbonden die in de volgende verhandeling besproken worden. En dat moet u zo lang doen totdat u door genade van het ene en van het andere verbond niet slechts een algemeen begrip krijgt in uw hoofd, maar totdat u de kracht, het leven en de heerlijkheid ervan ontvangt. Want neem dit voor waar aan, dat zij die niets weten van de strekking, het doel en de aard van de Wet, ook niets weten van de strekking, de aard en de heerlijkheid van het Evangelie. Zij die slechts een vaag begrip hebben van het ene, zullen ook slechts een vaag begrip hebben van het andere verbond.

De reden hiervan is deze: zolang de mensen onkundig zijn van de aard van de Wet, en van het verkeren daaronder – dat wil zeggen: onder de vloek en de veroordelende kracht ervan vanwege hun zonden – zullen zij ook zorgeloos en nalatig zijn omtrent het onderzoek naar de ware kennis van het Evangelie. Voordat het gebod kwam in zijn geestelijke kracht, was Paulus goed gesteld en meende hij dat hij veilig was (zie Rom. 7:9-10, vergeleken met Filip. 3:5-11). Maar toen het gebod kwam en door Gods Geest werkelijk aan hem ontdekt werd, is hij gestorven aan al zijn voorgaande leven (Filip. 3). En hij die – hoewel onwetend van het Evangelie – te voren vergenoegd was met zijn leven, riep toen uit: ‘Ja, ik acht ook alle dingen schade te zijn om de uitnemendheid van de kennis van Christus Jezus mijn Heere’ (vers 8). Ik zeg daarom: zolang zullen zij onkundig zijn van de aard van het Evangelie, en van hoe heerlijk het is om binnen de perken daarvan gevonden te worden. Want – zoals wij gewend zijn te zeggen – hij die niet weet dat hij ziek is, zal voor zichzelf niet uitzien naar een dokter. En dit wist Christus ook heel goed toen Hij zei: ‘Die gezond zijn hebben de medicijnmeester niet van node, maar die ziek zijn’ (Matth. 9:12); dat wil zeggen: niemand zal de arts werkelijk begeren tenzij hij weet dat hij ziek is. Ook als een mens slechts een algemeen begrip heeft van de Wet – dat wil zeggen: een kennis daarvan in zijn hoofd, zodat hij erover kan praten en redeneren – als hij de krachtige uitwerking ervan nooit gevoeld heeft, is het te vrezen dat hij ook nooit meer dan slechts een algemeen begrip van het Evangelie heeft, zonder een bevindelijke kennis daarvan in zijn ziel. Ja, hij zal er ook niet naar zoeken en er ook niet hartelijk naar verlangen; en dat alles omdat hij geen bevinding heeft van de verwondende en dodende aard van de Wet, zoals ik al eerder zei.

Als u de kracht en de autoriteit van het Evangelie wilt kennen, zoek dan eerst de kracht en de autoriteit van de Wet te kennen. Want ik ben er sterk van overtuigd dat het gebrek aan deze ene zaak, namelijk de kennis van de Wet, een oorzaak is waarom zo velen onkundig zijn van het Evangelie. De mens die de Wet niet kent, weet in werkelijkheid ook niet dat hij een zondaar is. En hij die niet weet dat hij een zondaar is, weet ook niet zaligmakend dat er een Zaligmaker is. Nogmaals, de mens die de aard van de Wet niet kent, kent ook de aard van de zonde niet. En die de aard van de zonde niet kent, is ook niet bezorgd om het wezen van een Zaligmaker te kennen, zoals bewezen wordt in Johannes 8:31-36. Deze mensen waren belijders, en toch kenden zij de waarheid van het Evangelie niet, omdat zij zichzelf niet kenden, en dus ook de Wet niet.

