De ScheidingsNavigator

De ScheidingsNavigator

De weg door scheidingsprocessen

Jocelyn Weimar   |   Lianne van Lith

De ScheidingsNavigator

De weg door scheidingsprocessen

Jocelyn Weimar, Lianne van Lith

ISBN 978 90 8850 571 3
ISBN 978 90 8850 741 0

NUR 740

© 2017 B.V. Uitgeverij SWP Amsterdam

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 20 juni 1974, Stbl. 351, zoals gewijzigd bij het besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot Uitgeverij SWP (Postbus 257, 1000 AG Amsterdam) te wenden.

Voorwoord

Ruim zeven jaar geleden heeft Jocelyn Weimar haar jarenlange kennis en ervaring op het gebied van scheidingen dusdanig vormgegeven, dat er een heldere en goed toepasbare methodiek voor scheidingsbegeleiding tot stand kwam. Hierbij kreeg zij hulp van Francine ten Hoedt, die als coauteur heeft meegewerkt aan het structureren van het materiaal en het ontwikkelen en aanvullen van de tools. Zo ontstond de eerste versie van de ScheidingsNavigator.

Intussen is er veel veranderd in scheidingsland en was de oorspronkelijke Scheidings-Navigator hard aan vernieuwing toe. In samenwerking met Lianne van Lith is deze nieuwe versie ontwikkeld. De teksten en modellen zijn aangepast aan de huidige tijd. Zo is een aparte proceskaart toegevoegd met een uitgebreide uitleg hoe kinderen in het scheidingsproces staan. Bovendien krijgen het ‘na-traject’ en het ‘samengestelde gezin’ een gepaste plaats, omdat men na de scheiding vaak te maken krijgt met nieuwe gezinsvormen. Deze samengestelde gezinnen hebben weer andere aandachtspunten die eveneens in dit boek onder de loep worden genomen.

Om de stof uit het boek nog beter hanteerbaar te maken is een aansluitende training ontwikkeld, waarbij de acht uitgebreide kaarten van de ScheidingsNavigator en de modellen die niet in dit boek zijn opgenomen via internet worden verstrekt. Meer informatie hierover vind je op www.medling.nl.

Ons doel van de ScheidingsNavigator is om jou als professional ‘tools’ te bieden waarmee je cliënten kunt begeleiden zodat die op een zorgvuldige, respectvolle manier uit elkaar kunnen gaan en ze achteraf kunnen zeggen:

›   ‘Ik heb met de hulp van onze procesbegeleider mijn levenshoofdstuk “huwelijk/relatie” op een respectvolle manier afgerond en zie mijn nieuwe toekomst als een positieve uitdaging, eentje die voor mij de moeite waard is!’

En dat kinderen over een aantal jaar kunnen zeggen dat zij:

›   ‘Ondanks de scheiding van onze ouders hebben wij gelukkig nooit hoeven kiezen tussen onze ouders. Ze hebben geluisterd naar wat ons dwars zat en ze hebben rekening gehouden met onze wensen!”

Het is dus zeker de moeite waard om je cliënten erop te wijzen dat het ‘collega-ouderschap’ binnen hun bereik ligt.

Met het werken met de ScheidingsNavigator is het uiteraard aan jou, als procesbegeleider, de taak om in te schatten welke ‘tools’ je op welk moment ten gunste van de scheidende partners gaat inzetten.

Wij bedanken iedereen die ons heeft bijgestaan bij het realiseren van dit boek inclusief een reeks modellen. In het bijzonder noemen wij advocate mr. A.J.A.M. Veen-Brom BSc en uiteraard Paul Roosenstein, directeur Uitgeverij SWP, die het mogelijk maakt om dit boek uit te brengen.

Wij wensen jou als ‘reisleider’ samen met je ‘reizigers’ een goede reis door het buitengewoon boeiende scheidingsgebied.

Jocelyn Weimar en Lianne van Lith

Proceskaart Fase 1

Proceskaart Fase 2

Proceskaart Fase 3

Proceskaart Fase 4

Proceskaart Fase 5

Proceskaart Fase 6

Proceskaart Fase 7

Figuur 1. uitgebreide proceskaart
De onderwerpen uit de Fasen, afhankelijk van de unieke situaties van cliënten, kunnen worden ingekort/aangevuld.

Inleiding

Iedereen beleeft een scheiding op een eigen, persoonlijke manier. Wij beschouwen het Scheidingsproces als een reis, waarbij de scheidende partners (jouw cliënten) stapsgewijs door het scheidingsgebied heen gelaveerd worden met behulp van de ScheidingsNavigator. Tijdens het navigeren valt er op iedere tussenstop (de scheidingsfasen) veel te ontdekken. De zaken die iedereen feitelijk (in juridische zin) tegenkomt zijn nagenoeg vergelijkbaar, maar hoe men ernaar kijkt, hoe men het proces ervaart, is voor iedereen verschillend. De procesbegeleider die de ScheidingsNavigator hanteert, navigeert cliënten als het ware langs alle tussenstops, die wij de fasen binnen de vier processen noemen. Echter, welke weg men neemt en hoe men reist, wordt door cliënten bepaald. Reizen zij via de snelweg of nemen zij de hobbelige langweggetjes? Nemen zij een snelle auto of gaan zij lopend?

Het klinkt paradoxaal, maar toch kan men een scheiding zien als een leerzame, soms ook pijnlijke levensreis wanneer men inziet dat men tijdens deze reis aan het roer kan staan en zelf kan navigeren. Om goed door het scheidingsgebied te navigeren, worden jij en je cliënten in dit boek door het hele scheidingsproces meegenomen met behulp van gestructureerde proceskaarten, voorbeelden en bruikbare modellen.

De ScheidingsNavigator gaat uit van doorsnee situaties, met of zonder kinderen, waarbij het welzijn en het belang van kinderen centraal staat. Immers, kinderen vragen niet om het uit elkaar vallen van het gezin en scheiden dus noodgedwongen mee.

Wij gaan uit van een gezamenlijk scheidingsverzoek van je cliënten, maar het boek kan eveneens gebruikt worden als leidraad voor individuele coaching. Uitgangspunt hierbij is dat je cliënten zich bewust worden van het eigen aandeel in de ontstane situatie en van hieruit kunnen gaan handelen.

