Binnenwereld

Ineke Suijkerbuijk

Binnenwereld

Het begrijpen van emoties en de psyche

De uitgever heeft zo zorgvuldig mogelijk getracht alle rechthebbenden te achterhalen. Wie desondanks meent auteursrechtelijk aanspraak te kunnen maken, verzoeken wij contact op te nemen met de uitgeverij.

Binnenwereld

Het begrijpen van emoties en de psyche

Ineke Suijkerbuijk

ISBN 9789088503702
E-ISBN 9789088504730

NUR 770

© 2013 B.V. Uitgeverij SWP Amsterdam

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 20 juni 1974, Stbl. 351, zoals gewijzigd bij het besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot Uitgeverij SWP (Postbus 257, 1000 AG Amsterdam) te wenden.

Voorwoord

Wat zou je willen vragen aan een psycholoog? Wat zou je willen weten over jouw psyche of emoties? Deze vragen heb ik in de afgelopen jaren vaak gesteld aan mensen uit mijn persoonlijke omgeving en mijn psychologiepraktijk. Veel mensen hebben antwoorden op deze vragen gegeven. En de meest intieme kwesties zijn me – meestal anoniem – voorgelegd op mijn website spreekuurpsycholoog.nl. Op het forum van spreekuurpsycholoog.nl zijn in vijf jaar tijd meer dan 14.000 vragen gesteld. Deze vragen gaan het meest over relaties, over seks en vreemdgaan, over persoonlijkheidsproblemen en over allerlei angsten. Ik denk dat het een vrij goede doorsnede is van waar wij mensen het meest over tobben en verdriet over hebben.

Veel verzoeken om hulp, ook in mijn praktijk, gaan over emoties. Hoe kan ik beter omgaan met mijn heftige emoties? Hoe komt het dat mensen zulke sterke en zulke negatieve emoties kunnen hebben? Als mensen overspannen zijn, depressief of met hevige angsten rondlopen is dit geen vraag meer, maar een wanhoopskreet. ‘Help me van deze moeilijke gevoelens af.’

In dit boek wil ik antwoord geven op de vragen die me in de loop der jaren gesteld zijn. Dit boek is dan ook een neerslag van mijn ervaringen, als psycholoog en als mens. Als psycholoog beschrijf ik in dit boek een analysemodel dat ik in mijn praktijk vaak gebruik. Het model geeft de ingewikkelde samenhang weer tussen klachten en oorzaken. Het model heeft een duidelijke functie: het helpt als je weet hoe je naar je problemen kunt kijken.

Ik ga ook in op de opbouw van onze psyche. Wat is het ego? Wat zijn afweermechanismen? Hoe kunnen we leren hier beter mee om te gaan en niet steeds in dezelfde automatische patronen te schieten?

Een kader, een structuur aanbrengen, is altijd een van de eerste dingen die een psycholoog doet. De uitleg van het analysemodel illustreer ik met ervaringen van mijzelf en verhalen van mensen uit mijn praktijk. Alle casussen van anderen heb ik geanonimiseerd. Ook heb ik in die casussen allerlei feiten veranderd, om de privacy van mijn cliënten te beschermen. Ik hoop dat de psychologische inzichten die in dit boek naar voren komen tot grotere kennis bij de lezer leiden.

De rode lijn in dit boek is niet het onbewuste, maar het bewuste. Hoe kunnen wij onze vaardigheden vergroten waardoor we meer grip krijgen op ons leven? Hoe kunnen we tot psychische groei komen, tot kennis over onszelf en anderen? Hoe kunnen we ons bewustzijn vergroten? Ook al hebben we geen keuze in onze erfelijke aanleg, in waar we geboren worden en wie onze ouders zijn, ook al hebben we onbewuste patronen, we hebben allemaal keuzemomenten en momenten van inzicht. We zijn geen robots die automatische programma’s uitvoeren. Wetenschappelijk onderzoek naar de getrainde geest van boeddhistische monniken toont aan dat zij in staat zijn hun geest, hun psyche, te beïnvloeden en te veranderen. Ook psychotherapie toont aan dat we psychische conflicten kunnen oplossen en de trauma’s van een akelige jeugd te boven kunnen komen. We hoeven echter niet het leven te leiden van een boeddhistische monnik of in psychotherapie te gaan: door inspanning en eerlijkheid naar onszelf kunnen we ons brein en onze psyche veranderen.