Christelijke lezer, ik wil niet dat u mij hier misverstaat: ik zeg niet dat de Wet uit zichzelf een ziel tot Christus Jezus leiden zal. Maar stel dat iemand door de Wet gedood wordt, wanneer die in al haar gestrengheid op hem afkomt. Dan zal hij, als hij door de Geest van Christus verlicht wordt om te zien waar het redmiddel ligt, door genade geen rust vinden zonder de ware, zaligmakende kennis van Christus te ontvangen door het geloof.

Als u dan uw gezicht schoon wilt wassen, neem dan eerst een spiegel om te zien waar het vuil zit. Dat wil zeggen: als u werkelijk uw zonden afgewassen wilt hebben door het bloed van Christus, zoek dan die eerst te zien in de spiegel van de Wet (Jak. 1). En wees niet bevreesd om uw besmeurde staat onder ogen te zien, maar zie op alle vuile vlekken die u hebt. Want die de onreinheid van zijn aangezicht maar half ziet, zal die ook maar half afwassen. Evenzo zal iemand die zijn zonden maar half ziet, ook Christus maar half zoeken. Daarom, acht uzelf de grootste zondaar in de wereld te zijn, en wees ervan overtuigd dat er niemand slechter is dan u. Laat dan de schuld ervan op uw geweten drukken, en ga zo in die staat tot Christus Jezus. Werp uzelf op Zijn verdiensten en de kracht van Zijn bloed. Pas daarna zult u bevindelijk kunnen spreken over de zaken van de Wet en van het Evangelie, en zal de echte taal van Gods kinderen uit uw mond te horen zijn. Eerder niet.

Laat dit u dan leren dat hij die zijn verloren staat nooit gezien heeft, ook nooit een staat van behoud heeft gezien. En hij die zichzelf nooit in de strik van de satan heeft gezien, heeft zichzelf ook nooit aan de boezem van Christus gezien. ‘Deze mijn zoon was dood en is weder levend geworden; en hij was verloren en is gevonden’ (Luk. 15:24). ‘Onder dewelke wij eertijds ook verkeerd hebben in de begeerlijkheden van ons vlees’ (Ef. 2:3). ‘Maar nu (zoveel als wij geloven) zijn wij bekeerd tot de Herder en Opziener onzer zielen’ (1 Petr. 2:25).

Als u dan in deze verhandeling in de eerste plaats iets vindt van de aard, het doel en de uitgestrektheid van de Wet, roep dan niet gelijk: Hier is niets dan de verschrikking, de vrees en de donderende uitspraken van de Wet. En als u in het tweede deel iets vindt van de vrijheid en volheid van het Evangelie, zeg dan ook niet: Hier is niets dan genade – en daarom de Wet zou geringschatten. Neen, lees het geheel door en oordeel dán. En dan hoop ik dat u de twee verbonden waaronder alle mensen zijn, of onder het ene of onder het andere, voorgesteld en verklaard zult vinden in hun aard, bedoeling en bepalingen, en tevens de staat en toestand van hen die onder het ene verbond of onder het andere verkeren.

Er zijn sommige mensen die uit onkunde zeggen dat zij die schrik en vrees aan zondaars prediken, buiten hun boek gaan en dienaars zijn van de letter of de Wet, en niet van de Geest of het Evangelie. Maar hen zou ik (met Luk. 16:19 – einde, alsook met 1 Kor. 6:9-10, Gal. 3:10 en Rom. 3: 9-19) alleen met deze waarschuwing antwoorden: dat zij die de schrik van de Wet prediken om de ziel te drijven tot het verkrijgen van de zaligheid uit de werken van de Wet, het Evangelie niet juist verkondigen. Maar wanneer die predikanten spreken over de ellendige staat waarin alle mensen van nature zijn, om de ziel haar behoefte aan het Evangelie te doen zien, dan is dat een getrouwe prediking (Rom. 3: 9-25); en hij die zo preekt, doet het werk van een echte Evangeliedienaar.