Ofschoon de ScheidingsNavigator primair is ontwikkeld om in overleg met beide partners/met een ‘gezamenlijk verzoek’ om de relatie/het huwelijk te beëindigen, is deze eveneens te gebruiken bij individuele trajecten. Het begeleiden van één client zal meer het karakter hebben van coaching, omdat het bijstaan van één cliënt in een (eenzijdig) verzoek tot echtscheiding op een aantal (juridische) punten een andere aanpak vereist. Dit ligt dus meer op het gebied van de individuele coaching of de advocatuur.

Met betrekking tot de juridische informatie die gegeven wordt, is het aan te raden de steeds weer veranderende aanpassingen in onze wetgeving te raadplegen. Justitie heeft hiervoor een website met up-to-date informatie.

Met het werken met de ScheidingsNavigator is het uiteraard aan jou, als procesbegeleider, de taak om in te schatten welke ‘tools’ je op welk moment ten gunste van de scheidende partners gaat inzetten. Toch is het de reis van jouw cliënten en zullen zij het tempo en de richting bepalen. Als deskundige kun je zorgen voor goede voorlichting over en begeleiding van de processen en fasen waar de scheidende partners mee te maken kunnen krijgen, maar het blijft hun (individuele) reis.

Leeswijzer

Om de leesbaarheid te vergroten hebben we het over een scheiding, waarmee we een echtscheiding, een beëindiging geregistreerd partnerschap en andere vormen van samenwonen bedoelen. Wij noemen de scheidende partners ‘cliënten’ en soms ‘ex-partners’ en jou ‘procesbegeleider’. Om je alvast vertrouwd te maken met een paar termen die in het boek voorkomen, volgen een aantal verklaringen.

Gebruikte termen

Procesbegeleider

Zoals gezegd hanteren wij de term procesbegeleider. De reden hiervoor is dat de ScheidingsNavigator een breder publiek wil aanspreken dan alleen de scheidingsadvocaten en andere erkende procesbegeleiders zoals de MfN-geregistreerde familiemediators. Er zijn immers ook andere professionals die met scheidingen en de gevolgen ervan te maken hebben. Denk daarbij aan de maatschappelijke dienstverlening, jeugdbescherming, de ondersteuning binnen een huisartsenpost, juridische afdelingen van verzekeringsmaatschappijen, en begeleidingsdiensten ter ondersteuning van werknemers bij grote bedrijven. Zo zijn er tal van begeleidingsvormen die door het gebruik van de SN-tools op een verantwoorde wijze gezinnen kunnen begeleiden tijdens en na een scheiding. Daarbij geldt uiteraard wel dat iedere procesbegeleider een bijzondere taak in het geheel heeft en de plicht heeft om cliënten zo goed mogelijk te begeleiden. Kennis over de processen en de fasen van scheidingen is dan ook een essentiële basis voor iedere professional die te maken heeft met scheidingsproblematiek.

Collega-ouders

Dit is wellicht een nieuwe term voor jou die we veelvuldig in dit boek gebruiken. Hiermee wordt het ouderschap na de scheiding bedoeld waarbij beide ouders op een positieve wijze ieder een eigen, nieuwe weg inslaan. Door elkaar als partner los te laten en elkaar een mooi leven te gunnen, krijgt het ouderschap de vorm van collega-ouderschap. Om tot dit collega-ouderschap te komen, zal eerst gekeken moeten worden welke kwesties nog bij de ex-partners spelen en wat hen weerhoudt om elkaar werkelijk los te laten. Respect voor en vertrouwen in elkaar als gelijkwaardige ouders vormen de basis waarop collega-ouderschap vormgegeven kan worden.

Aan het eind van dit boek staat een woordenlijst met verklaringen van de termen die verder worden gebruikt.

Notitie: in de ScheidingsNavigator worden voorbeeldsituaties uit de praktijk beschreven. Deze voorbeelden zijn gebaseerd op realistische situaties, maar de namen van de personages zijn fictief. Iedere herkenning op grond van naam of situatieschets berust op toeval.

De meningen en adviezen in dit boek zijn bedoeld als richtlijn. De regelgeving in Nederland op het gebied van scheidingen verandert regelmatig en daarom adviseren wij je om deze via betrouwbare websites en vakbladen te volgen. De uitspraken in dit boek zijn gebaseerd op de regelgeving van eind 2014. De uitgever en auteurs en anderen die een bijdrage hebben geleverd, zijn niet aansprakelijk voor eventuele schade als gevolg van gebruik van dit boek.

Handleiding ScheidingsNavigator

Wij zijn zo vrij om je te tutoyeren. We zijn immers vakgenoten van elkaar met de wens om scheidingsprocessen zo goed mogelijk te begeleiden en om onze cliënten na de afronding met een tevreden gevoel vaarwel te zeggen.

Een scheiding betekent niet alleen de ontbinding van een liefdesrelatie, maar ook het einde van een periode waarin men samen heeft geleefd en samen een stuk geschiedenis heeft geschreven. Gesproken wordt dan ook over een ‘scheidingsproces’, omdat er niet alleen op juridisch gebied een en ander afgewikkeld moet worden om de relatie te ontbinden, maar er ook op praktisch en emotioneel gebied tal van processen spelen waar aandacht aan besteed dient te worden.

De modellen van de ScheidingsNavigator (zie bijlagen de Modellen) onderscheiden zich doordat ook de cliënten, onder jouw begeleiding, ermee aan de slag kunnen. De ScheidingsNavigator maakt je cliënten duidelijk dat er een stuk eigen verantwoording meespeelt. Ook is er een uitdaging om inzicht te krijgen in de ‘waaroms’ van ieders gedrag als ex-partners, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen de periode dat je cliënten nog bij elkaar woonden en de periode nadat ze uit elkaar zijn gegaan.

Om de leesbaarheid van dit boek te bevorderen, zullen we spreken over relaties. Hiermee worden alle vormen van serieuze affectieve relaties bedoeld, de verschillende vormen van samenleving (ook die tussen cliënten van hetzelfde geslacht): huwelijken en geregistreerde partnerschappen, samenwonende stellen en latrelaties (Living Apart Together). Daar waar er verschillen (veelal van juridische aard) zijn tussen de vormen van samenleving, worden deze nader toegelicht.

De twee posities

Voordat we met de inhoud van de ScheidingsNavigator kunnen beginnen is een bon-dige uitleg nodig over wat er gebeurt op andere gebieden naast het feitelijke uit elkaar gaan.

Wat voor cliënten gedurende de hele relatie zo vanzelfsprekend was, komt vaak tijdens of na de scheiding in een ander licht te staan. Hun onderlinge verhouding is veranderd en men is ex-partner van elkaar geworden. Zijn er kinderen binnen de relatie, dan ontstaat nog een tweede positie, die van collega-ouders. Deze twee posities staan los van elkaar en daar hebben veel cliënten moeite mee.