Er staan ook een aantal praktische oefeningen in het boek, die je kunt downloaden via mijn website: www.deventer-psycholoog.nl. De oefeningen zijn afkomstig uit de psychologie, mindfulness en meditatie. Deze oefeningen leiden tot meer inzicht en zelfkennis. Het lezen van psychologische oefeningen is als het lezen van recepten in een kookboek. Van alleen recepten lezen komt er geen eten op tafel. Een kok leest recepten en gaat vervolgens aan de slag. Hij gaat het uitproberen en proeven. Zo is het ook met dit boek en deze oefeningen. Ik heb het zo helder mogelijk opgeschreven, maar het koken en opeten zul je zelf moeten doen.

Ineke Suijkerbuijk

Inhoud

  1. Inleiding

Analyse is nog geen verandering

  2. Analyse van psychische problemen

  3. De invloed van psychische klachten

  4. De invloed van gebeurtenissen

De invloed van stresshormonen in het lichaam

  5. De invloed van de buffer

Veranderen

Problemen aanpakken

Communicatie

Werk

Leefstijl

Gewoonten en verslavingen

Vastzitten

Coping: met problemen omgaan

Relaties

Verliefdheid is geen liefde

Langdurige relaties

Vreemdgaan

  6. De invloed van de persoonlijkheid

Persoonlijkheid

The Big Five

  7. De invloed van de omgeving

De omgeving

Liefde is een groot geschenk

De invloed van de omgeving op kritieke periodes

De invloed van de omgeving op de psychische ontwikkeling

De invloed van de omgeving op ons zenuwstelsel

  8. De invloed van erfelijkheid

De invloed van erfelijkheid op psychopathie

De invloed van erfelijkheid op depressie

Invloeden op het brein

  9. De psyche

Zelfbesef en ego

Innerlijke conflicten

Schaamte

Afweermechanismen

10. Emoties, gevoelens en stemmingen

Wat is een emotie?

Moeten emoties er altijd uit?

Emoties zijn boodschappers

Verschillende emotionele toestanden

De wortel van de emotie

Basisemoties

Elke emotie zijn eigen boodschap

Intense emoties verwerken

Emoties en gevoelens waarnemen bij een ander

Meevoelen met anderen

11. Willen, moeten en verlangen

De wil

Behoeften en verlangens

12. Bewustzijn

Bewustzijnstoestanden

De ziel

13. Praktische oefeningen

Oefening cirkels

Dagboek bijhouden

Oefening cognitieve therapie

Schema van de cognitieve therapie

Thema’s in je gedachten opsporen

Visualisaties

Focus op je gevoel

Meditatie

Korte pauzes

Pauzeoefening

Drie minuten mindfulness

De Vipassanameditatie

Noten en referenties

Over de auteur

1. Inleiding

De droom (1994)

Ik zit met P. op de achterbank van een auto. Het is nacht. Aan het stuur zit een man. Hij is een mengeling van een Russische geleerde en de professor van de vakgroep psychologie.

We zijn op onbekend terrein in de bergen. We rijden met hoge snelheid een berg op. Op de top aangekomen gaat de bocht naar links, maar de bestuurder ziet het niet en rijdt rechtdoor.

Ik besef dat dit het einde is. Ik zeg tegen de anderen: ‘We gaan neerstorten. Het zal een vreselijke klap geven. Probeer de klap op te vangen met je lichaam. Daarna, als we dood zijn zal je een wit licht zien waar we naartoe gaan.’

Ondertussen lijkt het uren te duren voordat we van grote hoogte in het ravijn storten. Het is echter geen kaal ravijn dat ik zie terwijl we in slow motion neerstorten, het is de zee die onder ons ligt. We zullen niet sterven door in het ravijn te storten, maar door verdrinking. De auto belandt in het water en zakt heel diep naar de zeebodem. Ik probeer de autodeur te openen en denk ondertussen dat dit niet gaat door de weerstand van het water. Het lukt echter wel. De deur gaat open. We zijn onder water, maar boven me kan ik de lucht zien. Dan zwemmen we naar de kant. Aan de kant staan een heleboel mensen, allemaal in witte kleren om ons op te vangen. We praten met elkaar na over wat er gebeurd is en zijn verbijsterd over wat we hebben meegemaakt.