Er zijn ook anderen die zeggen: Omdat wij de vrije, volle en uitnemende genade van God verkondigen die in het Evangelie geopenbaard wordt, doen wij de Wet teniet. En inderdaad, als het Evangelie niet in zijn heerlijkheid en helderheid wordt voorgesteld, en het Evangelie met het verbond der werken wordt vermengd, kan de Wet niet worden bevestigd. ‘Doen wij dan de wet teniet door het geloof’, of door het prediken van het Evangelie? ‘Dat zij verre, maar wij bevestigen de wet’, zegt Paulus in Romeinen 3:31.

Zeker, hij die de Wet bevestigen wil of deze op haar juiste plaats wil zetten – want zo vat ik de woorden op – die moet er zeker van zijn ook het Evangelie in zijn juiste kleur en aard voor te stellen. Want als mensen onkundig zijn van de aard van het Evangelie en van het verbond der genade, zullen zij er zeer toe neigen om de Wet niet op haar juiste plaats te zetten. Dan begrijpen ze namelijk niet wat zij zeggen of wat zij bevestigen (1 Tim. 1:7). Laat mij u ook zeggen dat als iemand onkundig is van het verbond der genade en ook van de grenzen en onbegrensdheid van het Evangelie – hoewel hij de naam van de Vader en van de Zoon, en ook het verbond der genade en het bloed van Christus noemt – dat hij op hetzelfde ogenblik en met dezelfde woorden toch niets anders predikt dan de Wet als een verbond der werken.

Lezer, ik moet bekennen dat dit een wonderlijke en verborgen zaak is. Men heeft een wijzere geest nodig dan de eigen geest om deze twee verbonden op hun juiste plaats te stellen, zodat wanneer men van het ene spreekt, men het andere niet van zijn plaats verdringt. O, mochten wij zo goed verlicht worden om zo van de Wet te spreken dat daardoor het Evangelie verhoogd wordt; en ook om zo van het Evangelie te spreken dat wij de Wet bevestigen en die toch niet verafgoden, noch enig deel daarvan. Zo’n verlichting is zeldzaam en wordt maar in het hart van zeer weinigen gevonden. Als u nu zou zeggen: Wat betekent het om van elk van die twee verbonden zo te spreken dat zij op hun juiste plaats gesteld worden, en ook om de schrik van het ene te gebruiken om daardoor de heerlijkheid van het andere te verhogen en te bevorderen? Hierop antwoord ik: Lees de hier volgende verhandeling eens met een verstandig hart; dan zult u daarin waarschijnlijk een antwoord vinden dat u voldoet.

Lezer, constateert u dat in deze verhandeling allerlei fraaie uitdrukkingen ontbreken? Dat er ook geen verlichte, ijdele, eigenaardige en geleerde termen in staan? Begrijp dan dat ik nooit bij Aristoteles of Plato op school ging, maar in het huis van mijn vader ben opgevoed, in armoedige omstandigheden en in gezelschap van arme landlieden. Maar als u hier enige duidelijke en ook gezonde en ware woorden vindt, schrijf dat dan toe aan de gaven en bekwaamheden die de Heere Jezus geschonken heeft aan zo’n arm schepsel als ik geweest ben en nog ben. En als u een christen bent met inzicht, en van mij vindt dat ik – hoewel ik terecht sommige dingen aanroer – tekortschiet, schrijf dat toe aan mijn beperktheid, of zo u wilt aan mijn zwakheden, want daarvan zit ik vol.

Hieronder nog enkele woorden en dan zal ik hiervan afstappen.

Ten eerste: Vriend, als u de zaligheid van uw ziel niet begeert, dan smeek ik u toch om dit boek met ernst en aandacht door te lezen. Mogelijk zal het in u enig verlangen wekken om uit te zien naar iets dat u nu nog mist.

Ten tweede: Indien u in uw hart enige opwekking vindt door het lezen van het werk van zo’n onwaardig mens als ik ben, zorg er dan voor dat u in de eerste plaats aan God de eer geeft, en dat u uw overtuigingen volgt; wees niet te haastig om die uit uw geweten weg te krijgen. Maar laat die zo doorwerken totdat u van uzelf ziet dat u van nature van alle genade verstoken bent, zoals geloof, hoop, kennis van God en Christus en van het verbond der genade.