Periode tijdens de relatie

Het samenleven met een partner kenmerkt zich doordat men veel activiteiten samen deelt, ook in emotioneel opzicht. Men draagt eveneens een aantal gezamenlijke verantwoordelijkheden. Denk hierbij aan het kopen van een woning, een gezinsauto of een caravan, het verrichten van huishoudelijke taken, het regelen van de financiën enzovoort.

Bovendien ontstaat er binnen de relatie in de regel een sterk gevoel van wederzijdse verantwoordelijkheid wanneer er kinderen worden geboren. Beide ouders dragen, als zij gehuwd zijn of een geregistreerd partnerschap hebben, van rechtswege het gezamenlijk ouderlijk gezag, waardoor er voor diverse aangelegenheden de handtekening van beide ouders nodig is. Ook na een scheiding loopt van rechtswege het gezamenlijk ouderlijk gezag gewoon door.

Bij ongehuwde ouders, die het gezamenlijk ouderlijk gezag bij de rechtbank geregeld hebben, loopt dit eveneens na de scheiding gewoon door. Men blijft ook na de scheiding allebei de gezaghebbende ouders van de kinderen. Wanneer de ouders niet gehuwd zijn heeft alleen de moeder het ouderlijk gezag en zal de vader een verzoek bij de rechtbank moeten indienen. Als de vader aangifte van de geboorte doet bij het gemeentehuis ontvangt hij informatie hoe het gezamenlijk ouderlijk gezag verkregen kan worden. Deze aanvraag kan zelfs nog na de scheiding aangevraagd worden bij de rechtbank.

Periode na de relatie

Nadat het gezin uiteen gevallen is, ontstaat er direct een andere situatie. Het gezamenlijke leven houdt op en er is sprake van twee verschillende posities.

›   die van ex-partners

›   die van collega-ouders

Deze twee posities vormen de bron waaruit veel problemen voortkomen, omdat cliënten vaak nog niet weten hoe zij met elkaar om moeten gaan. Dat hierbij opspelende emoties de situatie beïnvloeden, zal duidelijk zijn. Dit laatste komt vaak voor wanneer een van je cliënten de wens heeft om te scheiden en de ander (nog) niet.

Laten we eerst eens kijken naar de verandering in de posities van beide partners.

Positie van ex-partners

Deze positie ontstaat wanneer een relatie wordt beëindigd, los van het feit of er kinderen of geen kinderen zijn. De positie van ex-partner vangt in de regel al veel eerder aan dan wanneer er een afspraak met jou is gemaakt. Het frappante is dat degene die de scheiding wenst, eigenlijk al gedurende de laatste periode van de samenleving gevoelsmatig en mentaal afscheid aan het nemen is geweest van de relatie en dus ook van de partner. Dit is een innerlijk proces dat door de persoon zelf nog niet als ‘ik wil scheiden’ hoeft aan te voelen, waardoor het scheidingsbesluit aan de andere partner nogal eens als een ‘donderslag bij heldere hemel’ wordt ervaren.

Vaak speelt bij het komen tot een scheidingswens een gevoel van onvrede over de relatie een hoofdrol. Dit gevoel kan door tal van oorzaken gevoed worden. De andere partner hoeft tijdens de relatie nog niets te merken en kan zelfs denken dat alles koek en ei is. Hij of zij kan bepaalde gedragingen van de ander hebben genegeerd of afgewimpeld als een ‘tijdelijke episode waarin de ander verkeerde’. Met andere woorden, de scheidingssignalen worden niet altijd adequaat uitgezonden en worden niet altijd serieus opgepakt. Vaak wordt achteraf pas ingezien dat het wel degelijk serieus bedoeld is geweest, maar dan is het kwaad al geschied en kan de relatie (meestal) niet meer hersteld worden.

Belangrijk is nu om de standpunten van je cliënten, hun werkelijke belangen, de onderwerpen waar ze tegenop zien en waar ze emotioneel mee zitten boven tafel te krijgen, zodat zij deze zaken ook van elkaar komen te weten. Vervolgens kun je bespreken hoe zij hiermee om willen gaan, zonder er een diep psychologisch proces van te maken. Cliënten zullen dus onder jouw begeleiding zelf tot afspraken en oplossingen komen, waarna een en ander kan worden vastgelegd in een latere fase van de ScheidingsNavigator.

Positie van collega-ouders

Wanneer er kinderen zijn, ontstaan er dus twee verschillende posities, die van ex-partner en die van collega-ouders. Naast de term co-ouderschap, waarbij de ouders een gelijke verdeling in zorgtijd over hun kinderen hebben (bijvoorbeeld dat de kinderen de ene week bij de vader en de andere week bij de moeder zijn), is er de term collega-ouderschap in het leven geroepen. Hierbij speelt veel meer de verdeling van de kwaliteit in de zorg en opvoeding van de kinderen een rol. Het gaat hierbij dus niet zozeer over de verdeling van het aantal uren dat de kinderen bij vader of moeder zijn, maar veel meer over welke ouder welke taken op zich neemt en dat hierover goede afspraken worden gemaakt. Het spreekt voor zich dat hiervoor een respectvolle verstandhouding tussen de collega-ouders nodig is. Hierdoor blijven de beide ouders evenveel betrokken bij de verzorging en opvoeding van hun kinderen. Wel is het zo dat de indeling van de contactmomenten die in het ouderschapsplan wordt opgenomen, financiële en fiscale consequenties hebben.

In dit boek worden de termen collega-ouders en collega-ouderschap vaak gebruikt.

Positie van de kinderen

Op 20 november 1989 werd het Kinderrechtenverdrag door de Verenigde Naties aangenomen. Daarom is 20 november uitgeroepen tot een jaarlijks terugkerende Dag voor de Rechten van het Kind, ook in Nederland. De rechten van kinderen houden plichten in voor ouders/verzorgers; zij zijn degenen die moeten zorgen dat kinderen volgens de normen en waarden van onze maatschappij kunnen opgroeien.

