Helden van toen

HELDEN VAN TOEN

The Tielman Brothers en de
Nederlandse rock-’n-roll

1957 – 1967

Harm Peter Smilde

Deze publicatie is tot stand gekomen met steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten

www.fondsbjp.nl

Helden van toen

The Tielman Brothers en de Nederlandse rock-’n-roll 1957 – 1967

Harm Peter Smilde

ISBN 978 90 8850 754 0

E-ISBN 978 90 8850 796 0

NUR 662

© 2017 B.V. Uitgeverij SWP Amsterdam

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 20 juni 1974, Stbl. 351, zoals gewijzigd bij het besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot Uitgeverij SWP (Postbus 12010, 1100 AA Amsterdam-Zuidoost) te wenden.

‘Indorock bestaat helemaal niet, man. Dat is een uitvinding van de Hollanders. Ik ben gewoon een internationale artiest. Geloof me: indorock bestaat niet. Dat moet je schrijven, dan maak je een goed verhaal. Dat zou ik wel eens willen lezen.’

Andy Tielman

(In: Paul Andersson Toussaint,‘De eeuwige jeugd van de indorockers’, NRC Handelsblad M, september 2001)

Inleiding

Ik ben opgegroeid met muziek in een betrekkelijk keurig Nederlands gezin, in het Rotterdam van de jaren zeventig. Voor het Holland Pop Festival in Kralingen was ik in 1970 wat te jong (bijna vier), maar los daarvan zouden mijn ouders het mij niet toegestaan hebben om daarheen te gaan. Want kerkelijke en geestelijke muziek stonden rotsvast op nummer één (Psalmen, Bach, Händel). ‘Algemeen klassieke muziek’ (Mozart, Beethoven, Chopin) kwam daarna en was ook in orde. Maar het luisteren naar popmuziek werd niet aangemoedigd, ofschoon mijn vader ooit per ongeluk een plaat van Mike Oldfield opzette en zichzelf er bij die gelegenheid op betrapte dat hij het wel mooi vond.

Van het ontmoedigingsbeleid in het domein van de popmuziek trokken wij ons overigens vrij weinig aan. Mijn zeven oudere broers en zussen bezaten samen behoorlijk wat elpees en singles. Die draaide ik allemaal op onze Dual-pickup en later op mijn eigen Aristona-pickupje (een krijgertje waarvan één speaker het niet deed). Van Bach tot The Beatles, van Queen tot de King’s College Choir, van Pink Floyd tot Paganini, van Vivaldi tot Van Morrison, niets was veilig voor mijn onvolgroeide oortjes. Ik dwaalde door het muzikale landschap als een kind dat een snoepwinkel zoekt en onderweg de taartjes van de banketbakker, de plakjes worst van de slager en diverse andere aangeboden delicatessen dankbaar oppeuzelt.

Later kocht ik zelf platen en plaatjes. Ik ontwikkelde een eigen smaak, ofschoon er van coherentie weinig sprake leek. Nog weer later ging ik zelf gitaar spelen in bandjes. Volgens mezelf kende ik aardig de weg in muziekland. Ik denk dat het ongeveer 2010 was dat ik ‘popprofessor’ Leo Blokhuis – bekend van onder meer Top 2000 à Go-Go – hoorde zeggen dat The Tielman Brothers tot een van de belangrijkste vroege bands van de Nederlandse popmuziek behoren. Hun naam had ik misschien onbewust wel eens zien langskomen, maar ik had nog nooit een noot van hen gehoord. Ik wist zelfs geen enkel liedje van de band op te noemen. Dat vond ik merkwaardig. Ik dacht: hoe kan dat? Hoe kan een band die klaarblijkelijk zo belangrijk is geweest voor de Nederlandse popmuziek bij het goed geïnformeerde gemiddelde muziekpubliek vrijwel vergeten zijn? Inmiddels weet ik dat The Tielman Brothers in kringen van Indische Nederlanders en Molukkers helemaal niet vergeten zijn. Toch bleef ik het opvallend vinden dat de meeste Nederlanders wel The Blue Diamonds of Anneke Grönloh uit dezelfde tijd kennen en The Tielman Brothers niet.

Wat is het verhaal van The Tielman Brothers? Wat zijn hun wapenfeiten? Welke rol hebben ze gespeeld in de ontwikkeling van de Nederlandse popmuziek? Die vragen waren aanleiding om mij als schrijver en muziekliefhebber vol overgave te storten op het uitzoeken en vastleggen van hun geschiedenis. Ik geloof niet dat ik wist waar ik aan begon. Er lijkt op internet heel veel informatie over de band te zijn, maar al snel ontdekte ik dat die verhalen erg op elkaar lijken en dat bronnen of data vaak ontbreken. Het moet gezegd, de website met informatie van Piet Muys is daarop een uitzondering. Ik had het idee dat er meer moest zijn. Ik wilde met ooggetuigen spreken. Ook dat viel niet mee. Toen ik in 2012 begon, was van de broers alleen Reggy nog in leven en het lukte maar niet om met hem in contact te komen. Veel andere muzikanten uit die tijd waren overleden. Van de muzikanten die nog wel leefden, was een aantal (vrijwel) onbereikbaar of ze hadden niet zoveel trek om over het verleden te praten. Of allebei.

Ik ben, zoals gezegd, in een redelijk beschermd Nederlands gezin opgegroeid en behoor dus niet tot de cultuur van de Indo’s of Molukkers. Dat maakt mij een buitenstaander die je niet zomaar vertrouwt. Ik begrijp dat. Want wat moet deze belanda, deze kaaskop met onze muziekgeschiedenis? Waarom wil hij allemaal dingen uit het verre verleden uitzoeken en oprakelen? Het antwoord is simpel: omdat ik oprecht geïnteresseerd ben in deze bijzondere periode in de muziekgeschiedenis. Bovendien is de historie van The Tielman Brothers nooit goed onderzocht en vastgelegd, terwijl ze daar gezien hun verdiensten alle recht op hebben. Ook omdat, en daar kwam ik pas gedurende mijn onderzoek achter, ze onderdeel zijn van onze gezamenlijke Nederlandse (muziek)geschiedenis. Daarmee wil ik Indische Nederlanders en Molukkers niet hun muzikale erfgoed afnemen. Integendeel, iedereen krijgt er juist iets bij. En misschien is mijn positie als buitenstaander juist een voordeel bij het schrijven van deze geschiedenis. Mij vallen bijzonderheden en eigenaardigheden op die ingewijden als heel gewoon ervaren.

