Kersten in quotes

Bart Bolier
Kersten in quotes – Dienaar, herder, leraar
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2020
Vormgeving: NO3 omnicreatives
ISBN 978 90 8718 3882
NUR 707-004

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Bart Bolier

KERSTEN IN QUOTES

Dienaar, herder, leraar

Inhoud

Verantwoording

Inleiding

1. GEVALLEN

DE NATUURSTAAT VAN DE MENS

1.1 De heerlijkheid Gods

1.2 Niemand rechtvaardig

2. GEBROKEN

DE NOODZAAK VAN ONTDEKKING

2.1 Voor God verdoemelijk

2.2 Eigen gerechtigheid

3. GEFUNDEERD

DE VERENIGING MET CHRISTUS

3.1 In Christus Jezus

3.2 Een kracht Gods

4. GEROEPEN

DE ROEPSTEM TOT ZONDAREN

4.1 Mijn handen uitgestrekt

4.2 Ook geroepen

5. GEKOZEN

DE SOEVEREINE VERKIEZING

5.1 Des ontfermenden Gods

5.2 Door genade

6. GERECHTVAARDIGD

DE WAARDE VAN HET GELOOF

6.1 Gerekend tot rechtvaardigheid

6.2 Gerechtvaardigd

7. GELEID

DE STANDEN IN HET GENADELEVEN

7.1 De mate des geloofs

7.2 Door de Geest geleid

8. GEHEILIGD

DE VRUCHTEN VAN DE GEEST

8.1 In nieuwigheid des Geestes

8.2 Vrede en blijdschap

9. GETUIGE

DE CHRISTELIJKE LEVENSWANDEL

9.1 In het verborgen

9.2 De vervulling der wet

10. GETROOST

DE STRIJD EN DE OVERWINNING

10.1 In de verdrukkingen

10.2 Meer dan overwinnaars

Woord van dank

VERANTWOORDING

Dit boek is een samenstelling van een diversiteit aan citaten of quotes. Het is niet direct een bloemlezing, omdat die titel – naar de omschrijving in Van Dales woordenboek – zou suggereren dat het ‘een verzameling van het beste’ zou zijn. Het uitgangspunt is echter niet zozeer het selecteren van de beste citaten. De bedoeling is hoofdzakelijk om een evenwichtig beeld te geven van de wijze waarop ds. Kersten over bepaalde thema’s sprak, gebundeld in een toegankelijk boek.

Het samenstellen van een boek op basis van citaten vraagt wel om een verantwoording. Over het onderwerp ‘citeren’ zijn heel wat citaten te vinden. Vaak wijzen deze citaten op de nadelen van citeren. ‘De beste manier om iemand belachelijk te maken is hem te citeren.’ ‘Sommige mensen hebben juist genoeg gelezen om verkeerd te citeren.’ ‘Het citeren: de ongeneeslijke kwaal voor al wie meer geheugen heeft dan verstand.’ ‘Citeren: de handeling van het onjuist aanhalen van de uitspraken van een ander.’

Geen eerlijk beeld

Deze citaten met een ironische ondertoon hebben een grote kern van waarheid in zich. Maar wat deze citaten bedoelen, heb ik in dit boekje juist willen voorkomen. Het gevaar van verkeerd citeren is immers groot. Hoe gemakkelijk worden woorden uit hun verband gehaald, waardoor de eigenlijk bedoelde boodschap onrecht wordt aangedaan.

Het is verbazingwekkend hoe vaak ds. Kersten onjuist geciteerd of verkeerd begrepen is. Hem worden dan uitspraken in de mond gelegd die hij nooit bedoeld heeft te zeggen. Zonder werkelijk te (willen) doorgronden wat Kerstens intentie was, blinken ook theologen en kerkhistorici soms uit in oppervlakkig onderzoek, eenzijdigheid of al dan niet onbewust onbegrip. Daarbij wordt ds. Kersten soms afgerekend op de wijze waarop anderen met zijn woorden zijn omgegaan. Het blijkt nogal eens dat personen die ds. Kersten op een bepaald punt instemmend aanhalen juist diens meer evenwichtige benadering van bepaalde thema’s missen. Zonder grondig te onderzoeken, wordt te gemakkelijk een isgelijkteken geplaatst.

HET IS VERBAZINGWEKKEND HOE VAAK DS. KERSTEN ONJUIST GECITEERD OF VERKEERD BEGREPEN IS. HEM WORDEN DAN UITSPRAKEN IN DE MOND GELEGD DIE HIJ NOOIT BEDOELD HEEFT TE ZEGGEN.