Aan de kinderen wordt niet gevraagd of zij ermee instemmen dat hun ouders uit elkaar gaan. Zij worden ermee geconfronteerd, kunnen er niets aan veranderen en weten vaak niet wat hen boven het hoofd hangt. Steeds vaker klinkt ook de ‘stem van het kind’, zodat hun wensen maar ook hun zorgen door de ouders gehoord worden, en deze kunnen luisteren naar wat er in hun kinderen omgaat. Het opstellen van een ouderschapsplan is een opdracht aan de ouders, maar wordt ook afgestemd op wat de kinderen willen en aankunnen. Het begrip ‘vaderhuis/moederhuis’ zal hier en daar worden gebruikt (zie woordenlijst). Met vaderhuis/moederhuis worden letterlijk de huizen van de beide ouders bedoeld. De bedoeling is dat de kinderen zich in de beide huizen ‘thuis’ kunnen voelen.

De ScheidingsNavigator in kaart gebracht

Bij de ScheidingsNavigator hanteren we een aantal uitgangspunten.

1.  Het eerste uitgangspunt: duidelijkheid over het besluit om te scheiden.

  Willen cliënten, of een van hen, wel echt scheiden of verkeren zij in een zogenaamde relatiedip?

  Een logische vervolgvraag is dan om te checken of een herstel van de relatie nog mogelijk is.

  Is herstellen van de relatie niet mogelijk, dan zal een besluit om uit elkaar te gaan door cliënten genomen worden. Wanneer een van je cliënten nog niet bereid is om het scheidingsproces in te gaan, zal dat stagnerend werken en is de kans groot dat die cliënt op een later tijdstip toch nog een eigen advocaat in de arm neemt. Beide cliënten zullen dus voldoende vertrouwen in jou als procesbegeleider moeten hebben, zodat het besluit om tot een scheiding over te gaan door beide cliënten genomen wordt.

  De cruciale vraag die aan hen wordt gesteld luidt: om welke redenen willen jouw cliënten uit elkaar gaan, en op welke wijze willen zij hun geschillen etaleren en onderzoeken welke onderwerpen hen verdeeld houden. Hierbij kun je denken aan wat cliënten ieder op hun eigen wijze hebben meegemaakt in hun leven en welke impacts deze gebeurtenissen op hen hebben gehad. Deze persoonlijk gekleurde belevingen uiten zich meestal door emoties en daaruit vloeien ook gedragingen voort. Deze gevoelens kunnen ook lijfelijk ervaren worden en de uitdaging ligt daar waar men werkelijk wil kijken naar het eigen aandeel in de ontstane situatie. Met betrekking tot de scheiding liggen gevoelens, emoties, meningen, oordelen, overtuigingen of visies vaak als een enorme dikke laag saus op de onderlinge verstandhouding tussen jouw cliënten en op de ontstane situatie. Om in deze ‘saus-metafoor’ te blijven, zal eerst die dikke, verstikkende brij gereduceerd moeten worden tot een aanvaardbaar sausje. De emotionele kant van het scheidingsproces heeft aandacht nodig en het liefst vóór de praktische invulling van het scheidingsproces gaat plaatsvinden. Immers, door een dikke laag kunnen je cliënten niet helder kijken naar mogelijke oplossingen. Om die reden hebben wij het ‘Emotieproces’ binnen het scheidingsproces een plaats gegeven.

2.  Het tweede uitgangspunt is dat de procesbegeleider kwaliteit levert in combinatie met een reëel kostenplaatje. Iedereen zal het ermee eens zijn dat de scheiding zo efficiënt en zorgvuldig mogelijk dient te geschieden. Kwaliteit is een lastig begrip voor cliënten om te beoordelen, dus gaan ze vaak af op wat zij via internet kunnen vinden. In deze tijd waarin de concurrentie op het scheidingsgebied groot is, is kwaliteit duidelijk iets waarin jij je als procesbegeleider kunt onderscheiden. Het aangeven dat je gebruikmaakt van een efficiënte methode, de ScheidingsNavigator, waarbij cliënten zelf meebepalen hoe de agenda van hun scheidingsproces wordt samengesteld, geeft vertrouwen en ook blijk van kwaliteit. Door het inzetten van de ScheidingsNavigator win je tijd en bied je kwaliteit. Cliënten worden actief betrokken en weten wat hen te wachten staat gaandeweg hun scheidingsproces.

3.  Het derde uitgangspunt gaat over het samenstellen van een gelijkwaardig en werkbaar ouderschapsplan voor de kinderen. Wanneer er kinderen bij de scheiding zijn betrokken, behoren hun belangen boven die van hun ouders te staan. Dat klinkt eenvoudig en logisch, maar de dagelijkse praktijk laat maar al te vaak zien dat het gedrag van ouders een negatieve invloed heeft op het welzijn van hun kinderen. Dat is ook de reden waarom een extra Proceskaart, De Rode Draad, toegevoegd is. In het stuk over kinderen komen wij uitvoerig terug op de impact van de scheiding bij kinderen. Immers, kinderen vragen niet om de scheiding, maar scheiden gedwongen mee.

  Het is dan ook de taak van de procesbegeleider om dit aan de ouders duidelijk te maken. Aan de ouders is het de taak om zich bewust te worden over de impact die hun scheiding nu en in de toekomst heeft op hun kinderen.

4.  Het vierde uitgangspunt betreft de tijd ná de scheiding. Deze wordt Fase 6 en Fase 7 in het scheidingsproces genoemd. Ook deze fasen ná de scheiding vormen een belangrijk onderdeel van het totale scheidingsproces en steeds meer wordt de aandacht gevestigd op de kwaliteit van ieders leven. De nodige T.V. programma’s besteden met enige regelmaat aandacht aan dit onderwerp en ook worden regelmatig artikelen in kranten en magazines rondom scheidingen geplaatst. Cruciale vragen dienen zich aan zoals: wat is je startpositie als ex-partner en hoe is je startpositie als collega-ouder, wat zijn ieders wensen, maar ook welke zorgen komen er nu om de hoek kijken, hoe creëer je een veilige, praktisch haalbare financiële basis voor beide ex-partners, maar ook een werkbare gezonde basis in ieders positie als collega-ouders.

Processen en fasen

De ScheidingsNavigator is, zoals al gezegd, bedoeld om procesbegeleiders handvaten te geven om hun cliënten door het hele scheidingsproces te navigeren. In het onderstaande verkorte overzicht is de opbouw van de ScheidingsNavigator te zien. In de afbeelding staan vier kolommen, verdeeld in acht onderdelen (fasen). Deze komen overeen met de onderwerpen die tijdens het scheidingsproces aan de orde komen.

De verkorte proceskaart kan als overzichtskaart gebruikt worden, zodat alle betrokkenen weten in welke fasen zij zijn en met welke aandachtsgebieden zij te maken hebben.