Vaak wordt hun muziek Indorock genoemd. Dat woord zul je in dit boek niet vaak tegenkomen. ‘Indorock bestaat helemaal niet, man’, heeft Andy Tielman gezegd en daarmee ben ik het eens. De term suggereert een bepaald muziekgenre, zoals jazz, beat of hardrock. Indorock bestaat niet als genre. Het is een etiket dat pas jaren later is geplakt op een verzameling bands die heel verschillend klonken. Die bestonden uit Indo’s, Molukkers, Surinamers, Nederlanders, met soms een Duitser of een Engelsman erbij. Geen van de muzikanten had toen ook maar een moment het gevoel dat ze Indorock speelden. Ze speelden gewoon rock-’n-roll. Punt. Daarom noem ik ze in het algemeen Nederlandse rock-’n-rollbands (of soms Indo-bands) en zeg daar met enige regelmaat bij dat die voornamelijk uit Indo’s, Molukkers en Surinamers bestonden.

Uit heel veel bronnen heb ik geput om het verhaal van The Tielman Brothers te reconstrueren en hen in de ontwikkelingen van die tijd in Nederlands-Indië, Indonesië, Nederland en Duitsland te plaatsen. Veel boeken, kranten (ook Indische, dank aan Delpher), tijdschriften, artikelen op internet, geluidsopnamen, filmpjes op YouTube, rekeningen, contracten en materiaal uit het Nationaal Archief. De al genoemde ooggetuigen zijn belangrijk omdat zij met hun ervaringen uit de eerste hand van een schokkerige zwart-witfilm een levendige kleurenfilm maken. Daarbij wil ik speciaal Woody Brunings noemen als een soort kroongetuige. Hij heeft de broers Tielman en de band ook in die eerste tijd goed gekend, heeft als lid van The Crazy Rockers vergelijkbare ervaringen gehad, heeft een goed geheugen voor details en is volstrekt open over de mooie, slechte, geweldige, hilarische én nare gebeurtenissen uit het rauwe rock-’n-roll-leven. Hij leende mij zijn ogen om naar die tijd te kijken. Niet dat ik het er altijd mee eens was wat hij zag of dacht gezien te hebben. Andere bronnen gaven soms afwijkende informatie. Dan liet hij zich corrigeren (en dat is voor een voormalig schoolmeester heel wat). Vaak genoeg heeft hij mij geholpen bepaalde verhalen en gebeurtenissen te verifiëren door andere ingewijden te benaderen en te bevragen. Zo gingen deuren open waarachter waardevolle informatie lag die anders voor mij onbereikbaar zou zijn gebleven. Zoals de herinneringen van Robby Latuperisa die vanaf halverwege de jaren zestig jarenlang met de broers heeft samengespeeld.

Sinds eind jaren vijftig zijn er in de muziekgeschiedenis en de beleving van muziek lichtjaren verstreken. Alleen door je te verplaatsen in die tijd is te begrijpen wat die rock-’n-rollhelden losmaakten en waarom ze letterlijk en figuurlijk een gevoelige snaar raakten in het leven van jongeren. Dat is soms lastig. Als je je probeert voor te stellen hoe jongeren zich voelden in het Nederland van zestig jaar geleden, dan is het alsof je naar een andere planeet wordt gezapt. Bedenk dan ook nog dat een aantal van die jongeren per schip net duizenden kilometers hebben gereisd naar een koud vaderland dat ze niet kenden, en hoepla, je zit weer een planeet verder. Juist daarom probeer ik The Tielman Brothers, de andere rock-’n-rollers en hun publiek uitdrukkelijk in hun tijd en hun omgeving te plaatsen. Hoe zagen Nederland en hun wereld er toen eigenlijk uit? Wat maakte het gezin Tielman in Indië/Indonesië mee? Hoe voelden ze zich toen ze in Nederland aankwamen? Niet om in nostalgie te zwelgen, maar om te begrijpen waarom ze deden wat ze deden. Om onze kijk op die fascinerende tijd te verrijken door met empathie en warmte terug te blikken. Buiten dat is het gewoon fantastisch om de verhalen te horen van de rare snuiters die onze rock-’n-rollers vaak waren. Soms krijg je er tranen van in je ogen, van het lachen of van de treurigheid.

De bronnen schieten tekort om hun geschiedenis tot in detail te schetsen. Toch denk ik dat door zorgvuldig informatie te sprokkelen, verbanden te leggen en feiten te interpreteren het is gelukt een behoorlijk waarheidsgetrouwe reconstructie te maken van de rol van de Tielmannen in deze zeer interessante beginperiode van de Nederlandse popmuziek. In die reconstructie zitten soms gaten. Hier en daar kan een plank of balk scheef zitten. Sommige stukjes stucwerk zijn misschien minder mooi dan ze zouden moeten zijn. Toch laat het geheel in grote lijnen zien hoe het monumentale huis van de (Nederlands-)Indische rock-’n-roll er ongeveer heeft uitgezien. En hoe The Tielman Brothers daarvan zo ongeveer de architecten zijn geweest, die het ook nog eens voor een gedeelte zelf in elkaar getimmerd en gemetseld hebben.

Het zijn de bouwvakkers van de muziekgeschiedenis, de rock-’n-rollers in die tijd. Terwijl ze aan het metselen en timmeren zijn, zingen ze luidruchtig, vloeken ze hardgrondig en fluiten ze argeloze meisjes na. Maar het zijn ook helden die elke dag opnieuw die wiebelende steiger in weer en wind met gevaar voor eigen leven beklimmen en goedsmoeds aan het bouwen slaan. Dit is het verhaal van die helden van toen.

1. Een avondje AVRO in 1960

Het is zaterdag 23 januari 1960. Werkend Nederland staat op om een ochtend naar kantoor, school, werkplaats of fabriek te gaan. De vrije zaterdag wordt pas in de loop van 1960 ingevoerd, dus het weekend begint om één uur in de middag. Het is zwaarbewolkt, een graad of zeven boven nul, met af en toe een spatje kille regen. Voor januari is het zacht. Het is maar hoe je het bekijkt.

De vlagerige en gure wind blaast een stuk krant door de Kerkstraat in het Gelderse plaatsje Hedel, in de Bommelerwaard. Het is nog halfdonker als de bakker in Hedel zijn winkel iets over achten opendoet. ‘Môgge Hendrik’, zegt hij tegen de kruidenier die aan de overkant wat gele houten kratten met lege frisdrankflesjes buiten zet, ‘donker nog hè?’

‘Ja, maar niet zo donker als in die mijn in Zuid-Afrika, Jaap’, zegt de kruidenier. ‘Heb je het gehoord?’ Het is het nieuws van die zaterdag: meer dan vierhonderd mensen en zeventig paarden zitten op honderdtachtig meter diepte door een instorting opgesloten in een steenkoolmijn in Coalbrook, Zuid-Afrika. Er is geen contact en er zijn geen tekenen van leven. Er wordt gevreesd dat ze allemaal zijn omgekomen.