Het gevolg van onjuiste beeldvorming is dat er over de predikant uitspraken zijn gedaan die niet op waarheid berusten. ‘Ds. Kersten leerde dat Christuskennis niet noodzakelijk is.’ ‘De Evangelieprediking aan onbekeerden is volgens ds. Kersten uitsluitend bedoeld tot hun veroordeling.’ ‘Ds. Kersten stelde dat er wedergeboorte zonder geloof kan zijn.’ ‘Ds. Kersten vermengde Wet en Evangelie.’ ‘Ds. Kersten stelde dat de wedergeboorte wordt gewerkt door de prediking van de wet.’ ‘Ds. Kersten hanteerde on-Bijbelse bekeringsschema’s.’ ‘Ds. Kersten leerde drie wegen in plaats van twee wegen.’ ‘Ds. Kersten preekte de christen, niet de Christus.’ Enzovoorts. Dat dit ver bezijden de waarheid is zal uit dit boek duidelijk blijken. Hoe gevaarlijk eenzijdig citeren is, behoeft verder geen betoog.

De prediking gezegend

Op grond van de getuigenissen van verschillende tijdgenoten geloof ik dat de prediking van ds. Kersten indrukwekkend was. Voorbeelden hiervan zijn uitgebreid weergegeven in Kersten in kleur. Het was merkbaar dat er een dienaar van het Goddelijke Woord sprak, die werd bediend door de Heilige Geest.

Wanneer preken op schrift worden gesteld, gaat onvermijdelijk iets van deze werkelijkheid verloren. Ook lijkt het er op dat de onbevangenheid in Kerstens latere preken wat minder is geworden. Naar het getuigenis van mensen uit zijn directe familiekring schrapte ds. Kersten zinnen uit de op schrift gestelde preken, wanneer deze verkeerd begrepen konden worden. Ook zonder de geschrapte zinnen hebben de preken en meditaties nog veel inhoud. Ds. Kersten sprak met twee woorden: Wet en Evangelie, Adam en Christus, verkiezing en verantwoordelijkheid, wedergeboorte en geloof, rechtvaardiging en heiliging, brede weg en smalle weg, vloek en zegen, hemel en hel. Dit betekent overigens niet dat elk genoemd thema even vaak aan de orde komt. Het mag niet worden vergeten dat iedere tijd zijn eigen strijdfronten kent. Daarom werden bepaalde zaken door ds. Kersten soms anders verwoord en meer of minder beklemtoond dan dat de (nadere) reformatoren dit deden. Sommige gedeelten uit de preken zijn polemisch van aard. Dit kan bij de lezer nu onbegrip opleveren of als ‘agressief’ worden ervaren. In de enorme strijd die er toen was – over onder andere de leer van de Verbonden – werden mijns inziens soms inderdaad te scherpe woorden gebruikt. Wie vergeet ds. Kersten in zijn eigen tijd en strijd te zien, zal niet in staat zijn om diens intenties recht te peilen.

Ds. Kersten noemde dr. A. Comrie ‘een kampioen in de theologie’, maar persoonlijk zie ik er geen meerwaarde in om ds. Kersten als zodanig te bestempelen. Wie de predikant echter in zijn tijdsomstandigheden en achtergrond beziet, kan niet anders dan verwonderd zijn over de degelijkheid en inhoud van zijn preken. Laten we daarbij niet vergeten dat de prediking van ds. Kersten voor honderden mensen tot eeuwige zegen is geweest. Van zijn Rotterdamse periode is bekend dat er geen maand voorbijging of er kwam iemand tot bekering!

Wat is het pijnlijk om te bemerken dat volgens de zogenaamde ‘kenners’ vooral moet worden onderstreept hoe slecht ds. Kersten het er in zijn ambtelijke bediening vanaf gebracht heeft. Maar al te vaak wordt onbeschroomd met hete hoofden en koude harten geschreven en gediscussieerd over tere thema’s die eeuwigheidszaken betreffen. De woorden klinken daarbij niet zelden emotioneel, gefrustreerd en zelfs nijdig. De vraag kan en mag gesteld worden of de Heilige Geest dan een bedrieglijke, volstrekt on-Bijbelse prediking heeft gezegend? Wie dit durft te stellen, dient zijn eigen standpunten eerst eens grondig te herzien en – indien van toepassing – eens na te gaan of de eigen ambtelijke bediening door genade ook zulke vruchten draagt als Kerstens bediening. Dit zou mogelijk een verootmoedigende uitwerking kunnen hebben.