Deze droom staat zo opgetekend in mijn dagboek. In die tijd studeer ik psychologie aan de universiteit en ik probeer in vijf jaar af te studeren. Ik studeer hard terwijl ik moeder ben van een jong gezin, twee kinderen van zes en acht jaar. Als ik ze naar school heb gebracht ga ik naar mijn studeerkamer. Aan het eind van de dag sta ik op het schoolplein. Ik kook, doe de boodschappen, het huishouden en de opvoeding. Ik herinner me nog goed dat mijn zoon een longontsteking had en erg verzwakt voor onderzoek naar het ziekenhuis moest. Diezelfde avond deed ik mijn statistiektentamen en haalde het. Ook ’s avonds ben ik fanatiek bezig, zie ik vrienden, ik rook veel, drink veel koffie, ga me af en toe te buiten aan alcohol en slaap niet genoeg. Je kunt gerust stellen dat ik als een bezetene bezig ben. Ik krijg vermoeidheidsklachten, maar ga gewoon meer koffie drinken en pep mezelf op met sigaretten. Wanneer ik steeds vaker hoofdpijn krijg en nerveuzer raak, zet ik een tandje bij.

Vlak nadat ik deze droom heb gehad, komen daar fikse relatieproblemen bij. Ik wil scheiden. Mijn man en ik besluiten, na heel intensieve gesprekken en weinig slaap, om toch met elkaar door te gaan. En ondertussen doe ik tentamens. Bij een mondeling tentamen krijg ik een totale black-out. Ik kan niet meer denken. Ik geef automatische antwoorden en haal het tentamen. In die tijd reis ik veel van mijn woonplaats naar de universiteit, soms rijd ik in de auto van anderen mee, soms reis ik met de trein. Regelmatig weet ik niet meer waar ik ben (ik moet op de stationsbordjes kijken om te weten of ik op het perron van plaats A of B sta). Ik merk ook dat ik niet goed meer kan lezen; de letters verspringen voor mijn ogen. Ik ga lezen met een liniaal onder de regels, zet streepjes tussen lettergrepen als ik het niet meer goed kan zien. Ik krijg hele heldere dromen met sterke gevoelens. Ik heb een droomdagboek en duid mijn dromen Jungiaans. Als ik nu naar de droom kijk zie ik heel goed waar hij over gaat en wat ik ga meemaken: ik was bezig de controle te verliezen en ‘stort neer’. Na deze droom duurt het nog twee maanden voordat ik echt neerstort, maar dan kom ik, binnen het tijdsbestek van een week, in een toestand die onbeschrijfelijk is. Onbeschrijfelijk, afschuwelijk en onverdraaglijk. De eerste weken kan ik niet meer scherp zien, niet meer focussen en ik staar alleen maar. Ik kan geen bewegende beelden met mijn ogen volgen. Dit is heel beangstigend. Hoelang gaat dit duren? Ik heb gigantische angsten die door me heen golven, soms urenlang. Mijn hoofd lijkt onder elektriciteit te staan. Ik kan het voelen als ik mijn hand op mijn hoofd leg. Mijn zenuwstelsel is op hol geslagen. Als ik schrik van een knal of dichtslaande deur gaan er enorme schrikgolven door me heen die minutenlang kunnen aanhouden. Mijn gedachten zijn de eerste week knalhard hoorbaar voor mezelf: ik ben stomverbaasd en verdrietig over wat ik mezelf hoor denken. In mijn gedachten veroordeel ik mezelf de hele dag: ik ben bang dat ik fouten maak, ik ben bang raar over te komen. Ik ben bang dat mijn zoon schizofrenie zal ontwikkelen. Ik herkauw allerlei gebeurtenissen die me dan weer schuld- en schaamtegevoelens geven. Mijn gedachten slaan niet alleen op hol, ze gaan ook gefragmenteerd en in rare flarden door mijn hoofd: van wetenschappelijke theorieën (zinnen die ik hoor) naar esoterische opvattingen. Er is geen coherent geheel meer van te maken.

