De dominee van Buchenwald

De fragmenten uit het dagboek en de brieven van Paul Schneider, evenals de fragmenten uit de brieven van Margarete Schneider zijn met toestemming van SCM Hänssler Verlag overgenomen uit:
Margarete Schneider/ Paul Dietrich (Hrsg.)/ Elsa-Ulrike Ross (Hrsg.),
Paul Schneider - Der Prediger von Buchenwald, © 2014/2019 SCM
Verlagsgruppe GmbH, 71088 Holzgerlingen (www.scm-haenssler.de)
Foto’s p. 80,81: Familiearchief © Familie Schneider

A.B. Goedhart
De dominee van Buchenwald – Het levensverhaal van Paul Schneider
© Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2020
Omslagontwerp en vormgeving: Albert Bloemert
ISBN 978 90 8718 2960
c-NUR 402-010

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

De dominee
van Buchenwald

Het levensverhaal van Paul Schneider

A.B. Goedhart

Inhoud

Voorwoord

1. Domineeszoon

2. Schooljongen en soldaat

3. Student

4. Stage bij de arbeiders

5. Geestelijke en praktische voorbereidingen op het ambt

6. Dienaar in Hochelheim

7. Het conflict begint

8. Dickenschied en Womrath

9. Gevangenschap en uitwijzing

10. Concentratiekamp Buchenwald

11. Levenseinde

12. Naar huis

13. Begrafenis

Epiloog

Belangrijke begrippen

Literatuur

Noten

Voorwoord

Toen we in de jaren tachtig van de vorige eeuw met ons gezin in Duitsland op vakantie waren, werd ik voor het eerst op het spoor van Paul Schneider gezet. In een boekwinkel viel mijn oog op de pocketserie ‘Zeugen des Gegenwärtigen Gottes’. Ik kocht het deeltje getiteld Paul Schneider. Der Zeuge von Buchenwald. Thuis gekomen las ik het in één adem uit. De inhoud ervan liet mij niet meer los.

Jaren gingen voorbij, waarin ik ook onderzoek deed maar mijn eigen familiegeschiedenis. Mijn vader was medio 1943 naar Oost-Duitsland weggevoerd als krijgsgevangene. Dat was gebeurd door dezelfde macht die dominee Schneider had vermoord. De vraag kwam bij me op hoe christenen zich in die tijd hebben gedragen.

In 2014 was het vijfenzeventig jaar geleden dat Schneider in Buchenwald wreed om het leven was gebracht. Ter gelegenheid daarvan verscheen een uitgebreide biografie van hem. Het leek mij belangrijk dat het verhaal van Paul Schneider ook in Nederland meer bekendheid zou krijgen, zodat zijn nagedachtenis ook hier tot zegen zou zijn.

Ik ben daarom een onderzoek begonnen, waarbij ik onder anderen gesproken heb met Karl Adolf Schneider, de enige nog levende zoon van Paul Schneider. Dit heeft uiteindelijk geresulteerd in dit boek.

In een bron die ik kreeg, las ik een uitspraak van Paul Schneider over het leven van christenen in de nazitijd: ‘En voor het overige behoren wij in vertrouwen op God de spanning te leren dragen die vandaag in de lucht hangt. Die spanning heeft te maken met onze verhouding tot de wereld waarin wij leven. We behoren er ernstig rekening mee te houden dat door die spanning de kerk van Christus opnieuw in haar normale toestand is teruggekeerd. De Heere make ons, Zijn kleine kudde, bekwaam voor het uur van de beslissing. Waarom? Wel, opdat als het erop aankomt wij Zijn Naam niet verloochenen!’ Naar dat Bijbelse criterium heeft ‘de dominee van Buchenwald’ proberen te leven. Tijdens zijn gevangenschappen werd op vele plaatsen voor hem gebeden, omdat zijn naam voorkwam op de zogenaamde voorbedelijst van de Bekennende Kirche waarvan hij lid was.

Door grote genade heeft hij een haast ongelofelijke geloofsvolharding gepraktiseerd in de woestijnen van cel en concentratiekamp. Daarvan lezen we in Lukas 14:27: ‘En wie Zijn kruis niet draagt en Mij navolgt, die kan Mijn discipel niet zijn.’