Ten derde: En als u dan uw verloren staat buiten Christus gevoelt, vlucht dan met haast tot Hem. Wees er in stilte in uw ziel van overtuigd dat Hij met uitgebreide armen gereedstaat om u te ontvangen om uwe zonden af te wassen en om u te bekleden met Zijne gerechtigheid. Ook is Hij van harte gewillig om u te stellen in de tegenwoordigheid van Gods heerlijkheid, en onder het ontelbare gezelschap van engelen – met een onuitsprekelijke vreugde.

Als dit nu zo is, stelt u zichzelf dan niet tevreden met deze stille eerste overredingen die u zouden kunnen aanmoedigen om tot Christus Jezus te komen. Nee, gun uzelf geen rust totdat u door een gezegende ondervinding weet hebt van de glorieuze heerlijkheid van dit tweede verbond, aan u geopenbaard en aan uw ziel verzegeld door de Geest van de Heere Jezus Christus.

En om te verhoeden dat u mijn raad in de wind zou slaan, verzoek ik u de volgende dingen ernstig te overwegen:

1. Als u uw overtuigingen niet op de juiste wijze kwijtraakt (dat is alleen door uw zonden afgewassen te zien door het bloed van Christus), is het de vraag of God ooit nóg eens aan uwe hart zal aankloppen. Of Hij niet veeleer zal zeggen: Zo iemand ‘is vergezeld van de afgoden, laat hem varen’ (Hos. 4:17). Mocht hij in de natuurstaat zijn, laat hem varen. Mocht hij onder de vloek van de Wet zijn, laat hem varen. Mocht hij in de hand van de satan zijn, laat hem varen. Mocht hij met haast naar de hel lopen, laat hem varen. Hoewel zijn verdoemenis niet alleen een verdoemenis zal zijn om de zonde tegen de Wet, maar ook om het geringschatten van het Evangelie, laat hem nochtans varen. Mijn Geest, Mijn dienaren, Mijn Woord, Mijn genade, Mijn barmhartigheid, Mijn liefde, Mijn medelijden en Mijn algemene voorzienigheid zullen niet meer met hem twisten, laat hem varen. O ellendige zondaar! Wie zou de overtuigingen in de ziel veronachtzamen, die zo veel goeds voor hen konden betekenen als ze niet genegeerd zouden worden?

2. Als u er niet voor waakt uw overtuigingen kwijt te raken, maar deze van u werpt zonder dat het kostelijke bloed van Christus zaligmakend aan uw ziel toegepast is, kunt u er zeker van zijn dat de verwaarlozing van die overtuigingen strekken zal tot verharding van uw hart als u het Woord weer zult lezen of horen prediken. Men ziet dan gewoonlijk dat zulke zielen, die de overtuigingen veronachtzamen die aanvankelijk op hun geest wogen, doorgaans door Gods rechtvaardig oordeel over hen meer verhard, meer afgestompt en ‘dronken’ van geest worden. Er zijn mensen die voorheen konden beven en wenen en verbroken waren onder het horen van het Woord. Maar nu zitten zij er zo ongevoelig, zo afgestompt en verhard in hun geweten bij, dat, als het vuur van de hel in hun aangezichten geworpen kon worden, zoals dat soms in hun oren klonk, zij nauwelijks bewogen zouden worden. En dit overkomt hun als een rechtvaardig oordeel van God (2 Thess. 2:11-12).

3. Het kan zijn dat u de overtuigingen veronachtzaamt die mogelijk in uw hart gebracht zijn door het lezen van deze verhandeling, of door het horen van de prediking van een andere getrouwe dienaar. Dan zult u van het verstikken van die overtuigingen aan God rekenschap en verantwoording moeten geven in de dag van het oordeel. U zult u niet alleen moeten verantwoorden voor de zonden die u bedreven hebt in uw beroep en in gewone gesprekken, maar u zult ook worden opgeroepen om rekenschap te geven van uw negeren en verachten van overtuigingen die God als een bijzonder middel gebruikt om aan arme zondaars hun verloren staat en de onmisbaarheid van een Zaligmaker te tonen.