‘Vreselijk’, zegt bakker Jaap. ‘Ik hoorde het vanmorgen op de radio. Levend begraven, dat is toch niet voor te stellen?’

‘Ach man, wat een ellende.’ Kruidenier Hendrik kijkt peinzend de straat uit. Hij knoopt zijn sjaal iets vaster om zijn hals en zegt op een heel andere toon: ‘Heb jij dat nou ook met die waterkou, die slaat altijd zo op je botten, vind je niet?’

‘Ook heel erg’, zegt de bakker. Hij kent de gezondheidsklachten van de kruidenier inmiddels wel. ‘Dan maar gauw naar binnen voor een lekker bakkie warme koffie, nietwaar?’ zegt hij en voegt de daad bij het woord. Zuchtend zet kruidenier Hendrik nog wat kratten recht.

Even verderop, in hetzelfde slaperige plaatsje Hedel, ligt de Muntmeesterstraat. In een van de vrij nieuwe, niet al te grote rijtjeshuizen woont de familie Tielman. Vader Herman en moeder Flora, Reggy, Andy, Loulou en Jane. Er is nog een broer, Ponthon. Die woont met zijn vrouw Joyce en de kinderen in zo’n zelfde rijtjeshuis ertegenover. Tot een uur of half negen in de ochtend is het in beide huizen vrij rustig.

Loulou is al wakker en staat op. In dezelfde kamer slaapt Andy nog, met zijn dekens helemaal over zijn hoofd. Loulou schuift het gordijn een beetje open. Donkergrijs licht komt de kamer binnen. Hij probeert naar buiten te kijken. Er zitten regendruppels op het raam. Dit is geen Soerabaja of Palembang. Daar waren ze tot drie jaar geleden nog. Het lijkt wel een eeuwigheid terug. In Indonesië is het met zeven graden niet ‘aanhoudend zacht’, zoals de kranten het hier noemen. Daar is het überhaupt nooit zeven graden. Bijna drie jaar zijn ze nu in hun onbekende vaderland en de Tielmannen kunnen nog maar niet wennen aan dit soort barre weersomstandigheden.

Loulou probeert Andy wakker te maken. Hij heeft twee drumstokjes in zijn hand en staat daarmee op de rand van zijn bed te tikken.

‘Andy, we moeten naar Hilversum, voor de televisie’, zegt Loulou.

Andy opent zijn ogen en gaat rechtop in bed zitten. ‘Televisie? Aaah, televisie! We komen op de televisie!’ Hij stapt met zijn blote voeten op het koude zeil, rilt een beetje en pakt zijn gitaar die op een stoel aan het voeteneind van zijn bed staat. Hij speelt de eerste noten van Black Eyes.

Loulou gaat naar de kleine badkamer om zich te wassen. Ze hebben een lavet, ook zoiets typisch Hollands. Een stenen tobbe, net iets te hoog, waar je in moet klimmen en je dan staand of zittend wassen. ‘Ocriet reinigen met Vim’ leest Loulou voor de zoveelste keer op de metalen rand van de afvoer. Voor de zoveelste keer begrijpt hij niet wat er staat.

Vanavond is de belangrijkste avond in hun artiestenbestaan tot dan toe. Dan komen ze op de Nederlandse televisie, in de Weekendshow. Zíj, de vier broers, The Tielman Brothers. Vier heel gewone jongens, rond de twintig, die al van jongs af aan met muziek bezig zijn, die gek zijn van muziek en hun instrumenten op gevoel beheersen als geen ander. Die vier gewone jongens die bijna drie jaar geleden met één oud gitaartje en een paar mondharmonica’s in Nederland zijn aangekomen, die jongens komen nu in tienduizenden, nee, honderdduizenden huiskamers. Zoveel mensen hebben er in Nederland nog nooit tegelijk gekeken en geluisterd naar onversneden rock-’n-roll.

Beneden in de huiskamer zit Reggy al met een kopje thee aan tafel. Andy en Loulou gaan erbij zitten. ‘Als we goed spelen en show maken op de televisie, dan worden we toch beroemd?’ vraagt Andy.

‘Nou, ik denk het wel, misschien kijken er wel een miljoen mensen naar ons’, zegt Reggy, terwijl hij thee voor zijn broers inschenkt.

‘Misschien nog wel meer’, zegt Loulou. Hij blaast in zijn hete thee.

Andy doet drie grote scheppen suiker in zijn kopje. ‘Vijf miljoen misschien?’, vraagt hij.

‘Jaaah, ken wel’, zegt Reggy aarzelend.

Vader Tielman staat al met zijn jas aan. ‘Hebben jullie alles? Drink je thee op, we moeten gaan.’ Ze halen Ponthon met zijn staande bas op aan de overkant en vertrekken naar Hilversum.

Of het zo werkelijk is gegaan, weet niemand. Vader Herman, moeder Flora, Reggy, Ponthon, Andy, Loulou en Jane, ze leven allemaal niet meer. Maar zo zou het jongensboek kunnen beginnen dat The Tielman Brothers heet. Vier helden van toen, die zeker ook hun grillen hebben, soms vreemde keuzes maken en rare fratsen uithalen. Die rock-’n-roll beginnen te spelen omdat ze dat gewoon leuk vinden en zonder het te weten Nederlandse muziekgeschiedenis schrijven. Omdat ze doen wat ze het liefste doen: gewoon met gitaren, bas en drums op het podium gaan staan, spelen en show maken, wat de mensen er ook van vinden.

In 1960 begint er in Nederland weer heel voorzichtig iets van optimisme te groeien. In haar kerstrede van 1959 op de radio ziet koningin Juliana hoopgevende tekenen voor de toekomst. Die tekenen ziet ze als kleine plantjes. ‘Maar, waarom zouden deze tere plantjes de afgetrapte aarde niet eenmaal overdekken met groen? Het is hun neiging dat te doen en naar elkaar toe te groeien, elkaar te vinden.’¹ Het kabinet-De Quay is in mei 1959 aangetreden, precies rond de tijd dat in Slochteren aardgas wordt ontdekt. Dat zal Nederland vanaf begin jaren zestig veel welvaart en rijkdom brengen (en in deze tijd de provincie Groningen veel ellende). Maar dat weet minister van Financiën Jelle Zijlstra dan allemaal nog niet. Hij meldt in december 1959 zuinig dat het overschot op de betalingsbalans voor 1960 nog net voldoende is. Het kabinet is een coalitie van de Katholieke Volkspartij (KVP), de Anti-Revolutionaire Partij (ARP), de Christelijk-Historische Unie (CHU) en de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD), in termen van nu: CDA en VVD.