Figuur 2. Verkorte proceskaart

De in het overzicht genoemde fasen komen overeen met de verderop genoemde agendapunten. We staan nu stil bij elke fase, wat hierbinnen allemaal dient te gebeuren en welke aandachtspunten er kunnen spelen.

Indeling processen

In de ScheidingsNavigator gaan we uit van vier deelprocessen. Deze zijn in verticale kolommen geplaatst.

Zie ook figuur 2.

Deze processen tekenen zich af tegen een persoonlijk (ingekleurde) achtergrond, de eigen belevingswerelden van cliënten en ook die van hun achterban. Zij dragen als het ware allebei een rugtas vol herinneringen uit hun leven vanaf hun geboorte, waaronder ook de normen en waarden vanuit het gezin waarin ze zijn opgegroeid. Daar bovenop bevinden zich nog eens alle verwachtingen en teleurstellingen als volwassenen ten opzichte van elkaar tijdens hun relatie. Jouw cliënten beleven dat wat zij doen en laten tegen deze achtergronden en dat heeft invloed op hun gedragingen, gedachten en hun gevoelens. Zij verschuilen zich dan ook regelmatig achter de opmerking dat zij geen andere keuze hebben dan naar elkaar te wijzen en elkaar verwijten te blijven maken. Immers, hun referentiekader is hun eigen gekleurde achtergrond van waaruit zij naar de wereld, en dus ook naar elkaar, kijken. Gelukkig zijn er ook veel stellen die zich bewust zijn van hun eigen aandeel in de relatie die beëindigd wordt en die op een neutralere manier kunnen terugblikken, wat opener naar elkaar kunnen kijken en hun gedachten op belangrijke punten met elkaar kunnen delen. In dit boek gaan we uit van de grote middengroep die je in de escalatieladder van Glasl kunt herkennen.

Figuur 3. Escalatieladder, F. Glasl (www.fitforwork.nl)

De vier deelprocessen zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. De kolom met het Emotieproces is bewust tussen het Praktischproces en het Implementatieproces ex-partners geplaatst. Er zullen bruggen gebouwd moeten worden tussen de emotioneel liggende aspecten en de praktische stappen die door cliënten gezet moeten worden. Omdat kinderen bijzondere aandacht verdienen in scheidingssituaties, hebben wij gemeend het collega-ouderschap en wat kinderen zelf ervaren los te koppelen, zodat de belangen van de ouders en die van de kinderen extra benadrukt worden. Daarom is het Implementatieproces met betrekking tot het collega-ouderschap als vierde kolom geplaatst en is er een specifieke 8ste Proceskaart ‘De Rode Draad Kinderen’ ontwikkeld.

Indeling van de fasen binnen het scheidingsproces

Om het scheidingsproces overzichtelijk te maken voor zowel jou als procesbegeleider als voor je cliënten, hebben wij een aantal fasen onder de vier processen gehangen.

De verschillende fasen laten een hiërarchische opbouw zien die tussen cliënten als verschillend ervaren worden. Als een van je cliënten emotioneel nog in de ontkenningsfase verkeert, zal deze niet in staat zijn om objectief te praten over bijvoorbeeld de boedelscheiding. Daarom vergt het Emotieproces van je cliënten in het begin van het scheidingsproces veel aandacht, dus kost het ook veel tijd. Binnen het Emotieproces spelen niet alleen gevoelens een rol, maar ook wat men fysiek ervaart. Ons lichaam geeft vaak stress-of pijnsignalen af omdat er iets loos is en dit is vaak een uiting hoe men de (op handen zijnde) scheiding ervaart. Het is aan de procesbegeleider om deze signalen te herkennen en om deze te kunnen vertalen.

Wanneer gebruik je de Proceskaart

De Proceskaart wordt gedurende het hele scheidingsproces gebruikt en tijdens de besprekingen op tafel gelegd om cliënten zich ervan bewust te laten blijven welke vorderingen ze gemaakt hebben en/of waar precies de stagnatie in het scheidingsproces te vinden is. Soms moet er een stap terug gedaan worden, wanneer blijkt dat er toch een aandachtspunt over het hoofd is gezien of op dat moment pas tevoorschijn komt. Dat is erg frustrerend voor die cliënt die snel door het scheidingsproces heen wil reizen. Juist door de Proceskaart te hanteren zien je cliënten wat het nut is om terug te schakelen om de ontstane hobbel te kunnen nemen en vervolgens weer verder te kunnen in hun verwerkingsproces. Je cliënten kunnen heel goed op de Proceskaart aangeven in welke fase zij zitten, waardoor het verschil tussen hen duidelijk zichtbaar is, dus ook herkenbaar, en hanteerbaar wordt.

Wat kun je met de Proceskaart doen?

Omdat het hele scheidingsproces in één overzicht samengevat is, kun je heel gestructureerd en overzichtelijk aan je cliënten uitleggen wat er allemaal bij hun scheiding komt kijken. Al bij aanvang van de scheidingsbegeleiding kun je de afzonderlijke fasen met hen doornemen, zodat zij een totaalbeeld krijgen en zij direct hun prangende vragen over het scheidingsproces aan je kunnen voorleggen. Vooral het emotionele proces wordt besproken om te kijken welke emoties er meespelen en in hoeverre de gedragingen ten opzichte van elkaar te verklaren zijn. Maar ook kun je hiermee de emoties over de scheiding normaliseren. Vaak zitten cliënten emotioneel gezien niet in dezelfde fase en wanneer de een nog bezig is met het laten doordringen van het scheidingsbesluit, kan de ander al in gedachten bij de verdeling van alle spullen zitten. Dat maakt de communicatie niet eenvoudig en het onderhandelen erg lastig, zo niet onmogelijk. We komen hier regelmatig op terug, omdat het een belangrijk aandachtspunt is.

De Proceskaart kan ook als een soort checklist gebruikt worden om te kijken welke onderwerpen aan de orde moeten komen en of alle onderwerpen aan de orde geweest zijn. Zo navigeer je als het ware je cliënten door hun hele scheidingsproces heen.

Navigeren door planning

Om zo goed en overzichtelijk mogelijk door het scheidingsgebied te kunnen navigeren is het handig om een planning te maken zodat iedereen weet welke route er gevolgd gaat worden om een scheiding gerealiseerd te krijgen. Dit is het makkelijkst te doen door de planning als agendapunten vast te leggen. Wij noemen dit de SN-agenda. Een overzicht van de doorsnee agendapunten lees je verderop.