Ik zou aan de bovenstaande nog veel meer overwegingen kunnen toevoegen om u te bewegen om gewillig met zorg en aandacht te luisteren naar uw overtuigingen:

1. Overweeg dat u een kostbare ziel hebt die meer waard is dan de hele wereld; deze ziel wordt, als zij ooit zalig wordt, gewoonlijk door overtuigingen bewerkt.

2. Deze ziel zal zeker naar de hel gaan als u die overtuigingen blijft veronachtzamen.

3. Als u naar de hel gaat, moet ook uw lichaam daarheen, zonder er ooit weer uit te komen. ‘Verstaat dit toch, gij God (en Zijn overtuigingen) vergetenden, opdat ik niet verscheure en niemand redde’ (Ps. 50:22). Maar als u iemand bent die ondanks het lezen van uw ellende en van Gods barmhartigheid, in uw zonden wilt blijven voortgaan, weet dan dat u door de dingen die u gelezen hebt in deze wereld, niet te verontschuldigen zult zijn. En in de andere wereld zal uw verdoemenis bijzonder verzwaard worden vanwege het veronachtzamen van die dingen en het zich niet bekeren van uw zonden. U wordt hier niet alleen gestraft om uw zonden, maar ook om het verwerpen van het genadewoord dat u onderwees hoe en op welke wijze u daarvan verlost kon worden.

Hiermee zeg ik u vaarwel! Ik zal u en ook deze verhandeling aan God overgeven. Ik weet dat Hij over mijn werk én over u een rechtvaardig oordeel zal vellen. Ik blijf de uwe, niet om uw lusten en verdorven geest te dienen, maar wel om u te berispen, te onderwijzen, en naar de mate van het geloof en de kennis die God mij gegeven heeft, u de weg van leven en zaligheid te verklaren. Uw veroordeling, uw spot, uw verdenking en minachting van mij zal ik laten liggen voor de dag van het vurige oordeel, waarop de belediger niet ongestraft zal worden gelaten, hetzij u of ik. Toch zal ik voor u bidden, u het goede toewensen en voor u al het goede doen dat ik doen kan. En christenen, opdat ik niet tevergeefs zou schrijven of spreken, zo bid God dikwijls voor mij, met veel ernst en vurigheid, in al uw kloppingen aan de deur van uw Vader, omdat ik dat heel erg nodig heb. Want mijn werk is groot, mijn hart is boos en de duivel ligt op de loer. De wereld staat klaar om te zeggen: Ha, ha! zo wilden we het hebben. En vanuit mijzelf kan ik me niet bewaren en op mezelf durf ik niet te vertrouwen. Als God mij niet helpt, weet ik zeker dat het niet lang zal duren of mijn hart zal mij bedriegen, en de wereld haar voordeel over mij hebben. En zo zal God door mij onteerd worden, en u zult zich schamen dat u mij erkenning hebt gegeven. Bid daarom veel voor mij, uw broeder. Nochtans vertrouw ik op die heerlijke genade die van de hemel aan zondaars wordt meegedeeld, waardoor zij niet alleen in deze wereld geheiligd worden, maar ook verheerlijkt zullen worden in de toekomst. Daartoe brenge de Heere ons door Zijn barmhartigheid.