Mijn cognitieve flexibiliteit raak ik kwijt. Ik kan niet meer automatisch schakelen met mijn aandacht van binnen- naar buitenwereld. In mijn binnenwereld is mijn reactie op mijn innerlijke beelden hetzelfde als op beelden in de buitenwereld. Ik weet dat het innerlijke beelden zijn, visualisaties, maar het lijkt alsof mijn lichaam/hersenen dat niet meer weten.

Ik snap spreekwoorden of gezegden niet meer, ik neem alles letterlijk. Dus als iemand zegt: ‘Als je niet meer kunt slapen is dat een zwart gat’, zie ik een zwart gat voor me. Ik begrijp niet wat hij bedoelt. Ik krijg er paniekgevoelens van. Ik kijk naar geld en ben het besef kwijt hoeveel het briefje dat ik in mijn hand heb, waard is. Ik moet beredeneren wat de waarde van het geldpapier is. Ik kan niet aan het verleden denken en niet aan de toekomst. Het zweet breekt me dan uit en ik word misselijk, duizelig en chaotisch.

Ik lig helemaal open. Alles komt binnen. Elk geluid dreunt door me heen. Te veel klanken zijn een kakofonie en veroorzaken een soort pijn. Ik kan het verschil tussen waken en slapen niet meer voelen. Een minuut lijkt heel lang te duren, een dag is een hel.

Er is een klein stukje bewustzijn over, het voelt als een heel karwei om dit overeind te houden bij die gigantische ongewone krachten die er door me heen gaan. Met dit kleine stukje bewustzijn observeer ik mezelf en besef ik dit alles. Het besef dat dit helemaal mis is, is er onmiddellijk. ‘Dit is helemaal mis’, zeg ik tegen mezelf. Ik moet hulp zoeken.

Als ik een arts en mijn leertherapeut vertel hoe ik mij voel – maar ja, hoe leg je dit uit? – zegt de een: ‘Ga maar lekker fietsen. U hebt relatieproblemen gehad.’ De ander zegt: ‘Je hebt te veel meegemaakt de laatste tijd. Wat zullen ze op je stage nu wel denken? Ik weet hoe dat gaat in die kringen.’ Wat een deceptie. Ik besef dat professionals ook maar gewone mensen zijn en zolang ik niet gillend onder tafel lig, zal mijn binnenwereld niet echt zichtbaar zijn voor een ander. Ik besluit dat ik altijd nog zelfmoord kan plegen. Voordat het zover is kan ik desnoods naar een psychiater of kliniek gaan, al boezemt een psychiatrische kliniek me angst in. In een kliniek zijn zoveel lijdende mensen bij elkaar, zoveel hulpverleners met een hoop theorie en met weinig lijdenservaring. Het lijkt de slechtst denkbare omgeving om te herstellen. Het idee in een psychiatrische kliniek te moeten genezen, is als een alcoholist die in een café moet afkicken. De gedachte dat ik zelfmoord kan plegen, houdt me op de been. Het betekent dat mijn pijn kan ophouden. Ik weet, vanuit mijn studie psychologie ook, dat ik iets pathologisch doormaak. Of het nu een depressie is of een psychose, dit gaat ooit over. Vooralsnog zal ik mezelf moeten redden.

Analyse is nog geen verandering

Het eerste wat ik doe, in mijn crisis, is structuur aanbrengen in de dag. Ik spreek een collega psycholoog die me dit op het hart drukt. Structuur is belangrijk omdat het houvast geeft in een crisis, en houvast geeft aan een chaotische geest. Als je radeloos bent, weet je in ieder geval wat je moet doen door de vaste gewoonten in je leven.