De informatieverstrekking over het scheidingsproces is onderdeel van de SN-agenda. Veel procesbegeleiders maken binnen hun dienstverlening gebruik van hun netwerk om hun cliënten door te verwijzen voor extra of specifieke ondersteuning of begeleiding. Denk hierbij aan een verwijzing naar een psycholoog, een relatietherapeut, een coach, een financieel deskundige, belastingdeskundige of een gedragsdeskundige voor de kinderen. Waar het om gaat is dat jouw cliënten zo efficiënt en deskundig mogelijk worden bijgestaan door jou als procesbegeleider met, indien gewenst, de hulp van andere professionals.

Natuurlijk zullen hierbij het financiële plaatje en de factor tijd van invloed zijn. Maar als jij als procesbegeleider het overzicht bewaakt, efficiënt werkt en duidelijke afspraken maakt met je netwerkpartners, kan het samenwerken juist voor je cliënten voordeliger en tijdbesparend zijn. Neem bijvoorbeeld de situatie waarbij een van hen vast blijft zitten in onverwerkte emoties, waardoor het scheidingsproces veel tijd in beslag neemt. Een verwijzing van deze cliënt naar een persoonlijke begeleider die hem/haar kan helpen om deze onverwerkte emoties een plaats te geven, zal ervoor zorgen dat het scheidingsproces uiteindelijk sneller wordt doorlopen.

De ScheidingsNavigator biedt inzicht én overzicht. Je cliënten kunnen zich aan de hand van de SN-agenda** voorbereiden op de acties die zij gaan doen en hebben zo zicht en invloed op hun scheidingsproces. Cliënten worden gestimuleerd om zelf ‘aan het werk te gaan’ en kunnen hierdoor de kosten beperken en het proces versnellen door meer aandacht te besteden aan hun ‘huiswerk’, waardoor er efficiënter met elkaar wordt samengewerkt. Door de zelfwerkzaamheid van cliënten worden zij bovendien in hun kracht gezet (ze verwerven een stuk empowerment) en dit heeft een positief effect op de verwerking van de scheiding.

Evaluatiefase, Nieuwestartfase en De Rode Draad Kinderen

Voordat wij verder gaan met de beschrijving van de fasen, is een toelichting op de 6de en 7de fase nodig. Ook al is op het moment dat de Evaluatiefase start, het scheidingsproces feitelijk afgerond, het evalueren van de tijdens het scheidingsproces opgestelde afspraken is in onze ogen wel degelijk een onderdeel van het totale scheidingsproces. De levensfase na de scheiding heeft vanuit maatschappelijk oogpunt binnen de ScheidingsNavigator een plaats gekregen.

Het komt ook voor dat cliënten na een of meerdere jaren terugkomen om opspelende aandachtspunten door te spreken en om hiervoor oplossingen te vinden. Denk hierbij aan het ouderschapsplan wanneer de kinderen ouder worden of wanneer een van de ex-partners een nieuwe relatie aangaat en hierdoor veranderingen in het contact tussen de ex-partners optreden. Om die reden is dan ook Fase 7, de Nieuwestartfase, toegevoegd.

Tevens is de achtste kaart, ‘De Rode Draad’, die betrekking heeft tot de kinderen, in de ScheidingsNavigator opgenomen. Hierop is te zien dat wat de kinderen aangaat niet zomaar buiten de kinderen om beslist kan worden. Ook hun ‘wensen en zorgen’ zijn van essentieel belang. Om de kinderen echt de ruimte te geven om hun gevoelens te kunnen ventileren en hun wensen over de scheiding te uiten, is het handig om een gesprek met ze te hebben, maar dan wel zonder de aanwezigheid van de ouders.

Voorkomen van een vechtscheiding

Als je cliënten zover zijn dat zij allebei echt accepteren dat zij uit elkaar gaan, zullen de praktische zaken meestal snel geregeld kunnen worden. Door aandacht te besteden aan de fasen, en vooral aan de emotionele processen hierin, voorkom je ellenlange scheidingsprocedures, nog langere boedelscheidingen en het gevaar dat de kinderen ingezet worden als middel om het eigen verdriet/frustratie op de andere partner af te reageren.

Natuurlijk is het wenselijk om met beide cliënten in gesprek te zijn, maar soms is dat (nog) niet mogelijk. Bij een moeilijk lopende scheiding kan de ScheidingsNavigator zelfs gebruikt worden als een apart traject, meer ondersteunend of coachend. Dit speelt vooral wanneer je een ‘vechtscheiding’ wilt proberen te voorkomen.

Even een uitstapje: de term vechtscheiding wordt tegenwoordig te pas en te onpas gebruikt.

Wij verstaan onder een vechtscheiding die aan de volgende definitie voldoet, zoals opgesteld door ‘Kids in Between’ en Stichting ‘Ouders uit elkaar’ (2014).

Uitgangspunten zijn dat:

›   de ouders ernstige conflicten voeren in de (ex)partnerposities;

›   de ouders hun ouderposities niet meer innemen;

›   de ouders het kind-perspectief niet meer vertegenwoordigen;

›   de ouders hun kind inzetten in hun onderlinge strijd met als resultaat dat dit een negatieve invloed uitoefent op de geestelijke gezondheid van hun kind.

Tot slot

Tot slot van dit hoofdstuk nog een aanvulling. We gaan er in dit boek vanuit dat jouw cliënten hun scheiding op een respectvolle wijze willen regelen en jou daarvoor hebben benaderd. Maar stel dat je cliënten gaande het proces toch onvoldoende vertrouwen in elkaar blijken hebben, en dat een van je cliënten toch overweegt om een eigen advocaat in de arm te nemen. Dit betekent dat ook je andere cliënt genoodzaakt is om een eigen advocaat te nemen en jij afscheid moet nemen van beide cliënten. Dit hoeft niet te betekenen dat er sprake is geweest van verloren tijd. Je kunt, als je cliënten dat willen, ter afronding nog wel bepaalde afspraken in een verslag opnemen of vastleggen in een overeenkomst. Zo kan het zijn dat cliënten wel in gezamenlijk overleg het ouderschapsplan willen opstellen onder jouw begeleiding, maar dat zij de zakelijke en financiële afwikkeling liever in handen leggen van andere deskundigen of van advocaten.

In de volgende hoofdstukken beschrijven we het gehele scheidingsproces. Om het totale overzicht zo veel mogelijk te volgen, omschrijven we per fase wat er speelt binnen de vier deelprocessen. Je zult zien dat in de eerste fase het accent vooral ligt op het Emotieproces, terwijl in latere fasen de nadruk op de praktische en juridische activiteiten toe zal nemen.