Ds. Paul Schneider werd van een liberaal theoloog een orthodox- piëtistisch predikant. Hij was een getuige van de levende God, en een heldere ster aan de Duitse kerkhemel in een tijd van sterke antichristelijke krachten.

Bij zijn openbare belijdenis kreeg Paul van zijn vader de woorden uit Johannes 18:37 mee: ‘Hiertoe ben Ik geboren en in de wereld gekomen, opdat Ik voor de waarheid getuigen zou. Wie uit de waarheid is, die hoort Mijn stem.’ Hij werd tot hulpprediker in Hochelheim bevestigd met de woorden: ‘En ik schaam mij het Evangelie van Jezus Christus niet.’ Die woorden heeft Schneider in praktijk gebracht, vanuit het diepe besef dat we God meer gehoorzaam moeten zijn dan mensen. Van die Bijbelse radicaliteit kunnen ook vandaag reformatorische christenen en hun voorgangers veel leren.

Rest mij nog de medewerkers van uitgeverij De Banier te bedanken voor hun hulp en adviezen.

Herfst 2020
Leerbroek, A.B. Goedhart

Hoofdstuk 1

Domineeszoon

Op de appelplaats van concentratiekamp Buchenwald staan ze in lange rijen: twintigduizend gevangenen, strak in het gelid. Allemaal mannen voor wie de toekomst inktzwart en onzeker is. Onder hen is een gevangene, een communist zonder geloof, die met grote angsten bezet is. Hij voelt zich eenzaam, nameloos eenzaam. Daarom is hij vastbesloten er een einde aan te maken. Komende nacht zal hij de slaapbarak verlaten en zich welbewust tegen het hekwerk aan de rand van het kamp werpen. De zwaar geladen elektrische draden zullen hem de dood brengen. Dat is de enige uitweg die hij ziet.

Plotseling wordt de angstige stilte die deze plaats van wreedheid en afschuw in haar greep heeft doorbroken door een schreeuw. Door de tralies van een cel klinkt het: ‘Jezus Christus spreekt: Ik ben het Licht der wereld. Wie Mij navolgt, zal in de duisternis niet wandelen.’ Deze woorden raken de radeloze man diep. Is er dan toch perspectief? Is er dan toch Iemand Die naar hem wil omzien? Die hem nabij is? Deze boodschap leidt ertoe dat hij zijn wanhopige plan laat varen. Hij leert de rijkdom in Christus kennen. Na zijn bevrijding uit Buchenwald laat hij zich dopen.

Het is ds. Ernst Wilm, preses van de Evangelische Kirche van Westfalen, die dit voorval in 1950 op de Duitse kerkendag vertelt. De gevangene die in Buchenwald dit Evangeliewoord brengt, is ds. Paul Schneider. Deze ‘reformierte’ predikant wordt in oktober 1937 door de Duitse autoriteiten gevangengenomen, omdat hij weigert zich naar de richtlijnen van de nazi’s te voegen en in zijn preken geen blad voor de mond neemt. Hij zal op aarde de vrijheid niet meer terugkrijgen. Wie was deze moedige prediker die ook achter de tralies niet kon zwijgen?

Paul Robert Schneider is een domineeszoon die op zondag 29 augustus 1897 wordt geboren in de pastorie van het kerkdorp Pferdsfeld. Dit kleine dorp ligt in de Duitse Hunsrück. De omgeving van Pferdsfeld is heuvelachtig en begroeid met jonge bossen. Een maand na zijn geboorte wordt Paul gedoopt door zijn oom, ds. Walther Schneider. Het sacrament wordt bediend in de woonkamer van de pastorie, vermoedelijk omdat de moeder van Paul ziek is en niet in staat is naar de kerk te gaan.

De vader van Paul, Gustav Adolf Schneider, komt uit Elberfeld, de plaats waar in de negentiende eeuw dr. H.F. Kohlbrugge predikant is. Als Adolf (zijn roepnaam) één jaar oud is, overlijdt zijn moeder. Haar ouders, opa en oma Greiff, nemen hun kleinzoon daarna in huis. De godsdienstige sfeer in het gezin van zijn grootouders zet een stempel op het leven van Adolf. Opa en oma Greiff zijn beiden godvrezende mensen. Hun dochter, tante Marie, is bijzonder gesteld op de kleine Adolf. Zij is lerares aan de Hogere Huishoudschool in Elberfeld en staat bekend als een trouw meelevend lidmaat van de plaatselijke Reformierte Gemeinde.