Over minister-president Jan de Quay zal Wim Kan in zijn oudejaarsradioconference eind 1960, wanneer het kabinet – tijdelijk – is gevallen, het liedje Lijmen Jan zingen: ‘Lijmen Jan, lijmen Jan, lijmen met z’n allen. / Lijmen tot je niet meer kan en dan maar carnavallen’. Verder zal dit kabinet in die jaren vooral in zijn maag zitten met de kwestie Nieuw-Guinea, het stukje van de Indische Archipel waaraan Nederland tot groot ongenoegen van de jonge Republik Indonesia wanhopig probeert vast te houden. De KVP’er Joseph Luns, minister van Buitenlandse Zaken, speelt daarin een belangrijke rol. Over diezelfde Luns meldt de krant daags voor kerst 1959 dat hij goed vooruitgaat. Hij is namelijk herstellende van een hersenschudding als gevolg van een val in zijn ambtswoning.

Op de voorpagina van diezelfde krant, het Algemeen Handelsblad, is ongeveer de helft ingeruimd voor het kerstverhaal in klare bijbeltaal, de bijbeltekst Lucas twee vers één tot en met twintig. Kom daar nog eens om vandaag de dag. Wil je jezelf op een andere manier gedurende de kerstdagen vermaken, dan is er een ruime keuze aan films om naartoe te gaan. Bijvoorbeeld naar Billy Wilders Some Like It Hot, met Tony Curtis, Jack Lemmon en Marilyn Monroe, die dan allemaal nog alive and kicking zijn. Of naar de nieuwe succesfilm van de Duitse zangeres Caterina Valente, Du Bist Wunderbar. ‘Humor! Tempo! Schlagers!’ belooft de advertentie. Wil je nu echt lachen, ga dan naar Carry On Nurse. De titel is in het Nederlands vertaald (dat is op zich al een giller) als Kop op – kiezen op elkaar. ‘Dwazer dan de dolste fantasie met de lachgas-kraan wijd open’, met Shirley Eaton die in 1964 de show zal stelen als volledig vergulde Bond-girl in Goldfinger. Carry On Nurse draait maar liefst zeven keer per dag in Cineac Damrak in Amsterdam.

Nu valt eerste kerstdag in 1959 op een vrijdag en oudejaarsdag op een donderdag. In die tussentijd moet er natuurlijk gewoon gewerkt worden. Er wordt niet uitgebreid geshopt, mensen gaan niet op leuke stedentripjes en al helemaal niet naar het buitenland, dat is maar voor weinigen weggelegd. Op oudejaarsavond dopen mensen een oliebolletje in de poedersuiker, kijken elkaar eens diep in de ogen, met misschien een glaasje wijn, port of sherry erbij, en dan is de avond en het jaar zo voorbijgevlogen. Vuurwerk afsteken doet maar een enkeling en dan nog alleen een eenvoudig vuurpijltje of een voetzoekertje. Serieus siervuurwerk is voor de gewone man niet te krijgen. Helaas is er dat jaar ook geen oudejaarsconference van Wim Kan op de VARA-radio zoals in 1958 en in 1960.

Sommige dingen zijn niet veranderd. Zo is er net als nu op nieuwjaarsdag 1960 het nieuwjaarsconcert – met ballet – van de Wiener Philharmoniker, vanaf 1959 via Eurovisie in twaalf Europese landen op de televisie te zien. Daarna kan het ganse gezin kijken naar een rechtstreekse reportage van het schansspringen in Garmisch-Partenkirchen, ongetwijfeld ook toen vergezeld van een ietwat verschraalde oliebol van de vorige dag.

De broers Tielman zijn op die zaterdag 23 januari 1960 op weg naar de AVRO-studio in Hilversum.² Daar worden overdag de opnamen gemaakt voor de Weekendshow van die avond.³ Ze hebben in de jaren 1958 en 1959 met optreden al behoorlijk geld verdiend, dus ze kunnen zich een auto veroorloven. En wat voor een auto. In België hebben ze een Mercedes aangeschaft. Misschien niet zo praktisch als een busje – de grote staande bas van Ponthon moet in een andere auto – maar ze zijn tenslotte showmuzikanten en succes uitstralen is belangrijk. Dan moet je niet aankomen bij de AVRO-studio in een lullig Volkswagenbusje. Nee, een mooie glimmende Mercedes moet het zijn en dan uitstappen in die smetteloze witte smokings. De familie Tielman weet wat showbusiness is.

Ze zitten dus in hun onberispelijke pakken in die glimmende Mercedes. Vader en moeder, spullen en aanhang zitten in andere auto’s. Een klein beetje nerveus zijn ze wel, want show maken op de televisie is toch iets anders dan show maken op een podium.

‘Jongens, we moeten echt goed spelen, geen fouten maken hoor’, zegt Andy. ‘En gewoon gekke dingen doen zoals in België en Duitsland, we zullen ze eens laten zien wat show is. Er kijken vijf miljoen mensen hoor!’

‘Ja ja’, zegt Ponthon, ‘als je maar oplet dat ik goed lig voordat je op mijn bas gaat staan. De laatste keer zat mijn been klem. Hij is nog steeds krom.’

‘Nu gaan alle Hollanders zien wat we kunnen. We worden beroemd, wat zeg ik, we zijn al beroemd!’ Andy kijkt dromerig in de verte.

Reggy rijdt, zijn ogen strak op de weg voor hem. Loulou en Ponthon kijken door de zijraampjes waarover kleine druppeltjes sporen trekken en zien het grijze, vlakke Nederlandse landschap voorbijrazen.

Hoe ziet het Nederland van 1960 eruit? In ieder geval in het dagelijks leven behoorlijk ordelijk en overzichtelijk. De bakker, de kruidenier en de melkboer komen allemaal aan huis. Vroeg in de morgen kun je het geluid van melkflessen horen – ting ting. Lege flessen worden opgehaald, volle weer in een ijzeren flessenrekje op de stoep gezet. Verder heb je de schillenboer, de lorrenboer en de oud-ijzerboer die geregeld aan de deur komen, afvalscheiding avant la lettre. En dan heb je ook nog de man van het ziekenfonds en de verzekering die iedere week op zijn brommertje een paar kwartjes of een paar gulden komt halen.

De visboer verpakt zijn vis nog echt in de krant van de vorige dag. Dat doet hij dan graag rokend, want ‘het is geen man die niet roken kan’, vindt men dan. Heb je bij de kruidenier geen geld? Dan haal je iets op de pof en schrijft hij het op in een boekje.