Geen onder- of overwaardering

Anderzijds moeten zij die ds. Kersten weten te waarderen zich eerlijk (blijven) afvragen of de werken van deze predikant niet tot het einde van alle tegenspraak zijn verheven. Alleen de Schrift heeft het eerste en het laatste woord. Het moet dan ook mogelijk zijn om over bepaalde middelmatige zaken wat anders te denken, zonder de waardering voor ds. Kersten te verliezen. Ik zal de laatste zijn die wil betogen dat ds. Kersten en diens theologische werken volmaakt zijn. Zonder al Kerstens uitspraken als onfeilbaar te willen verabsoluteren, hoop ik dat dit eenvoudige boek een hulpmiddel mag zijn voor het (beter) verstaan van de boodschap die hij bracht, in al haar facetten.

Het lezen van deze citaten uit preken en meditaties van ds. Kersten zal voor velen hopelijk ook tot stichting zijn, in de diepste zin van het woord. Tevens hoop ik dat het een streep haalt door mogelijke karikaturale vooroordelen. Laat dit boekje daarom onbevangen tegemoet getreden worden. Mogelijk kan het dan aangename verrassingen oplevert. Een dergelijke verrassing ervoer ook de christelijke gereformeerde prof. J.J. van der Schuit, een man met wie ds. Kersten de theologische degens meer dan eens kruiste over de leer van de verbonden. In De Wekker van 18 januari recenseerde hij Kerstens prekenbundel De Christus in Zijn lijden. Ik laat een citaat uit de recensie van deze hoogleraar – zonder verder commentaar op zijn wijze van citeren of op zijn conclusie – ter illustratie volgen:

‘Het huishoudelijke werk van een Drie-enig God, uitgewerkt in de harten van Gods kinderen, is hier klaar en aantrekkelijk getekend. Ik heb menige bladzijde met grote instemming gelezen, vooral nu in de Gereformeerde Gemeenten zoveel te doen is geweest, en nog te doen is over Ds. Kok en zijn ‘belofte prediking’. Maar nu heb ik deze preken gelezen en als het nu niet Ds. Kersten, maar Ds. Kok van Veenendaal was, wat zou men dan zeggen over deze passage, blz. 27: ‘Niemand is er te slecht, en niemand te goddeloos. Niet één kan zeggen: Voor mij is het niet, ik heb het er te slecht afgebracht in de wereld. Hij is gekomen, opdat zondaren zullen zalig worden om niet. Opdat zij enkel en alleen zullen zalig worden door de genade, die in Christus Jezus is’. Nog zulk een passage en op blz. 40 lezen we: ‘Daarom kan niet één zeggen: Het is voor mij niet. Wij allen zijn in de mogelijkheid van zalig worden, want wij mogen nog verkeren onder de prediking des Woords’. Neen, neen, dat zegt niet Ds. Kok, neen, dat staat te lezen in de predicaties van Ds. G.H. Kersten, die het Borgtochtelijke werk van de Middelaar behandelt. (…) Ik heb met veel instemming deze preken van Ds. Kersten gelezen, en kunt U verstaan, dat zij mij aanleiding gaven tot deze ontboezeming?’

Indeling per thema

Er is gekozen voor een indeling naar thema, zodat de lezer na ieder (sub)hoofdstuk een goede indruk heeft van wat ds. Kersten voorstond. De titels van de subhoofdstukken zijn letterlijke gedeelten van Bijbelteksten uit alle hoofdstukken van de Romeinenbrief. Voor de zorgvuldig gekozen citaten is geprobeerd de onderstaande uitgangspunten in acht te nemen.

1. Recht doen aan de accenten die ds. Kersten legde

Het is niet de bedoeling geweest om slechts dat te selecteren waarvan schrijver dezes als belangrijke thema’s aanmerkt, maar er is gekozen voor thema’s die met grote regelmaat in de preken en meditaties terugkeren. De uitzondering in dit boek bevestigen deze regel: voor sommige (sub)thema’s geldt niet dat dit hoofdthema’s waren in de prediking, maar deze zijn toegevoegd om een bestaand verkeerd beeld over deze predikant te nuanceren of corrigeren. Zo wordt ds. Kersten vaak verweten dat hij bekeringsschema’s preekte in de vorm van een starre standenleer. Dit is onjuist, zoals duidelijk wordt in het hoofdstuk over de standen in het genadeleven en de onderscheiden leidingen die de Heere met de Zijnen houdt. Er kan verschil van mening zijn over de vraag of deze notie regelmatig genoeg terugkomt en voldoende wordt uitgewerkt. Maar het is wel duidelijk dat bovengenoemde ongenuanceerde beschuldiging elke grond mist.