Ik sta tegelijk op met mijn kinderen en man en maak het ontbijt. Elke dag doe ik ademhaling- en aandachtsoefeningen. Ik focus me op vaste plaatsen in mijn lichaam terwijl ik gevoelens oproep, althans dat probeer ik. Gevoelens van vertrouwen, zekerheid, loslaten, liefde en kracht. Het zijn oefeningen uit een boek dat ik net gelezen heb (Paul Liekens, Twaalf energiecentra). Je zou het een chakra-oefening kunnen noemen, zij het dat de locaties iets anders liggen. De auteur van het boek noemt het ‘twaalf energiecentra’. Chakra’s of energiecentra in je lichaam zijn niets zweverigs. Chakra’s zijn gelokaliseerd op de verticale lijn tussen de hersenen en de ruggengraat, in de wervelkolom, en deze lijn vormt ons centrale zenuwstelsel. De oosterse chakra’s komen overeen met de knooppunten van deze zenuwcentra. Ik richt me op mijn ademhaling in mijn buik, adem in, adem uit (weer een paar seconden voorbij) en probeer dit steeds langer vast te houden. Het meest focus ik me op de plek tussen mijn wenkbrauwen, terwijl ik me richt op een staat van vertrouwen. Als ik dit doe kan ik niet wegschieten in mijn gedachtewereld, want ik kan mijn gedachten niet langer vertrouwen. Ik verbied mezelf weg te zinken in mijn gedachtewereld, ik herkauw helemaal niks meer en stop het neurotisch denken. Ik weet niet zo veel van chakra’s of dit soort meditatieoefeningen. Ik ontdek simpelweg dat de oefeningen werken en dat mijn voortdurende concentratie op de plek tussen mijn wenkbrauwen, terwijl ik adem en mijn zintuigen gebruik, me helpt om mijn gedachten te stoppen. Het werkt. De wanorde in mijn binnenste blijft, maar mijn adem en aandacht worden mijn anker.

Nadat mijn ogen weer scherp kunnen stellen, ga ik schrijven. Ik analyseer de oorzaak van mijn toestand. Analyse klinkt doordacht, maar ik kan er niet bij denken. Ik schrijf automatisch de oorzaken op van mijn psychische toestand. Het is vreemd te ervaren dat ik niet actief kan denken en toch automatisch kan schrijven. Ik besef dat een analyse over oorzaken en patronen in de leertherapie me helemaal niet ver heeft gebracht. Ondertussen ging mijn gewone leven door. Ik lette niet goed op. Lette niet op mijn leefstijl, lette niet op ontspanning, lette niet op mijn huwelijk, lette niet op afwisseling, lette niet op mijn manier van communiceren, op mijn copingstijl, mijn negatieve gedachten en mijn belevingen. Ik was op rationeel niveau bezig mezelf te onderzoeken en die laag was helder en duidelijk. Ondertussen was er ‘een tweede geest’ als het ware, een diepere laag, bezig met (ver) oordelen van mezelf en anderen, met schaamte, angst en schuld. Alles werd door mijn therapeut geduid in de richting van mijn jeugd. Geen enkele keer werd me gevraagd hoe ik mijn dag doorbracht, hoe ik mijn huidige leven leefde, hoe mijn leefstijl was (dertig sigaretten per dag en tien mokken koffie bijvoorbeeld) en of ik nog wel eens ontspande. Ik was me ook niet bewust van het belang hiervan.

Wandelen in de natuur wordt mijn voornaamste bezigheid. Als ik niet meer weet hoe ik de eindeloze dag en de wanhoop moet doorkomen ga ik een wandeling maken. Een rondje in de natuur in de omgeving van mijn huis duurt precies een uur. De wandeling geeft structuur en houvast. Televisie, lezen, sociale contacten: ik stop ermee. Ik kan het niet meer opnemen en het put me uit. Ik bemerk dat elke gedachte, hoe klein ook, een fysieke component heeft. Elke gedachte heeft een lichaamssensatie, elke gedachte geeft een gevoel in mijn lichaam, dat op een verschillende plek gelokaliseerd zit. Dat ik dat niet eerder heb waargenomen verbaast me.