Je gaat naar je werk op de fiets, lopend of met de tram. Die tram kost een dubbeltje. Als je aan een leren riem trekt, stopt de tram bij de volgende halte en dan spring je er gewoon vanaf het middenbalkon door de open deuren uit. Ga je als jongen lopen, dan spaar je zomaar een paar dubbeltjes uit en kun je een zak patat kopen, die is namelijk een kwartje.

De dokter heeft een auto, natuurlijk. Als je vermogend bent of uit de hoge middenklasse, heb je misschien ook een auto. En heel misschien heeft de oppassende burger die jaren heeft gespaard – schulden maken doe je niet – een Renault Dauphine, een Volkswagen Kever of een Opel Rekord. Maar dat is het dan. In de straten, langs de grachten en op de pleinen kun je voetballen en spelen dat het een lieve lust is. Als automobilist hoef je meestal niet te zoeken naar een parkeerplaats. En die is nog gratis ook. Rare tijd.

Elke ochtend douchen of zelfs twee keer per dag? Ga weg. De meesten hebben niet eens een douche en kinderen gaan één keer per week in de zinken tobbe. Als het koud is, staat die tobbe voor de kachel, dat wel. En als je een of meer broertjes of zusjes boven je hebt, word je gewoon in het badwater van de vorige gewassen. Mensen zijn in die tijd behoorlijk milieubewust met water bezig, ook al kennen ze het woord milieubewust niet eens.

In de winter moet je zorgen dat de kolenkachel aanblijft, liefst ook ’s nachts. Vaak is er maar één kachel in huis, dus in de slaapkamers is het ’s winters meestal ijskoud. Het specifieke geluid van het oppoken en opschudden van de kolenkachel is nu een echo uit een ver verleden.

Zijn de kolen op, dan is dat een klein rampje. Zeker als het kolenhok op het balkon of op zolder ook leeg is. Dan sta je daar hulpeloos met je lege kolenkit. Soms valt zomaar ’s avonds het licht uit. Dan moet er iemand een lichtpenning in de elektriciteitsmeter doen. Hetzelfde geldt voor het gas – uit de gasfabriek, want aardgas hebben we nog niet. Het systeem van gas- en lichtpenningen is er in sommige steden tot begin jaren zestig. Heb je geen penning in huis? Dan wordt het vroeg naar bed.

De Tweede Wereldoorlog is minder dan vijftien jaar geleden. Dus zit je op school, dan is er grote kans dat jij en je klasgenoten tijdens de bezetting zijn geboren. Studeer je aan universiteit of hogeschool, dan hebben jij en de medestudenten de oorlog al dan niet bewust meegemaakt. Nederland staat nog min of meer in de naoorlogse overlevingsstand. Zuinig doen, sokken stoppen, kraagjes van overhemden keren, niets weggooien en potjes helemaal leegschrapen. Dat doet men niet omdat het hip is of uit levensovertuiging. Het moet gewoon, de meeste mensen hebben geen keus. Armoede, gebrek, honger en kou zijn nooit ver weg. Een groot gedeelte van de Nederlandse bevolking heeft dat vóór, tijdens en vlak na de bezetting aan den lijve ondervonden. Daar willen ze niet weer in terechtkomen en dat kan door hard te werken en verstandig met geld om te gaan. ‘Tevredenheid met vlijt bouwt huizen als kastelen’ is een vaak gebezigde uitdrukking. Terugkijkend kan dat allemaal wat benepen lijken, maar veel mensen hebben behoefte aan rust en stabiliteit. En geef ze eens ongelijk. Ze hebben in ieder geval weer de vrijheid om te zeggen wat ze willen, dat is vijftien jaar eerder wel anders geweest. Zijn de Nederlanders in 1960 gelukkig? ‘We hebben het goed’, zeggen mensen tegen elkaar, ‘we kunnen twee keer per dag koffie drinken en er ook nog een sigaartje bij opsteken.’ Geluk is niet iets waarover je praat en discussiëren over de Nederlandse identiteit doet men al helemaal niet.

Heel langzaam kunnen mensen zich weer wat meer veroorloven. Een paar luxe nylonkousen, een grammofoonplaat, een modieus mohair truitje of een bezoek aan het theater. Voorzichtig denken sommige mensen aan een vakantie over de grens, naar de Ardennen, de Moezel, het Sauerland of de Vogezen.

Een televisie is ook zo’n luxeartikel. Maar het goedkoopste toestel is tegen de duizend gulden. Dat is voor veel mensen ongeveer twee maandsalarissen. Toch zijn er in 1960 al zo’n 600.000 televisietoestellen geregistreerd bij de PTT, circa 30 procent van de huishoudens heeft er een. Vanaf 1951 zijn er televisie-uitzendingen en sinds begin 1960 is er dagelijks een paar uur televisie, in totaal wel 18 uur per week. Een groot aantal Nederlanders kijkt dus vooral nog naar de radio, zoals Kees van Kooten het later verwoordde. Ze luisteren bijvoorbeeld naar de hoorspelserie Paul Vlaanderen, misdaadverhalen met simpele geluidseffecten waarbij vooral kinderen gespannen op het puntje van hun stoel zitten. Daar krijgen ze dan aanmaaklimonade of chocolademelk bij.

Het maken van televisieprogramma’s staat nog in de kinderschoenen, dus de beelden bewegen, maar heel dynamisch is het vaak nog niet te noemen. ‘Het hoeft heus niet allemaal hopfalderie te zijn, maar als je niets anders te zien krijgt dan een omroepster, een spreker, een voorzitter en nog een spreker, kijk je niet meer’, zegt een kijker midden jaren vijftig. Er wordt nog een hoop gepraat op de televisie, zodat Het Parool over een bepaald actualiteitenprogramma opmerkt: ‘Zoals nu kon het ook voor de radio’. Maar er is ook familievermaak, zoals de populaire quizshow Een kwartje per seconde met ‘ome’ Lou van Burg. Ook is er vanzelfsprekend aandacht voor religie in het nog sterk verzuilde omroepbestel. Zo is er het religieuze televisiespel De bloeiende perzik over Noach, de Ark en de Zondvloed, uitgezonden door de NCRV. Niet iedere gelovige kan de uitzendingen waarderen: een paar duizend NRCV-leden zeggen hun lidmaatschap op. Dat is ook zo’n opmerkelijk fenomeen, dat zeker tot eind jaren zestig optreedt. Mensen hebben over het algemeen een sterke binding met hun zuil en hun ‘eigen’ omroepvereniging. Maar één uitzending van ‘hun’ omroep die verkeerd valt en een aantal van de leden spoedt zich met een briefkaart in de hand naar de postbus om het lidmaatschap op te zeggen. Misschien worden ze na een maand of een paar maanden wel weer opnieuw lid, om na verloop van tijd na een onwelgevallig programma opnieuw op te zeggen.