2. Recht doen aan de context van de citaten

Het boek bevat naast langere citaten ook korte en treffende oneliners. In geval van de langere citaten is nadrukkelijker rekening gehouden met wat ds. Kersten in het geheel van de preek of preken heeft willen zeggen. Een citaat kan zomaar een eigen leven gaan leiden en dat dient te worden voorkomen. Soms is een kort citaat aangevuld met een ander citaat uit dezelfde preken- of meditatiebundel, om er een geheel van te maken. Om een en ander transparant en controleerbaar te houden, is gebruik gemaakt van voetnoten. Op deze manier is het citaat altijd terug te vinden in de originele context.

3. Recht doen aan het functioneren van geloofsthema’s

Ds. Kersten wordt door critici regelmatig afgerekend op verzelfstandigde uitspraken uit zijn Gereformeerde Dogmatiek, zonder dat werkelijk wordt nagegaan hoe deze in de prediking functioneerden. Anderzijds krijgen bepaalde dogmatische uitspraken soms onevenwichtig veel aandacht bij degenen die hem weten te waarderen. In beide gevallen ontstaat een onjuiste beeldvorming. Daarom is er bewust voor gekozen om de citaten in dit boek slechts te ontlenen aan preken- en meditatiebundels. Op die manier wordt duidelijk hoe thema’s als predestinatie, wedergeboorte, geloof, rechtvaardiging en heiliging in de praktijk functioneerden. Dit verklaart ook de ondertitel van het boek: dienaar, herder, leraar. Bewust is daar niet de term ‘dogmaticus’ aan toegevoegd, ook al hebben zijn dogmatische standpunten ontegenzeggelijk grote invloed op zijn prediking gehad.

4. Recht doen aan de (jonge) lezer nu

Om een indruk te kunnen krijgen van de prediking van ds. Kersten is voorafgaand aan de hoofdstukken met citaten een inleiding over dit thema opgenomen. Het lezen van Kerstens werken vraagt een inspanning van de lezer, niet in het minst vanwege zijn bondige preekstijl en het gebruik van de tweede naamval. Ter wille van de leesbaarheid zijn alle citaten herschreven en aangepast aan de huidige taaleisen. Voor wat betreft de stijl en de inhoud is grote terughoudendheid betracht. Soms is een noodzakelijke, kleine aanpassing gedaan om het betreffende citaat leesbaar te maken als op zichzelf staand gedeelte. Ook zijn uitweidingen die afwijken van het thema van het hoofdstuk verwijderd. Dit is inzichtelijk gemaakt op de volgende wijze: (…). Schriftverwijzingen zijn ter wille van de leesbaarheid weggelaten. Wel zijn de geciteerde Bijbelteksten tussen aanhalingstekens geplaatst.

Voor de citaten is gebruik gemaakt van de onderstaande theologische werken van ds. Kersten. Het zijn niet altijd de nieuwste uitgaven die beschikbaar zijn. De in de voetnoten opgenomen paginanummers corresponderen met deze uitgaven.

Preken

Het handschrift uitgewist, uitgave De Banier, 1988

De gelovige verwachting, uitgave De Banier, 2006

De Christus in Zijn lijden, uitgave De Banier, 1956

De Heidelbergse Catechismus, uitgave De Banier, 2005

Meditaties

Meer dan overwinnaars, uitgave De Banier, 1953

Een getrouw Woord, uitgave De Banier, 2006

INLEIDING

Ter inleiding op de citaten volgt eerst een korte typering van de prediking van ds. Kersten. De inleiding wordt afgesloten met een uitgebreid citaat, waarin de predikant zelf omschrijft wat de prediking van het Woord inhoudt.

Met diepe bewogenheid

De preken van ds. Kersten hebben altijd dezelfde opbouw. De kracht van zijn preken zit niet in origineel taalgebruik of aansprekende voorbeelden. De predikant kon met weinig woorden veel zeggen. Zijn prediking kan worden omschreven als belijnd, hartelijk, gunnend en ernstig. Met diepe bewogenheid verkondigde ds. Kersten Gods Woord. Als een Paulus heeft hij niet opgehouden de gemeenten jarenlang met tranen te vermanen. Na de tussenzang volgde steevast een indringende en persoonlijke toepassing, waarin de boodschap op het hart werd gebonden.