Adolf Schneider doet belijdenis bij ds. D. Krummacher. Deze behoort tot de familie van de ook in Nederland bekende, godvrezende predikanten G.D. Krummacher en F.W. Krummacher. Samen met zijn gelovige tante Marie gaat Adolf echter vaak naar de Niederländisch Reformierte Gemeinde in Elberfeld waar tot 1875 Kohlbrugge heeft gestaan. Zijn gedachtegoed klinkt in deze kerk nog steeds door in de prediking. Geestelijk voelen tante Marie en de jonge Adolf Schneider zich daar meer thuis dan in hun eigen gemeente.

Toch neemt Adolf ook iets mee uit de gemeente waar hij belijdenis heeft gedaan. De kerk van ds. D. Krummacher is orthodox-reformatorisch. De Heidelbergse Catechismus staat hoog aangeschreven en de kerkelijke tucht wordt strikt gehandhaafd. Dat onthoudt Adolf. Als hij zelf later in Pferdsfeld predikant is, toont hij zich ook een voorstander van strakke handhaving van de kerkelijke tucht. De Drie Formulieren van Enigheid zijn hem dierbaar. Zo keert hij zich tegen de gedachte dat zwangerschap voor het huwelijk geen probleem is. Nadrukkelijk leert hij dat dit een overtreding van het zevende gebod is. Ds. Schneider toont zich bij een gedwongen huwelijk wel bereid om, na schuldbelijdenis, het huwelijk van de aanstaande ouders kerkelijk te bevestigen. De samenkomst vindt dan niet in de kerk, maar in de consistorie plaats. Adolf is overigens niet alleen strikt, hij is ook pastoraal en zorgzaam. Hij geeft zijn gemeenteleden veel aandacht en zoekt steeds het goede voor zijn schapen.

Vader Adolf heeft een enigszins zwaarmoedig en introvert karakter. Daarvan ondervindt hij soms hinder in het omgaan met zijn naasten, en ook met zijn gezin. Bij de opvoeding van zijn kinderen is hij streng en rechtvaardig, maar tegelijk ook liefdevol.

De moeder van Paul, Elisabeth Schnorr, is de dochter van een hoteleigenaar uit Düsseldorf. Al heel jong heeft ze haar ouders verloren. Samen met haar zus groeit ze op in een weeshuis. Later zal ze zelf in dat tehuis leidinggeven aan de opvoeding van weeskinderen.

Adolf Schneider en Elisabeth Schnorr trouwen in 1888. Eerst komen twee kinderen levenloos ter wereld. Na de geboorte van het tweede kind krijgt Elisabeth veel last van jicht (artritis). Tot haar dood zal ze gehinderd worden door deze uiterst pijnlijke gewrichtsziekte. Adolf en Elisabeth ervaren het als een groot een wonder van God dat er daarna nog drie gezonde jongens worden geboren: Adolf (1891), Paul (1897) en Hans (1901).

Ondanks haar ziekte is moeder Elisabeth een opgeruimde vrouw die voor gezelligheid en warmte in haar gezin zorgt. Ze is dapper, oprecht gelovig en vindingrijk. Haar streven is haar kinderen een gelukkige jeugd te bezorgen. De drie broertjes vermaken zich met raven temmen, eekhoorntjes vangen en kikvorsen houden. Hoewel de jicht Elisabeth ernstig in haar bewegingen beperkt, doet ze toch zoveel mogelijk zelf het huishoudelijke werk. Ze geeft haar kinderen een geborgenheid die zij hun hele leven niet vergeten. Haar zelfverloochening, zorg en moederliefde zijn als een warme deken om hen heen. Vooral voor Paul is zij een sprekend voorbeeld van oprecht geestelijk leven. Haar diepe Godsvertrouwen in lijden en bij tegenslagen maakt een blijvende indruk op hem.