DE LEER VAN WET EN GENADE

‘Want gij zijt niet onder de wet,
maar onder de genade’
(Rom. 6:14)

HET EERSTE DEEL

Het verbond der werken en de Wet

HOOFDSTUK 1

De woorden van de tekst toegelicht en de leer daarin verklaard

In de drie voorgaande hoofdstukken van de Romeinenbrief bepleit de apostel de zaligheid van zondaars uit genade zonder de werken der Wet. Dat doet hij om de gelovigen te kunnen versterken en ook om degenen die de waarheid van deze leer tegenstonden te overtuigen; of hen anders temeer alle verontschuldiging te ontnemen. Om dat te doen, geeft hij de staat van alle mensen van nature, dus zoals zij in de wereld geboren worden, weer met de woorden van Romeinen 3:10-12, ‘Er is niemand rechtvaardig, ook niet één. Er is niemand die verstandig is, er is niemand die God zoekt. Allen zijn zij afgeweken, tezamen zijn zij onnut geworden; er is niemand die goed doet, er is ook niet tot één toe’, enz. Alsof hij had willen zeggen: Er schijnt een geslacht van mensen te zijn dat door de werken der Wet meent gerechtvaardigd te worden. Maar laat ik hun zeggen dat zij hierin ernstig misleid worden, omdat zij reeds tegen de Wet gezondigd hebben, want ‘door één misdaad is de schuld gekomen over alle mensen tot verdoemenis’, enz. Zie Romeinen 5:12-20.

In het zesde hoofdstuk keert Paulus zich tot de gelovigen om met hen te spreken en te zeggen: Mijn broeders, u ziet nu dat het duidelijk is dat wij het eeuwige leven zullen beërven door de vrije genade van Christus. En laat mij u tot uw troost zeggen dat uw staat wonderlijk veilig is, omdat u onder de genade bent; ‘want de zonde zal over u niet heersen.’ Dat betekent dat noch de verdoemende, noch de besmettende kracht ervan uw zielen kan bederven, want u bent niet onder de Wet. Dat betekent: u bent niet onder iets dat u om de zonde verdoemen zal, maar u bent onder de genade. Of u staat nu zo in betrekking tot God dat, hoewel u gezondigd hebt, u toch vergeving zult ontvangen. ‘Want gij zijt niet onder de wet, maar onder de genade’ (Rom. 6:14).

Vraagt iemand wat de betekenis van het woord ‘onder’ betekent? Het betekent dat u door de Wet niet vastgehouden of opgesloten bent om onder die bediening voor God te verschijnen. Of anders gezegd: u bent nu door het gezag van de Wet niet verplicht om die te vervullen en te gehoorzamen, zodat u zonder dat te doen niet zalig zou kunnen worden. Of weer anders: als u ook maar enig deel van de Wet overtreedt, dat u door haar macht verdoemd moet worden. Nee, zeker niet, want zo bent u niet onder de Wet.

Nogmaals: ‘Gij zijt niet onder de wet’. Wat wordt hier onder het woord ‘Wet’ verstaan?

Het woord Wet wordt in de Schrift op meer dan één manier opgevat, zoals uitgebreid verklaard zou kunnen worden. Daar is de wet des geloofs, de wet der zonde, de wet der mensen, de Wet der werken, anders genaamd het verbond der werken, of het eerste of oude verbond. Zie Hebreeën. 8:13. ‘Als hij zegt, een nieuw verbond (hetwelk is de genade van God, of gewoonlijk het verbond der genade genoemd), zo heeft hij het eerste oud gemaakt’, dat is het verbond der werken of de Wet. Daarom zeg ik dat het woord WET en het woord GENADE in dit zesde hoofdstuk aan de Romeinen de twee verbonden voorstellen waaronder alle mensen zijn, hetzij onder het ene of onder het andere.

‘Want gij zijt niet onder de wet’; dat betekent: u aan wie ik nu deze woorden schrijf, u die werkelijk tot het geloof van Jezus Christus bent gebracht, u bent niet onder de Wet of het verbond der werken. Daarom past Paulus deze woorden niet op iedereen toe, maar alleen op sommigen. Want u, let wel, u gelovigen, u bekeerden, u heiligen en u die wedergeboren bent, u bent niet onder de Wet. Dat houdt in dat anderen die in hun natuurstaat leven niet door het geloof in Jezus Christus tot het verbond der genade zijn gebracht.