De Bijbelse bevinding

Het is duidelijk merkbaar dat ds. Kersten zich gekeerd heeft tegen het preken van on-Bijbelse bevinding enerzijds en tegen een gemis aan Schriftuurlijke bevinding in de preken anderzijds. De predikant wilde de preekstijl van de Hollandse, Schotse en Engelse oude schrijvers combineren. Hollandse oude schrijvers verklaren doorgaans eerst de tekst, om de preek te besluiten met een bevindelijke toepassing. Dit wordt de analytische methode genoemd. De preken van Engelse en Schotse oude schrijvers zijn juist een doorlopende bevindelijke verhandeling. Bij ds. Kersten lag de nadruk overigens wel meer op de bevinding dan op de exegetische verklaring. Die verklaring van Gods wegen in het leven van Zijn kinderen hadden op velen grote aantrekkingskracht.

DS. KERSTEN VERKLAARDE NIET ALLEEN WAT DE HEERE VOOR ZONDAREN GEDAAN HEEFT, MAAR OOK WAT HIJ IN ZONDAARSHARTEN DOET.

Kennis van Christus

Het eenzijdige Godswerk kreeg in de preken veel aandacht. Dat betekent niet dat elke preek met de predestinatie – de leer van de verkiezing en de verwerping – begon, of dat deze eenzijdig de aandacht kreeg. Het doet recht aan het Bijbelse gegeven dat God soeverein is en dat de eeuwige verkiezing het Fundament van de zaligheid is. God alles en de mens niets; Hij moet op het hoogst verheerlijkt worden en de zondaar op het diepst vernederd. Iedere keer wees ds. Kersten op het houvast dat deze leer Gods kinderen geeft.

De kern van Kerstens prediking is het komen tot de kennis van Christus, in de weg van sterven aan alles buiten Hem. Hij had pastorale aandacht voor het beginnende genadeleven en oog voor de vruchten van de wedergeboorte. De kleinste in de genade werd door hem niet veracht of vertrapt. Maar ds. Kersten gaf zijn hoorders geen rust buiten de persoonlijke kennis van de Middelaar. Het genadeleven werd altijd in verband gebracht met het kennen van Christus. Hij omschreef de groei in de genade en de kennis van de Heere Jezus Christus als ‘standen in het genadeleven’. Wie de moeite wil nemen om te luisteren naar Kerstens eigen motivatie hiervoor, merkt dat het de predikant om de kennis van Christus was te doen.

De warme, Schriftuurlijk-bevindelijke preken zijn niet gemoedelijk. God is heilig en rechtvaardig, Hij zal de zonde niet ongestraft laten. Er moet betaald worden aan het Goddelijk recht. Alleen in Christus kan een mens bestaan in het gericht. Maar ‘Christus wordt aangenomen met afgekapte handen’, zo zei ds. Kersten vaak. Hij wist als geen ander dat de rechte Christusprediking door de godsdienstige mens niet gepruimd wordt. Daarom waarschuwde hij steeds weer tegen oppervlakkigheid en maakte hij scherp onderscheid tussen het algemene en het zaligmakende werk van de Heilige Geest.

In de verklaring van Zondag 31 van de Heidelbergse Catechismus geeft ds. Kersten zelf een uitgebreide uiteenzetting van zijn visie op de prediking. Gedeelten uit deze preek vormen de afsluiting van deze inleiding.

Tot wachter gesteld

De prediking van het Woord sluit en opent. Elke prediking houdt het wel en het wee voor. Daarmee maakt de dienaar zich vrij van het bloed van zijn hoorders: hij moet leven en dood verkondigen. Daartoe is hij van God geroepen en wee hem, als hij ontrouw wordt aan deze roeping. (…)

Het Koninkrijk der hemelen moet de rechtvaardige opengedaan en de goddeloze toegesloten worden. O, wat een zware bediening is Gods knechten opgelegd! En hoe hebben ze steeds de getrouwmakende genade van de Heilige Geest nodig. Zelfverloochening ook, opdat zij niemand ontzien, niet bang zijn voor mensen. Ze hebben een zielsdoordringend besef nodig van het gewicht van de eeuwigheid, opdat zij in liefde en ernst vermanen, zonder ophouden. (…)