Vanwege haar ziekte komt moeder Schneider nauwelijks buiten de deur. Op een dag staat er voor de pastorie een eenvoudig koetsje, waarvoor een ezel is gespannen. Vader heeft dit rijtuig voor zijn invalide vrouw gekocht, zodat ook zij kan genieten van de schoonheid van bossen en heuvels, bloemen en weilanden en andere natuurlijke pracht in de omgeving van Pferdsfeld. De sterke Paul tilt zijn moeder in het koetsje. Vader gaat op de bok zitten en de broertjes lopen en rennen ernaast. Bij mooi weer zit de domineesvrouw thuis voor het open raam. Vriendelijk groet ze de voorbijgangers, praat met hen of zingt met haar prachtige stem een troostvol geestelijk lied.

Paul Schneider is nog maar net zeventien jaar als hij zijn moeder moet missen. In de zomer van 1914, kort na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, overlijdt zij. Op haar grafsteen laat de weduwnaar de betekenisvolle woorden zetten uit Romeinen 12:12: ‘Wees blij in de hoop, geduldig in de verdrukking, volhard in het gebed.’

Hoofdstuk 2

Schooljongen en soldaat

Zijn eerste schooljaren brengt Paul door op de plaatselijke lagere school in Pferdsfeld, die uit één klas bestaat. Daarnaast geeft zijn vader hem thuisonderwijs en dat werpt zijn vruchten af. Al op elfjarige leeftijd gaat Paul naar het humanistisch gymnasium in Bad Kreuznach. Zijn lievelingsvakken zijn de talen, geschiedenis en godsdienst. De overstap van de lagere school naar het gymnasium betekent dat Paul het huis uit moet. De reisafstand van huis naar school is bijna zestig kilometer. Het is niet te doen om iedere dag op en neer te gaan. Daarom gaat hij van maandag tot zaterdag in een internaat. De zaterdag is voor Paul en zijn medeleerlingen een dag waar ze de hele week naar uitkijken. Zodra de verlossende bel het einde van de lesdag aankondigt, rennen ze naar het station om de trein te halen die hen naar huis brengt.

In de periode dat Paul op het gymnasium zit, verhuist het domineesgezin naar Hochelheim. Deze gemeente is vader Schneider toegewezen. De predikant hoopt dat het klimaat in de nieuwe woonplaats gezonder zal zijn voor zijn vrouw – die dan nog leeft – dan de vaak gure en vochtige lucht van Pferdsfeld.

De verhuizing betekent ook dat Paul van school moet veranderen. Hij wordt ingeschreven aan het gymnasium in de stad Giessen. Het is een voordeel dat hij nu niet meer doordeweeks naar het internaat hoeft. Vanuit zijn nieuwe woonplaats kan hij met de fiets en de trein elke dag op en neer reizen. Als liefhebber van alles wat groeit en bloeit, geniet hij van het prachtige landschap van akkers, weiden en bossen. Hij is vaak aan het werk in de pastorietuin. Paul is een echt natuurmens.

Op zondag 24 maart 1912 wordt Paul door zijn vader tijdens een dienst in de kerk van Hochelheim bevraagd op zijn kennis van de Bijbel en de belijdenis. Eén zondag later, op Palmzondag, doet de veertienjarige domineeszoon Konfirmation, openbare belijdenis des geloofs. Terwijl zijn vader zijn handen zegenend op het hoofd van Paul legt, geeft hij hem als persoonlijke belijdenistekst de woorden van Christus uit Johannes 18:37b mee: ‘Ik ben daartoe geboren en in de wereld gekomen, opdat Ik voor de waarheid getuigen zou. Wie uit de waarheid is, die hoort Mijn stem.’ Dit geschonken woord zal van profetische betekenis blijken. Wie zou op dit moment in de kerk van Hochelheim ook maar in de verste verte kunnen vermoeden dat dit Godswoord de hoogste realiteit zal worden in de ‘bunker van concentratiekamp Buchenwald’?