Lang niet iedereen heeft televisie, dus het is helemaal niet vreemd om bij de buurman of het gezin aan de overkant tegen betaling van een stuiver of een dubbeltje televisie te kijken. Naar voetbal bijvoorbeeld. Nederland – België en België – Nederland zijn altijd krakers: de derby der lage landen. Met Faas Wilkes, Cor van der Gijp (een oom van René), keeper Eddy Pieters Graafland en Cor van der Hart. Om een beeld te geven van hoe ‘wit’ Nederland dan nog is: in april 1960 speelt voor het eerst een gekleurde speler mee in het Nederlands elftal, de Surinamer Humphrey Mijnals.

Zondags is er op de televisie vooral amusement en sport (vanaf april 1959 Sport in beeld), op maandag is er tot begin 1960 geen televisie, woensdags vooral reportages, donderdags toneel, vrijdags film en de zaterdag is al vrijwel vanaf het begin gereserveerd voor amusement voor het gehele gezin. Niet alles mag zomaar op de televisie. Zo wil eind 1959 de VARA de voorlichtingsfilm Kringloop van de Nederlandse Vereniging voor Sexuele Hervorming uitzenden. De staatssecretaris van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen houdt dit tegen: ‘Via de televisie […] zou deze film in huisgezinnen met kinderen van verschillende leeftijden en van beiderlei kunne komen en ook zou de film kunnen worden gezien door groepen, wier enige binding is dat zij hetzelfde café bezoeken.’⁴ Een waarschuwing vooraf zou een ‘ongezonde belangstelling’ voor de film kunnen veroorzaken. Als het om televisie gaat, heeft vadertje staat in die tijd nog nadrukkelijk aandacht voor het geestelijk (en fysiek) wel en wee van de kijker.

Maar op zaterdag is de televisie vooral gezellig. Ook in die tijd is er al het zaterdagavondgevoel: met de hele familie bij elkaar, een hapje en drankje, je ontspannen en je laten vermaken door verstrooiende televisieprogramma’s. Bijvoorbeeld: de Weekendshow van de AVRO, een showprogramma dat vanaf 1956 eens in de vier weken op zaterdag wordt uitgezonden. Door het bijzondere Nederlandse omroepbestel mogen de VARA, de KRO, de NCRV en de AVRO om de beurt de zaterdagavonduitzendingen verzorgen. De aflevering van de Weekendshow op tweede kerstdag 1959 is een speciale kerstuitzending geweest met onder meer Mieke Telkamp, Greetje Kauffeld en de hawaiianmuzikant George de Fretes, geen onbekende van de Tielmans. In die tijd is de show een ongekend televisiespektakel waarnaar reikhalzend wordt uitgekeken. Ook veel jongere kijkertjes mogen dan op zaterdagavond langer opblijven. Het verschijnsel en het woord zappen bestaan nog niet. Iedereen die een televisie heeft, kijkt naar dat ene programma op het ene televisienet dat Nederland rijk is. Zo ook op die winderige, waterkoude avond in januari 1960.

Ik probeer me voor te stellen hoe een jongen van dertien of veertien jaar dit avondje AVRO in 1960 heeft beleefd. Even word ik een jongen die op zijn knieën voor de televisie zit. Die heeft mijn vader voor het NTS-journaal aangezet. Alleen hij mag de televisie aanzetten, ik mag niet aan die mooie ronde knoppen komen van dat prachtige houten kastje in de hoek van de voorkamer. In het journaal is iets over een aapje dat in een raket in de ruimte werd geschoten door de Amerikanen. Arm aapje, wat moet zo’n beest daar?

Voordat we anderhalf jaar geleden televisie kregen, zaten we meestal ’s avonds in de achterkamer aan de tafel. Daar kon je een boek lezen of je huiswerk maken, terwijl mijn vader rookte en de krant las. Soms zaten we daar te ganzenborden of te mens-erger-je-nieten. Daar brandde de lamp. De voorkamer was vaak donker. Daar zaten we met verjaardagen of visite. Dat is allemaal anders geworden nu de televisie er is. In plaats van een kleed ligt er nu vaste vloerbedekking met een kleur die het midden houdt tussen bruin en groen. Al vrij snel na de komst van het televisietoestel is het bankstel gekomen, donker eiken met kussens van olijfgroen velours, waar je zo lekker in kunt kruipen. ‘We moeten meegaan met onze tijd, moeder’, had mijn vader gezegd toen ze wat tegensputterde over wat het allemaal niet moest kosten. Hij had toen net opslag gekregen, denk ik.

Het is bijna tien voor half tien. Meestal lig ik dan al in bed, maar nu mogen we opblijven. Terwijl de omroepster de Weekendshow aankondigt, komt mijn moeder binnen met een blad warme chocolademelk en mijn zus met een schaal cake erachteraan. Ze zetten het neer op de lage salontafel, naast de grote asbak en het doosje sigaretten voor de gasten. Er klinkt muziek en er gaan vrouwen in witte jurken dansen. Mijn moeder heeft de cake zelf gebakken. Die is nog een klein beetje warm, met een knapperig korstje, lekker. Vader komt ook binnen, met de buurman. Die heeft nog geen televisie, dus hij komt vaak bij ons kijken.