Het is nodig dat de kenmerken van het genadeleven vanuit de Schrift naar voren komen, om onderscheid te maken met het nabijkomende werk. En dat de predikant aandringt op de bevindelijke kennis van Christus, Wie te kennen toch het eeuwige leven is. De sleutel van het Woord mag niet roesten, zoals wij met droefheid zo vaak in deze dagen zien. We hoeven niet bang te zijn dat we bij een getrouw gebruik hiervan de kleinen in de genade verdriet aandoen of terneer zullen slaan. Integendeel, de oprechten willen niet anders dan een bediening die hun de weg tot de zaligheid wijst in Christus en waaronder zij met vertrouwen kunnen zitten. (…)

Vergeving van zonden

Al Gods knechten is die last opgelegd. Zij mogen niet zwijgen van het oordeel dat op elk mens van nature rust. En toch zijn zij geen dienstknechten van Mozes. Alsof God door hen bade, zo moeten zij van Christuswege de nog onbekeerde hoorders smeken: ‘Laat u met God verzoenen.’ Laat de dienaar niet eenzijdig verkondigen wat de goddeloze wacht, maar de preek moet ook voedsel bieden voor Gods kinderen tot opbouw in het geloof en tot hun vertroosting in tegenspoed.

De catechismus zegt dan ook, ‘dat volgens het bevel van Christus, aan de gelovigen, allen en een iegelijk, verkondigd en openlijk betuigd wordt, dat hun, zo dikwijls als zij de belofte des Evangelies met een waar geloof aannemen, waarachtiglijk al hun zonden van God, om der verdiensten van Christus wil, vergeven zijn.’ Allen en een iegelijk gelovige. Dat wil zeggen: de eerstelingen en de verstgevorderden. Zij allen, die het geloof als een inplanting van de Heilige Geest in hun levendmaking ontvingen, hun moet naar het bevel van Christus verkondigd en openlijk betuigd worden, dat al hun zonden om de verdiensten van Christus wil bij God vergeven zijn. De verdiensten van Christus zijn de enige grond waarop God de zonden van Zijn volk vergeven heeft.

Door geloof toegeëigend

Deze vergeving ligt onwrikbaar vast in Gods verbond van vóór de grondlegging van de wereld en in de opstanding van Christus. (…) Maar alleen door het waarachtig geloof wordt de uitverkorene, die van nature ook een kind des toorns is, de vergeving deelachtig. Die zaken zijn ons nu wel duidelijk. Niemand die het zaligmakend geloof mist, kan zich de vergeving van de zonden toe-eigenen. Zo’n persoon kan zich niet beroepen op de slachting van het Lam van God van eeuwigheid in Gods besluit en op Golgotha. Want al was hij van de Vader aan Christus gegeven, dan nog is hem dit niet alleen verborgen, maar bovendien ligt hij onder vloek en toorn en wandelt hij op de weg van het verderf. Zij allen moeten het oordeel horen, waarvan de Heere Jezus sprak: de verdoemenis ligt op hen. Maar door het geloof worden Gods uitverkorenen Christus ingelijfd en al Zijn weldaden deelachtig, ook de vergeving van de zonden. Dat is het grote voorrecht van hen, die uit God geboren zijn, hoezeer zij ook bestreden worden. O, het zal de oprechten van hart zo meevallen. De Heere heeft hun zonden weggenomen. Maar die door de Heere toegekende weldaden moeten door het geloof omhelsd worden, wil de ziel er troost van hebben. (…)

Aan allen en een iegelijk gelovige, klein en groot, hebben zij die boodschap te brengen. Zij zijn verplicht om Gods Woord – en dat alleen en geheel – te ontvouwen. Bij die prediking vinden Gods kinderen het leven; die prediking is hun eten en drinken. God wordt in Christus door de Heilige Geest in hen verheerlijkt. De Heere woont onder die verkondiging van het Evangelie, die Christus en Hem alleen het fundament laat zijn tot verlossing van verloren zondaren. En die Hem niet alleen aan, maar ook in de mens predikt, zoals Hij door de Geest in Zijn volk woont en ervan gekend wordt. Hij leidt hen op de weg van het leven en maakt dat zij in Zijn wegen zullen wandelen.¹

HET HEEFT DE HEERE BEHAAGD ENKELE AFDRUKKEN VAN ZIJN EIGENSCHAPPEN IN DE ZIEL VAN DE MENS IN TE SCHEPPEN.