Pauls schooltijd verloopt zonder bijzondere problemen. Hij is een bovengemiddelde leerling. De cijferlijsten van het gymnasium bevestigen dat. Vooral in de talen, zowel de moderne als de klassieke, is hij goed. Als het gaat om sportieve prestaties behoort hij bij de besten. Paul blijft bij dit alles bescheiden. Het godsdienstonderwijs op het gymnasium wordt gestempeld door een modern kritische geest. De docenten geven in hun lessen veel aandacht aan de Schriftkritiek. Allerlei schijnbare tegenstrijdigheden in de Bijbel worden breed uitgemeten. De beschreven wonderen in de Bijbel worden afgedaan als mythische volksverhalen die niet echt gebeurd zijn. Met de negatieve invloed van het liberalisme zal de jonge Schneider nog veel te worstelen krijgen.

Inmiddels is de Eerste Wereldoorlog uitgebroken. Van zijn vader heeft Paul een grote liefde voor zijn vaderland meegekregen. De trouw aan de Duitse keizer, Wilhelm II, staat in het gezin buiten discussie. Met toestemming van zijn vader meldt Paul zich vrijwillig om soldaat te worden.

Op 29 juni 1915 legt hij op zeventienjarige leeftijd met goed gevolg voortijdig zijn eindexamen af, zodat hij in militaire dienst kan gaan. Als toekomstige studierichting staat op zijn getuigschrift: geneeskunde.

Eenmaal onder de wapenen krijgt Paul een opleiding bij de geneeskundige troepen, zodat hij kan dienen als hospitaalsoldaat. De jaren in het leger zijn voor hem niet gemakkelijk. Hij stoort zich aan de ruwe omgangsvormen onder de soldaten. De onzekerheid die er elke dag aan het front is, raakt hem diep. Hij heeft veel innerlijke onrust die nog eens versterkt wordt door het verlies van zijn geliefde moeder een jaar eerder.

Paul wordt ingedeeld bij een afdeling reservedragonders, infanteristen te paard, in Hofgeismar. Ondanks de innerlijke onzekerheid en zijn aanhoudende somberheid wil hij zich graag dapper inzetten voor zijn vaderland. Het legeronderdeel van Paul wordt ingezet aan het oostfront en is betrokken bij de strijd tegen Rusland. Hij is nog geen jaar aan het front als hij gewond raakt. Een kogel treft hem in zijn buik en moet operatief worden verwijderd. Voor zijn dapperheid krijgt hij een militair onderscheidingsteken: Het IJzeren Kruis tweede klas. Om te herstellen mag Paul een halfjaar terug naar Duitsland. Deze tijd gebruikt hij om verder te studeren aan de universiteit te Giessen. Op zijn inschrijvingsbewijs staat echter niet meer geneeskunde als gewenste studierichting, maar theologie.

Na zijn genezing wordt Schneider naar het westfront gestuurd. Daar dient hij bij de artillerie. Eerst vecht hij in het Franse Verdun en later in Vlaanderen. Bij Verdun maakt hij de bloedigste veldslagen uit de geschiedenis mee, waarbij aan beide zijden honderdduizenden soldaten sneuvelen. Paul blijft gespaard. In zijn diensttijd wordt hij enkele malen bevorderd.

Kort voor het einde van zijn militaire loopbaan wordt hij van sergeant luitenant. Aan het oppervlakkige soldatenleven doet hij niet mee. Zijn trouwe rijdier heet Liesel en met haar beleeft hij het einde van de oorlog.

Na de capitulatie van Duitsland ontvangt Paul Schneider op 19 december 1918 in het kantoor van de soldatenraad in Bahrenfeld (Hamburg) zijn ontslagbewijs uit militaire dienst. Hij is erg blij dat hij dit papier op zak heeft. Eén dag kijkt hij nog wat rond in deze havenstad, maar dan gaat hij snel naar huis, naar de pastorie in Hochelheim. Thuisgekomen ontmoet hij een vereenzaamde en door de Duitse nederlaag zeer bezorgde vader. Hoe nu verder?

Hoofdstuk 3

Student

Na zijn ontslag uit het leger gaat Paul theologie studeren aan de universiteit van Giessen. De keus voor deze studie heeft hij met overtuiging gemaakt. Het blijde Godsvertrouwen, waarmee zijn moeder haar lijden tot haar levenseinde heeft gedragen, heeft deze keuze beïnvloed. Ook haar zelfverloochening en haar zorgzame liefde hebben de eerste beginselen van godsdienstigheid bij hem wakker geroepen. Na de oorlog komt Paul tot de conclusie dat geen macht het ontredderde Duitse volk kan helen en verder helpen dan alleen het Evangelie van Jezus Christus. Het is zijn overtuiging dat hij als dienaar van dit Evangelie het land terug kan leiden naar zijn geestelijke wortels.