Er verschijnt een meneer in een donkergrijs pak op het scherm. Mijn vader steekt een sigaret aan met de tafelaansteker en zegt: ‘Ha, Johnny Kraaykamp, hij is er weer’. De buurman en hij lachen om iets wat die meneer zegt. Ik begrijp er niet zoveel van, geef mij maar muziek en dansende meisjes. Drie heren in witte pakken beginnen muziek te maken. De tekst schijnt wel grappig te zijn, want de buurman lacht. Weer begrijp ik het niet zo goed. Het is toch ongelooflijk dat die mannen gewoon ergens muziek staan te maken en dat wij dat hier in ons huis kunnen zien? Ik neem een slok van mijn chocolademelk waar een beetje een vel op zit. Na nog een zingende mevrouw en een nummer met balletdanseressen komen er twee mannen met elektrische gitaren in beeld, in witte colberts met een zwarte kraag. Ik lees ‘the tielman brothers’. Het begint rustig, de ene gitarist speelt een leuk wijsje op zijn gitaar. Opeens gaat het een stuk sneller en de drummer begint wild te drummen. ‘Wat is dat nou?’ vraagt mijn vader. ‘Wat een herrie, zet de televisie eens wat zachter!’ Mijn zus schuift dichter naar de televisie: ‘Nee, pap, dit is mieters!’ Het volgende nummer van de vier jongens is nog wilder. Ik kan mijn ogen niet van het scherm afhouden en mors chocolademelk op mijn pyjama omdat ik de beker scheef houd. ‘Maak je goeie goed niet vuil’, zegt mijn moeder. ‘Is dit nou dat rokken en rollen waar ze het weleens over hebben?’ vraagt de buurman. ‘Wat het is, weet ik niet, gekkigheid wat mij betreft’, zegt mijn vader met een geërgerde blik. ‘Het heet rock-’n-roll en ik vind ze het einde!’ roept mijn zus, haar ogen strak op de televisie gericht. Ik zeg niets. Straks sturen ze me nog naar bed. Nou loopt die drummer om zijn drumstel heen en hij blijft gewoon met zijn stokken slaan! En wat doet de bassist nu? Hij gaat liggen met zijn bas op zich. Die gitarist gaat op de bas staan en blijft doorspelen, met zijn gitaar achter zijn rug! Wat een mannen! Zoiets heb ik nog nooit gezien. ‘Moeten we hier nu naar kijken?’ vraagt mijn moeder, ‘die lui zijn toch gewoon stapelmesjogge?’ Mijn vader neemt een slok koude koffie en trekt een vies gezicht. ‘Weet je wat die televisie heeft gekost?’, buldert hij. ‘Als er wat op is, dan kijken we, ook al zijn het een stelletje halvegaren. En daarmee uit! De zaterdagavond is een gezellige avond! Borreltje buurman?’ Mijn zus kijkt mijn vader even dankbaar aan. Ik ben nog steeds muisstil, bang om naar bed gestuurd te worden. Na de mannen met gitaren komen er nog twee acrobaten, een zanger en weer wat danseressen. ‘Dat is beter’, knort de buurman, tevreden nippend aan een glaasje jonge klare. Ik denk nog steeds aan die rock-’n-rollers. Dat was nou eens echt anders. De rest kan me gestolen worden. Opeens is het programma afgelopen. Het loopt tegen half elf. ‘Hup, hup, het is al veel te laat’, zegt mijn moeder. ‘Tandenpoetsen en naar bed!’ Ik poets mijn tanden bij de gootsteen in de keuken, zeg netjes welterusten en ga naar mijn slaapkamertje. Als ik in mijn bed lig, zie ik nog die mannen in de witte colbertjes en zwarte kragen rondspringen.

Skip Voogd heeft The Tielman Brothers op die bewuste zaterdagavond op de televisie zien optreden: ‘Ik dacht: “Nou, dat is heel wat anders dan van die Nederlandse blanke jongens”. Ik vond het wel heel gek. Dat vond ik ook toen ik voor het eerst Bill Haley & His Comets zag. We vonden dat heel raar in die tijd.’ Skip Voogd is dan zesentwintig jaar. Sinds midden jaren vijftig schrijft hij voor het populaire muziekblad Tuney Tunes en eind jaren vijftig gaat hij ook bij de radio werken, voor onder meer de VARA, de AVRO en later de NCRV. ‘Ik ben zelf grootgebracht met Doris Day, Frank Sinatra, Perry Como, keurig geklede dames en heren. Opeens kwam in de jaren vijftig dat geschreeuw, wij vonden dat geschreeuw. Als ik het nu hoor, is het salonmuziek.’ Voogd is vooral gecharmeerd van swingorkesten als The Ramblers en The Millers, en is in die tijd dus bepaald geen rock-’n-roll-liefhebber. Toch kan hij de Tielmans in die tijd wel waarderen, herinnert hij zich. ‘Het was heel opwindend, maar het ging heel naturel, het was inderdaad rock-’n-roll. Later hoorde ik dat er heel veel opzeggingen kwamen van mensen die het niks vonden dat dit werd uitgezonden.’

Het optreden van The Tielman Brothers is een historisch moment: dit is de eerste keer dat een band op de Nederlandse televisie is te zien in de nu klassieke bezetting van twee gitaren, bas en drums. Ze beginnen rustig met Black Eyes. Hoewel deze bewerking (en variaties daarop) tot het standaardrepertoire is gaan horen van zo’n beetje iedere zichzelf respecterende Indo-band, heeft het origineel niets met de Gordel van Smaragd te maken. De melodie is gebaseerd op een compositie uit het einde van de negentiende eeuw van de Duitser Florian Hermann, Hommage-Valse, Opus 21. Die wordt rond de eeuwwisseling gecombineerd met het eerder geschreven gedicht Zwarte Ogen (Otsji tsjornye) van de Oekraïense dichter Jevgen Hrebinka tot wat feitelijk een Russisch romantisch volksliedje is. Daarvan bestaan veel uitvoeringen, met en zonder zang. Vrijwel zeker kennen de broers Tielman de instrumentale versie die Chet Atkins in 1956 als Dark Eyes (Ochi Chornya) op de plaat zet.⁵ Aan het virtuoze gitaarspel van Atkins kan Andy Tielman niet tippen, maar hij komt een heel eind. Bovendien geven de broers het lied een heel eigentijdse draai door halverwege volstrekt los te gaan op een onversneden rock-’n-rollritme. Dit is puur, dit is ruig, dit is onstuimig. Toen zal het op ouderen (en in die tijd ben je al vrij snel oud) zijn overgekomen als een soort punk of speedmetal. Loulou slaat als een soort Animal uit Sesamstraat op zijn drums, Ponthon beukt op zijn staande bas, Reggy ragt een zwaar ritme op zijn gitaar en Andy vuurt de ene na de andere verfijnde maar vileine riff* af op het publiek, zijn gitaar als een machinegeweer voor zich.

‘Ik heb die show op de televisie gezien, ik was toen zeventien, en dat maakte grote indruk, absoluut’, vertelt Jan de Hont. ‘Ik riep gelijk: “Dat wil ik ook!” Ik had een beetje gitaar leren spelen in het sanatorium waarin ik tot mijn vijftiende een tijd heb gelegen. Toen ik eruit kwam, wilde ik laten zien wat ik kon.