De Heidelbergse Catechismus, p.32

__________

1 De Heidelbergse Catechismus, p.339-342

HOOFDSTUK 1

GEVALLEN
de natuurstaat van de mens

1.1 DE HEERLIJKHEID GODS

Ds. Kersten was dienaar van het Woord. Hij liet dan ook het hele Woord spreken: zonde en genade, vloek en zegen, Wet en Evangelie. De betekenis en reikwijdte van deze zaken kunnen alleen recht worden gedaan wanneer duidelijk is hoe het bij de oorspronkelijke schepping was. Ds. Kersten sprak wel vaak over het gegeven van de volmaakte schepping, zonder dit altijd helemaal uit te werken in de preek. Vaak koos hij in zijn preken voor het noemen van wat de mens is kwijtgeraakt, om duidelijk te maken wat hij ooit heeft bezeten. Zo deed ook Paulus dat in de Romeinenbrief: ‘Want zij hebben allen gezondigd, en derven de heerlijkheid Gods’ (Rom. 3:23). Iedere gelovige leert er iets van verstaan: hoe de Heere alles volmaakt heeft geschapen en wat hij in de val allemaal is kwijtgeraakt. Maar ook hoe Christus de volmaakte herstelling heeft verworven en door Zijn Geest het beeld van God weer in de Zijnen herstelt.

Gods volmaakte schepping

God schiep de mens als een redelijk wezen. Dat wil zeggen: met verstand en wil. De redeloze dieren hebben geen verstand en kan ook geen wil worden toegeschreven. Dat verhief de mens – en met hem de engelen – boven alles wat naast hen geschapen is. Zij zijn geschapen als redelijke schepselen en daarbij ging de heerlijkheid van de mens die van de engelen te boven. God schiep de mens naar Zijn beeld en naar Zijn gelijkenis.

De volle ontplooiing van die door God geschapen heerlijkheid zou dan ook daarin liggen, dat de mens betoonde vrijwillig God te dienen. Zon, maan en sterren volgen willoos de door God gestelde loop. Het vee op het veld, de vogels in de lucht, het zaadzaaiende kruid en het machtige geboomte houden eveneens onbewust de door God gestelde orde aan. Boven al het geschapene zou de mens in volle heerlijkheid uitkomen. Zó dat hij God, zijn Schepper, bewust diende. Niet slechts omdat het niet anders kon, of omdat er slechts één weg bestond, maar geheel vrijwillig en met volle overtuiging.

Hij moest kiezen tussen God en satan. Het proefgebod, de slang waardoor de duivel sprak, het voorstellen van een andere weg van ongehoorzaamheid door satan – dit alles was noodzakelijk om de mens zijn scheppingsmeerderheid boven alles wat naast hem was te openbaren. God spande de mens in het paradijs geen valstrik. Hij ontsloot de weg waardoor het naar Zijn beeld geformeerde schepsel tot volle ontplooiing kon komen en het eeuwige leven zou kunnen ontvangen.²

Ambtsdrager voor God

De mens was vanwege de Goddelijke schepping profeet en priester en koning. Als profeet kende hij zijn Schepper recht. Hij kende Hem als de enige, waarachtige, drie-enige God. Hij kende Hem in Zijn almacht, wijsheid, gerechtigheid en liefde. De mens in de staat der rechtheid had geen genade nodig. De kennis van de genade in Christus kon alleen gewerkt worden in het hart van de gevallen mens. God was voor Adam geen ‘onbekende’, maar de God van zijn blijdschap en verlustiging. Die God zou hij, als hij staande was gebleven, met al zijn nakomelingen tot in eeuwigheid volmaakt eer en aanbidding hebben toegebracht. Adam was ook een priester, die zijn Schepper van harte liefhad en zichzelf geheel en met al zijn genegenheden aan Hem offerde. En als koning heerste hij al hier op aarde. Eenmaal zou hij met Hem in de eeuwige zaligheid leven. Daar zou hij Hem zonder enige mogelijkheid van onderbreking loven en prijzen.

De met Gods beeld versierde mens was dan ook onsterfelijk, geschapen tot heerlijkheid van God. Het beeld van God behoorde zodanig tot de natuur van de mens, dat hij zich in heel zijn openbaring vertoonde als Gods beelddrager. Van dit beeld wordt ook wel in nauwere en in ruimere zin gesproken. In nauwere zin heeft hij dat beeld door de zonde geheel verloren. Maar in ruimere zin zijn er ook na de val in de mens nog kleine overblijfselen aanwezig, zoals de ingeschapen Godskennis. Daarom heeft elk mens, wie hij ook is, een bewustzijn van een Godsbestaan.³

GOD WAS VOOR ADAM GEEN ONBEKENDE, MAAR DE GOD VAN ZIJN BLIJDSCHAP EN VERLUSTIGING. DIE GOD ZOU HIJ, ALS HIJ STAANDE WAS GEBLEVEN, MET AL ZIJN NAKOMELINGEN TOT IN EEUWIGHEID VOLMAAKT EER EN AANBIDDING HEBBEN TOEGEBRACHT.