IJverig en met volharding studeert hij. Zijn resultaten zijn goed, vooral voor Hebreeuws. Paul heeft een talenknobbel, dat is wel duidelijk. Toch vindt hij, net als de meeste andere studenten, de beginfase van de studie moeilijk. De nieuwe verantwoordelijkheden en het steeds op zichzelf teruggeworpen worden, bezorgen hem spanningen. Paul is een serieuze student die naar goede verhoudingen zoekt bij alles waarvoor hij zich verantwoordelijk voelt. Oppervlakkigheid en snel beslissen passen niet bij hem. Meestal maakt hij pas na rijp beraad een keuze en gaat hij over tot handelen. Als er even tijd vrij is, zoekt de jonge student lichamelijke ontspanning door in de pastorietuin te werken.

Paul wil liever wat teruggetrokken leven dan zich mengen in allerlei situaties waar mensen elkaar ontmoeten. Maar door die schuchterheid leidt hij vaak een benauwd bestaan. Hij probeert deze neiging om zich terug te trekken te overwinnen door lid te worden van de christelijke studentenvereniging ‘Giessener Wingolf’. Daarbij heeft hij zich vooraf wel de vraag gesteld of zo’n lidmaatschap geen tijdsverspilling is. Hij aarzelt. Een innerlijk plichtsbesef brengt hem ertoe om zich aan te sluiten. Hij weet dat hij zijn neiging om zich terug te trekken moet kwijtraken. In zijn dagboek noteert Paul: ‘Als je niet kunt kiezen tussen twee verschillende zaken, moet je juist dat kiezen wat je niet het gemakkelijkste vindt.’

In het begin doet student Schneider zoveel mogelijk mee met allerlei activiteiten van Wingolf. Over het dansen noteert hij: ‘Dansen heeft een maatschappelijke en opvoedkundige waarde. Men wordt vlotter, vrijer in de omgang en leert ook gemakkelijker de gave van het goede gesprek. Dit heeft zijn nut bij allerlei ontmoetingen in de samenleving. Ook lichamelijk beweegt men minder houterig. Misschien is het dansen ook een goed middel voor menige jongeman om hem te verlossen van zijn verkeerde beeld van het andere geslacht. Zijn verhouding tot hen kan zo normaler, reiner en gezonder worden.’

Ondanks de vriendelijkheid en hulpvaardigheid van zijn medestudenten kan hij toch niet met vreugde deelnemen aan het studentenleven. Na een verenigingsavond voelt hij zich vaak leeg en onbevredigd. Als lid van Wingolf wordt van een student verwacht dat hij met allerlei feesten en drinkgelagen meedoet. Steeds meer dringt de vraag zich aan hem op of hij zijn kostbare tijd daaraan moet geven. Paul besluit zijn lidmaatschap op te zeggen. Hij wil zijn tijd aan andere dingen besteden.

Zijn studiegenoten kunnen hem niet op andere gedachten brengen. Zijn studievriend Emil Weber, die later ook predikant zal worden, herinnert zich hoe vasthoudend Paul kan zijn. Weber schrijft later: ‘Vanaf het gymnasium waren Paul en ik vrienden. En toen wij op de universiteit van Giessen zaten, werd die hartelijke vriendschap bijna verbroken. Dat kwam zo. In die dagen was Paul nog overtuigd aanhanger van het radicale liberalisme. Er ging werkelijk geen dag voorbij, of wij voerden met elkaar heftige theologische discussies. Dat gebeurde dan op weg van het station naar de universiteit, maar vooral op de terugweg en in de trein. Soms waren we zo heftig aan het discussiëren, dat Paul vergat om uit te stappen. Vaak moest ik hem dan waarschuwen dat hij eruit moest. Het is gebeurd dat hij het gesprek vanaf de treeplank verder voerde en pas op het nippertje van de rijdende trein sprong. In zijn ijver om waarheid en gerechtigheid te vinden, ging Paul tot het uiterste. Hij had er onze vriendschap voor opgeofferd als dat nodig zou zijn geweest. Achteraf kan ik zeggen dat onze strijdvaardigheid een voorbereiding vormde voor zijn latere leven, waarin hij helder en sterk voor zijn overtuiging uitkwam.’