** Het opstellen van een SN-agenda is dus een activiteit die je samen met je cliënten doet. Hierbij kan meespelen dat er zaken zijn die direct (tijdelijk) geregeld moeten worden. Zo kan het belangrijk zijn om de alimentatieberekening eerder te laten plaatsvinden dan in de door ons genoemde fase, bijvoorbeeld in verband met het verkrijgen van een hypotheek of omdat een van je cliënten geen inkomen heeft, of omdat er direct een tijdelijke zorg-en contactregeling tussen de ouders en de kinderen geregeld moet worden omdat de scheidende partners niet meer in hetzelfde huis wonen (zie ook de bijlagen).

Introductie Fase 1

Achtergrondinformatie

In Nederland heeft een aantal deskundigen zich ingezet om de redenen tot scheiding voor cliënten helder te krijgen. Wij noemen met name professor Hoefnagels en drs. Mac Gillavry.

Met betrekking tot het scheidingsoverwegingsgesprek waarin (een van de) partners aangeven (aangeeft) waarom de wens om te scheiden bestaat, heeft professor Hoefnagels het over de ‘scheidingsmelding’ en drs. Mac Gillavry over het ‘adieugesprek’, maar beiden bedoelen hetzelfde. Wij hanteren in dit boek de term scheidingsbesluit wanneer het cliënten betreft en scheidingsbericht wanneer het hun kinderen betreft.

Drs. Donald Mac Gillavry (overleden op 3 oktober 2014) was een pionier op het gebied van scheidingsmediation. Op een bijna onnavolgbare wijze wist hij cliënten hun standpunten en overtuigingen om te laten buigen naar belangen. Hij deed dit door onder andere uitgesproken woorden/zinnen van cliënten in te zetten als thema binnen het bemiddelingsgesprek. Hierdoor ontstond ruimte voor zijn tactiek om wederzijdse afspraken tussen cliënten te bewerkstelligen. In de jaren tachtig van de vorige eeuw begon hij al een Bureau Echtscheiding in Groningen. Hij schreef de nodige boeken en stond aan de wieg van de opleiding tot scheidingsbemiddelaar in samenwerking met de Orde van Advocaten voor de VAS (de voorloper van de vFAS, vereniging van Familierecht Advocaten en Scheidingsmediators).

Professor P. Hoefnagels (overleden op 24 november 2011) was van 1965 tot 1993 hoogleraar aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam en een van de eersten die in Nederland scheidingsmediation toepaste. Op grond van zijn onderzoekingen en ervaringen met scheidingsbemiddelingen ontwikkelde hij een eigen aanpak. Hij schreef daarover het boek ‘Gelukkig getrouwd, gelukkig gescheiden’ (8ste bewerkte druk, 2009). Als eerste in Nederland heeft hij de tot die tijd alleen juridische aanpak opgesplitst in het emotionele deel, het zakelijke deel en het juridische deel, waarbij de emoties die bij een echtscheiding spelen, als eerste aan de orde komen. Pas als de emoties min of meer onder controle zijn en er redelijke afspraken kunnen worden gemaakt, komt het juridische deel om de hoek kijken.

De hedendaagse opleidingen voor familierecht en familiemediators hebben beide grootheden en hun gedachtegoed hoog in het vaandel staan.

Sinds scheidings-(familie-)mediation zijn intrede heeft gedaan in Nederland staat het aandachtspunt ‘het scheidingsbesluit’ centraal. De reden waarom het zo belangrijk is om de redenen van het uit elkaar gaan te bespreken is, dat iedere scheiding gevolgen heeft en deze vaak moeilijk van tevoren te overzien zijn. Daardoor ontstaat er vaak een zorg of angst over de toekomst. Wanneer deze besproken worden, is de kans op wederzijds begrip groter en wordt de angst om als alleenstaande verder te gaan minder. Van de uitgesproken zorg of angst kun je als procesbegeleider immers ‘de portie emotionele saus’ aan verwijten die cliënten ten opzichte van elkaar uiten, onder de loep nemen en bespreekbaar maken. Dat geeft veel opluchting en biedt ruimte om de basisafspraken op een respectvolle wijze te regelen.

Een andere reden om het besluit om te scheiden bespreekbaar te maken is dat cliënten na afloop van het scheidingsproces ieder een eigen leven moeten gaan opbouwen. Dit is niet mogelijk wanneer zij nog op een negatieve manier met elkaar verbonden zijn. Niet alleen is het aan te bevelen om het scheidingsbesluit tussen cliënten helder te krijgen, maar het moet ook duidelijk zijn welke informatie zij over hun scheiding aan hun kinderen, andere familieleden en anderen verstrekken.

Regelmatig zullen we hierop terugkomen in de fasen die aan de orde komen.

Praktische informatie en voorbereiding

Zoals gezegd is het eerste gesprek dat je met je cliënten voert erg belangrijk. Het zet eigenlijk al de toon bij het navigeren door het scheidingsgebied.

Voordat cliënten voor een eerste gesprek bij je komen, zal een van hen telefonisch of per e-mail contact hebben gezocht om de afspraak te maken. Het is algemeen bekend dat degene die jou belt, graag op voorhand al informatie wil hebben, of zijn/haar situatie al wil uitleggen, het liefst met een opdracht hoe jij dit moet aanpakken. Als je een goede secretaresse hebt, kan deze al veel opvangen doordat zij neutraal blijft, hooguit algemene informatie geeft en verder niet actief bij de invulling van het scheidingsproces betrokken zal zijn. Ook kan zij verwijzen naar je website en/of brochure, waar al een en ander staat vermeld over jouw wijze van aanpak.

Zitten cliënten eenmaal bij jou voor het intakegesprek, dan zullen eerst de benodigde gegevens genoteerd moeten worden. Het is handig om hierbij een intakeformulier (model 1) te gebruiken waarop je de gegevens van cliënten noteert, zodat achteraf in een oogopslag te zien is welke acties er hebben plaatsgevonden en welke acties nog ingezet moeten worden.

Een belangrijk onderdeel bij het eerste gesprek is het ondertekenen van bijvoorbeeld een geheimhoudingsverklaring, MfN-mediationovereenkomst of opdracht tot werkzaamheden. Wij hanteren hiervoor het algemene woord opdrachtsovereenkomst.