De Heidelbergse Catechismus, p.33

In een verbond

God schiep de mens in een dadelijke, zedelijke rechtheid. Hij was krachtens schepping goed – volmaakt goed en drager van Gods beeld. Hij was gesteld in een heerlijke staat en verkeerde in de onmiddellijke gemeenschap met de drie-enige God. Hij was ziekte noch dood onderworpen en kende geen smart of schrik. Ja, hij kon in die staat het eeuwige leven verdienen, door gehoorzaamheid te betrachten. Het was hem mogelijk nog hoger op te klimmen in heerlijkheid en voor eeuwig bevestigd te worden in die zalige staat. Zo, dat hij nooit meer uit die staat zou kunnen vallen. Dat gold voor hem en voor al zijn nakomelingen.

GOD HAD ER GEEN BEHAGEN IN OM ALS EEN TIRAN DOOR DE MENS GEDIEND TE WORDEN, SLECHTS UIT VREES VOOR DE STRAF. DAAROM BEVATTE HET WERKVERBOND NAAST DE BEDREIGING VAN DE DOOD OOK DE BELOFTE TEN LEVEN.

De Heidelbergse Catechismus, p.34

Daartoe daalde de Heere zelfs zó laag af, dat Hij – de eeuwige God – Zich met Zijn schepsel in een verbond stelde. God sloot met Adam het verbond der werken, waarin Hij hem het leven beloofde op gehoorzaamheid, maar ook de dood bedreigde op overtreding. Deze verbondssluiting wordt in Genesis 2 niet uitvoerig beschreven, zoals ook het verbond der genade in Genesis 3:15 niet uitdrukkelijk wordt genoemd. Maar de delen van het verbond zijn ons door Mozes wel meegedeeld. God had er geen behagen in, om als een tiran door de mens gediend te worden, slechts uit vrees voor de straf. Daarom bevatte de bedreiging van de dood tevens de belofte ten leven. Heel de Schrift door wordt dan ook het leven beloofd op het doen van de wet.⁴

GOD SPANDE DE MENS IN HET PARADIJS GEEN STRIK, MAAR ONTSLOOT DE WEG WAARDOOR HET NAAR ZIJN BEELD GEFORMEERDE SCHEPSEL TOT VOLLE ONTPLOOIING KON KOMEN EN HET EEUWIGE LEVEN ZOU KUNNEN ONTVANGEN.

De Heidelbergse Catechismus, p.522-523

Een heerlijke staat

Wat stond de mens in het paradijs – als het pronkjuweel van Gods schepping – in een heerlijke en volmaakte staat! Hij was toegerust met alle vermogens, zodat hij staande kon blijven, alle verzoekingen van de satan af kon slaan, de duivel kon overwinnen en het proefgebod dat in het verbond der werken was gegeven, kon onderhouden. Dat gebod was niet zwaar. We zouden ons eerder afvragen of de gestelde eis om niet te eten van de boom der kennis des goeds en des kwaads niet te licht was, met betrekking tot de bedreigde straf van de dood. Die zou bij overtreding op Adam en al zijn nakomelingen rusten tot in eeuwigheid. (…)

Het staat wel vast dat de Heere in het werkverbond van de mens niets eiste, wat hij niet volbrengen kon. Hij was geschapen tot heerlijkheid van God. Het was in de staat der rechtheid zijn lust en vermaak om zijn God en Schepper te loven en te prijzen. Ja, om tot in eeuwigheid de Heere volmaakt te dienen en met Hem in eeuwige zaligheid te leven – als hij slechts God als God zou blijven erkennen.⁵

NIEMAND KAN TE SCHERP ZIJN IN DE VERKONDIGING VAN DE DOEMSTAAT VAN DE MENS IN ADAM. MAAR OOK NIEMAND KAN TE RUIM ZIJN IN DE PREDIKING VAN CHRISTUS.

De gelovige verwachting, p.378

1.2 NIEMAND RECHTVAARDIG