De beslissing om voor de studentenvereniging te bedanken neemt Paul in de periode dat hij aan de universiteit van Marburg studeert, vanaf najaar 1920 tot het voorjaar van 1922. In die tijd slaagt hij voor het examen van gymleraar, geeft hij bijles en speelt hij orgel.

De tijd waarin Paul studeert is vooral voor jonge mensen ingewikkeld. In het naoorlogse Duitsland is de maatschappelijke en politieke toestand uiterst kritiek. Allerlei onheilspellende schrikbeelden doen de ronde die voor onrust en onzekerheid zorgen. Paul lijdt onder dit alles. En ook hij zoekt naar houvast. Zijn mening is dat eerst de individuele mens verbeterd moet worden, dan zullen de verschillende groepen en ten slotte de maatschappij vanzelf volgen. In zijn zoektocht naar wat het beste voor de burger en het land kan zijn, staat hij open voor iedere gedachte die richtinggevend kan zijn voor het geestelijke herstel van de Duitse maatschappij. Dankbaar noteert hij in zijn dagboek een zin uit een toespraak van de Duitse jurist Paul Krüger, die tegen de jongemannen die van het front terugkeerden zei: ‘Wij behoren geen heren, maar dienaars en leiders van ons volk te zijn.’

Met het oog op Pauls zoektocht naar waarheid, vrede en gerechtigheid zijn ook de lezingen over ethiek van prof. Meiers van betekenis. Meiers spreekt over de verhouding tussen de lichamelijke en de geestelijke arbeid van een mens. Hij benadrukt de hoge waarde van geestelijke arbeid bij al het menselijk handelen. Paul deelt dat. In zijn dagboek schrijft hij:

Een mens heeft lichamelijke en geestelijke arbeid nodig. En hoe meer hij cultureel ontwikkeld is, des te meer is geestelijke arbeid nodig. Deze visie is ook nodig met het oog op de behoeften van het proletariaat. Helaas is daar geen rekening mee gehouden in de vooroorlogse maatschappelijke verhoudingen. De verwaarlozing hiervan is een van de redenen geweest dat er in ons land een revolutie uitbrak. Immers, door geestelijke arbeid te verrichten, onderscheiden mensen zich van dieren.

Aan het einde van het eerste semester komen bij Paul weer de twijfels boven of hij wel geschikt is voor het ambt van predikant. Steeds vraagt hij zich af of hij in staat zal zijn tot die geestelijke arbeid. Maar dan spreekt hij zichzelf weer moed in door te concluderen dat het wel zal gaan als hij de eerste tentamens positief zal afsluiten.

Ondertussen blijven de maatschappelijke ontwikkelingen Paul bezighouden. In Duitsland zijn er na de Eerste Wereldoorlog steeds weer groepen die voor onrust zorgen. Paul noemt zijn tijd ‘een slechte tijd’. Hoe verward de tijd is, merkt hij in de zomer van 1920 als hij samen met andere studenten door de regering wordt opgeroepen om naar Thüringen te gaan. Daar is een opstand uitgebroken, waarbij veel arbeiders betrokken zijn. Om een burgeroorlog te voorkomen, moeten de studenten de regering helpen de rust te bewaren. In de vier weken die Paul in Thüringen is, wordt een burgeroorlog voorkomen. Paul wordt hier voor het eerst geconfronteerd met de uiterst schrijnende situatie waarin de arbeiders verkeren. Hij kan hun sociale nood niet vergeten.

In de zomer van dit spannende jaar 1920 wil Paul één semester aan de universiteit van Tübingen studeren. Hij wil een andere theologische lucht inademen dan die van Giessen en Marburg. In de universiteitsstad vindt hij geen kamer; de woningnood is groot. Ten slotte vindt hij onderdak in de pastorie van ds. K. Dieterich te Weilheim, dicht bij Tübingen. Daar krijgt hij een eenvoudig kamertje om te slapen en te studeren.