Het kan zijn dat het al direct duidelijk is dat je cliënten zover uit elkaar liggen wat hun belevingswerelden en emoties betreft, dat een gezamenlijk gesprek (nog) niet mogelijk is. Denk bijvoorbeeld aan een situatie waarbij de ene cliënt voor een andere levenspartner kiest en de andere cliënt het nakijken heeft of zich voor het blok gezet voelt. Dan is het goed om de mogelijkheid te bieden je cliënten een keer afzonderlijk te spreken, zodat zij ieder in alle openheid kunnen vertellen welke knelpunten hem of haar weerhouden om tot een gezamenlijk gesprek te komen. De beide cliënten dienen hun toestemming hiervoor te verlenen. Met deze zogenoemde ‘caucusgesprekken’ kun je, naast tijd besparen, een duidelijker beeld krijgen van hoe je cliënten zich ten opzichte van elkaar verhouden. Overigens kan het zijn dat jij maar met één cliënt werkt, die bijvoorbeeld naast een advocaat, kiest voor een parallel lopend (scheidings-)coachtraject. Maar ook kun je begeleiding bieden wanneer de scheiding al achter de rug is en een cliënt moeite heeft met het oppakken van het leven. In beide situaties kunnen er vele modellen van de ScheidingsNavigator gebruikt worden.

Fase 1
Intake & Scheidingsoverwegingsfase

Proceskaart Fase 1Voor het overzicht van de in te zetten modellen verwijzen we naar bladzijde 161.

In Fase 1 wordt aandacht besteed aan de eerste ontmoeting met cliënten, het verstrekken en het verkrijgen van de nodige informatie. Maar Fase 1 kenmerkt zich vooral door de vraag of je cliënten echt willen scheiden.

De mate waarin de emoties, oordelen en gedragingen van en tussen cliënten geuit en geëtaleerd worden, spelen hierbij een belangrijke rol.

Wij behandelen iedere fase als aparte agendapunten en willen ook aan jou, als procesbegeleider aanraden om deze route te volgen. Op deze manier kun je niets over het hoofd zien.

Hieronder volgt een opsomming van activiteiten die deel kunnen uitmaken van Fase 1, waarbij enkele SN-tools worden genoemd die je kunt inzetten. Samen met je cliënten maak je hieruit een keuze. De formulieren kun je optioneel inzetten en zijn te vinden in de bijlagen.

›   Onderwerpen intakegesprek:

-   Opdrachtsovereenkomst ondertekenen (MfN-overeenkomst, vFAS-overeenkomst en dergelijke).

-   Uitwisseling formaliteiten, invullen Intakeformulier (zie model 1).

-   Uitleg over wat een scheiding inhoudt met behulp van de Verkorte proceskaart (zie model 2).

-   SN-agendapunten doornemen en noteren welke aan de orde komen (zie model 3).

›   Besluit wel of niet scheiden:

-   Het Scheidingsoverwegingsmodel (zie model 4).

-   Het Balans-Relatiemodel Partners (zie model 8, kan ook in een latere fase ingezet worden).

›   Aanvang met het inventariseren van praktische zaken

›   Eventuele voorlopige afspraken:

-   Formulier Voorlopige afspraken (zie model 6).

›   Financiële afspraken maken en eventueel het aanvragen van toevoegingen bij de Raad voor Rechtsbijstand (MfN familiemediator/advocaat):

›   Meegeven of nasturen (per post of mail) van relevante informatie of modellen.

De overige agendapunten en welke modellen je het best in kunt zetten, worden weergegeven op de Uitgebreide proceskaart en aan het begin van ieder bespreking van de fasen. Om niet al te veel in herhaling te vallen, zullen wij verder in de behandeling per fase geen opsomming geven van de te maken stappen. Deze vind je terug in de betreffende proceskaart aan het begin van iedere fase en in de bijlagen.

Algemene informatie over de vraag ‘Scheiden of blijven?’

Voor cliënten kan het al een hele overwinning zijn om bij jou aan tafel te zitten. De een kan opgelucht zijn dat het zover is, terwijl de ander teleurgesteld is over het feit dat het zover heeft moeten komen. Om deze twee cliënten met hun verschillende gevoelens door hun scheidingsfasen te navigeren, zal er eerst een eensluidend besluit moeten worden genomen of zij écht willen scheiden.

Als procesbegeleider kun je ervan uitgaan dat jouw cliënten geen idee hebben van wat er boven hun hoofd hangt. Dit maakt dat zij zich onzeker kunnen voelen over wat er hen allemaal te wachten staat. Een duidelijk verhaal over wat een scheiding is, uit welke fasen en processen deze bestaat, is dan ook noodzakelijk. Je kunt aan de hand van de Uitgebreide proceskaart aan cliënten uitleggen uit welke stappen hun scheidingsproces zal bestaan en ook door welke fasen men heen gaat. Om dit laatste duidelijk te krijgen is het handig om cliënten de scheidingsfasen te tonen en aan hen te vragen in welke fase zij denken te zitten. Wanneer de een Fase 3 aanwijst op de Uitgebreide proceskaart en de ander Fase 1, dan is het voor hen zichtbaar dat er een hele fase tussen hen in ligt. Als je cliënten dit niet inzien, zullen hun verschillende emoties ervoor zorgen dat de invulling van het scheidingsproces wordt belemmerd of zelfs stagneert. De vraag aan die cliënt die ‘voorop loopt’ (meestal de partner met de scheidingswens) is wat hij of zij nodig heeft om geduld op te brengen zodat de ander die ‘achteraan loopt’ tijd en ruimte krijgt om in te halen. En de vraag aan de achterlopende cliënt is, wat deze nodig heeft om vooruit te komen.

Het scheidingsbesluit

Om de knoop door te hakken of er gescheiden gaat worden of niet, dienen cliënten bij een paar vragen stil te staan. Zet het Scheidingsoverwegingsmodel (Model 4) in om duidelijkheid te krijgen over de redenen om te willen scheiden, de voor-en nadelen van scheiden of blijven en ieders gevoelens. Hierbij wordt ook duidelijk in welke mate de belevingswerelden van je cliënten invloed hebben op hun scheidingsproces. Degene die de knoop doorhakt, zal het hele scheidingsproces tegen een achtergrond van zijn of haar motivaties gekleurd hebben en ongetwijfeld zullen deze verschillen van de motivaties van de partner die niet wil scheiden. De reden waarom hier zoveel aandacht aan wordt besteed is dat cliënten deze onderlinge verschillen vaak niet van elkaar weten.