Ik haal mijn kinderen van school en realiseer me dat ik er hoogstens wat slecht uitzie voor andere mensen. Dat er golven van angst door me heen gaan, dat ik mijn uiterste best moet doen me te focussen op een punt in mijn lichaam om niet weg te schieten in verwarde gedachten, is niet zichtbaar voor anderen. Dat ik denk: ‘Ik loop langs de rand van de afgrond’, en dan gaten in de grond zie is niet zichtbaar voor anderen. Mijn fantasie is even sterk als de realiteit. Ik besef het. Niemand ziet het. Het is een pijnlijke gedachte. Andere mensen zien mijn binnenwereld niet. Andere mensen zien mijn emotionele pijn aan voor afwezigheid, teruggetrokkenheid of vermoeidheid. Wat ik meegemaakt heb heeft me totaal veranderd. Mensen die een grote innerlijke verandering hebben doorgemaakt door welke crisis dan ook, herkennen dit. De verandering is niet zichtbaar. De verandering is misschien ook niet merkbaar voor een ander. Het leven brengt nog steeds vreugde en pijn met zich mee.

Wat er voor mij veranderd is, is dat ik het leven aanvaard in al zijn facetten. Wat er veranderd is, is dat ik mezelf in al mijn facetten en daardoor andere mensen ook veel meer aanvaard. Als ik later werk als psycholoog, merk ik dat ik niet bang ben voor psychische belevingen of psychiatrische symptomen van mensen. Ik aanvaard ze en luister ernaar. Dat betekent niet dat ik geen grenzen stel, of geen ‘nee’ kan zeggen. Dat betekent niet dat ik iemand niet tegenspreek of niet confronteer. Dat betekent niet dat ik iedereen even aardig vind of dat ik altijd aardig ben. Ik neem mezelf voor anderen te helpen waar ik kan. Ik doe die belofte. Ik neem mezelf voor facetten van mezelf niet meer te verbergen uit angst voor een ander. Ik ga me in situaties begeven waarvoor ik voorheen bang was. Ik leer met overgave en lef auto te rijden, en ben niet langer bang in de auto. Ik leer te zeggen wat er in me opkomt zonder angst voor het oordeel van een ander. Ik leer mezelf in groepen uit te drukken en aanwezig te zijn. Ik sta mezelf toe het fout te doen. Ik sta mezelf toe een imperfect mens te zijn, zoals we allemaal zijn.

Over de auteur

Ineke Suijkerbuijk is gezondheidszorgpsycholoog en studeerde Klinische Psychologie aan de Universiteit van Utrecht. Sinds 2000 is ze werkzaam in haar eigen praktijk. In datzelfde jaar heeft ze de website spreekuurpsycholoog.nl opgericht, de eerste interactieve website in Nederland, waarin vragen werden gesteld aan de psycholoog en lezers reageerden op elkaars problemen. De website was zo succesvol dat ze voor de keuze stond: fulltime gaan werken met de website en het uitbouwen tot een bedrijf of stoppen. Na vijf jaar is spreekuurpsycholoog.nl gestopt met de interactieve vraag- en antwoordmogelijkheden en heeft de auteur de eerstelijnspraktijk ISIS opgericht. Hierin werkten allerlei psychologen samen met ieder een eigen expertise. In 2010 is ISIS overgegaan naar een grote ggz-instelling.

Op dit moment werkt Ineke Suijkerbuijk als vrijgevestigd psycholoog in Deventer, geeft zij colleges Klinische Psychologie aan een hboopleiding, en werkt ze aan verschillende projecten.

Voor meer informatie: www.spreekuurpsycholoog.nl en www.deventer-psycholoog.nl.

Colofon

Binnenwereld

Het begrijpen van emoties en de psyche

Ineke Suijkerbuijk

ISBN 9789088503702
E-ISBN 9789088504730

NUR 770

Afbeelding omslag

Mark Vaneker

Vormgeving

Merel van Dam, Uitgeverij SWP

Opmaak binnenwerk

Redactiebureau Ron Heijer

Uitgever

Ingrid de Jong

Voor informatie over overige uitgaven van Uitgeverij SWP:

Postbus 257, 1000 AG Amsterdam

Telefoon: (020) 330 72 00

Fax: (020) 330 80 40

E-mail: swp@mailswp.com

Internet: www.swpbook.com