Dat was niet zo bijster veel, maar ik wilde het toch laten zien. Toen heb ik een paar buurjongens om me heen verzameld en er was er een die een drummer wist in de Haarlemmerhout. Toen waren we met z’n vieren en waren we een echt bandje en gingen we spelen.’ Later is Jan de Hont gitarist geweest bij onder meer ZZ & The Maskers, Neerlands Hoop, Bram Vermeulen & de Toekomst en de band van Boudewijn de Groot. Na het televisieoptreden van de Tielmans kocht hij in 1960 hun single 18th Century Rock. ‘Geweldig, een klassiek stuk met twee gitaren en een beat eronder. Voor mij waren de Tielmans je van het. Visueel was het ook ontzettend mooi, ze zagen er altijd schitterend uit, hun houding ook. Kijk naar die groepsfoto’s van die bandjes als ze een uitdeelkaart moesten maken. Hoe ze bij elkaar stonden, de houdingen die ze aannamen, echt zo ongelooflijk mooi. Ze hadden gevoel voor esthetiek. In vergelijking met hen zagen Nederlandse bands eruit als houten klazen. The Tielman Brothers waren compleet: het was muzikaal fantastisch, ritmisch was het opzwepend en het zag er goed uit, en daar kwam dan nog de acrobatiek bij.’

Het tweede nummer dat ze in de Weekendshow spelen, Rollin’ Rock, is zo mogelijk nog spectaculairder. Beide nummers spelen ze al eerder als shownummers en dat zullen ze ook de jaren daarna doen, in de rock-’n-rollclubs in Duitsland. ‘Mach Schau, mach Schau!’ roepen de eigenaars daar en dan is het meestal rond middernacht showtime. Dan is de dansvloer leeg en kijkt iedereen met open mond naar hun muzikale en acrobatische toeren. Reggy zet bij het televisieoptreden Rollin’ Rock in met een grommende gitaar die twee hele noten lager is gestemd, in c. Het klinkt zwaar en half vervormd, bijna als de hardrock van Led Zeppelin, maar die zal pas acht jaar later komen. Dit is de opmaat voor bijna zes minuten adembenemende waanzin. ‘We moeten het publiek pákken, meteen showen, gek doen’, zullen ze tegen elkaar hebben gezegd, zoals ze dat twee jaar eerder ook hebben gedaan bij hun optredens tijdens de Expo in Brussel. Loulou bespeelt met zijn drumstokken de snaren van Andy, die daarna weer allerlei smerige riffs uit zijn gitaar tovert, eerst boven zijn hoofd gitaar speelt, dan met zijn schoenen (witte met gummizolen). Andy haalt zijn draagband van zijn gitaar, gaat op de witte contrabas van Ponthon staan en speelt achter zijn rug gitaar. Dan is de beurt aan drummer Loulou, die al die tijd als een soort Keith Moon (drummer van The Who, ook jaren later) keiharde, venijnige roffels als donderslagen laat afgaan. Hij geeft een drumsolo en loopt al drummend om zijn drumstel heen. In de finale gaat Andy nog een keer op de bas van Ponthon staan en ragt Reggy zijn donkerbruine staccato-riff tot een climax en een daverend slotakkoord. Je zou een oorverdovende stilte verwachten na zoveel geweld. Dat is niet het geval, het publiek van middelbare leeftijd applaudisseert beleefd. Er is een mogelijkheid dat dit applaus niet de werkelijke reactie van het publiek weergeeft en dat het er later bij is gemixt. Met de intrede van de Ampex-recorder worden namelijk vanaf 1959 veel televisieprogramma’s vooraf opgenomen en gemonteerd uitgezonden. Hoe dan ook, in de uitzending zelf is niets van afkeuring of verontwaardiging te bespeuren. Zonder verdere aankondiging en plichtplegingen vervolgt de Weekendshow met het Britse komische duo Hope & Keen, heel andere koek uiteraard.

‘Ik kan mij herinneren dat ik als jongen van vijftien dat optreden op televisie heb gezien’, zegt Harry Knipschild. ‘Dat heeft wel indruk op me gemaakt. Het was toch heel wat anders dan die klompenmuziek uit Nederland, zo’n soort gevoel had ik toen. Iedereen die interesse had in wat we nu popmuziek noemen, heeft dat gezien.’ In de jaren zestig werkt Harry Knipschild als producer bij Radio Veronica en in verschillende functies bij diverse platenmaatschappijen waar hij betrokken is bij de carrière van bands als The Hollies, ABBA en The Bee Gees. Daarnaast schrijft hij in muziektijdschriften. Hij is ook historicus – gepromoveerd aan de Universiteit Leiden in 2005 – en heeft in 2010 het boek Money, money, money? gepubliceerd, met verhalen uit de geschiedenis van de popmuziek. ‘Het feit dat The Tielman Brothers op de televisie optraden is historisch van belang. Je moet je bedenken: er was één televisiezender in Nederland, dus iedereen met een televisie keek daarnaar. En er werd bijna nooit popmuziek uitgezonden. Als ik het me goed kan herinneren – want het is al heel lang geleden – traden er ook allerlei andere artiesten op in het programma waarin de Tielmans speelden. Ik herinner me ook dat zij er echt helemaal uitsprongen, voor zover mijn geheugen is te vertrouwen natuurlijk. The Tielman Brothers waren toen uitzonderlijk bijzonder, echt waar.’

Het optreden van de broers duurt precies negen minuten en twaalf seconden. Dat is het dan. Geen herhalingen, geen Uitzending Gemist, geen filmpjes op internet en niemand die een videorecorder heeft om het op te nemen en nog eens terug te kijken. Als je nu naar het optreden kijkt (het staat op YouTube, toch bijzonder dat het bewaard is gebleven), wordt het steeds beter. Als gitarist staat Andy Tielman dan minimaal op gelijke hoogte met muzikanten uit die tijd als Link Wray (van de hit Rumble), Cliff Gallup (gitarist van Gene Vincent, van Be-Bop-A-Lula), Scotty Moore (gitarist van Elvis Presley) en Eddie Cochran (van Summertime Blues en C’mon Everybody). Hij steekt zelfs Chuck Berry naar de kroon, een favoriet van hem, en houdt op dezelfde manier zijn gitaar als een geweer voor zich. Als band zijn The Tielman Brothers feitelijk nog iets ruiger en opzwepender. Daarmee zijn ze van internationaal niveau. Het is niet voor niets dat de liveoptredens van de band in die jaren erna (vooral) in Duitsland sensationeel worden genoemd. Zij zijn de glamour boys, enigszins vergelijkbaar met de hiphoppers of rappers van deze tijd.

Kijk je de opnamen nu terug, dan wordt ook duidelijk dat hun show en hun muziek waarschijnlijk op dat moment te extreem zijn voor het grote Nederlandse publiek. Niettemin is die zaterdag 23 januari 1960 een historisch moment in de Nederlandse pop- en rockmuziek. Zonder twijfel zit de hele familie Tielman die avond ergens voor een televisie om naar de Weekendshow te kijken. Of zij het ook als een historisch moment ervaren, weet niemand, maar het is goed voor te stellen dat de adrenaline nog door hun aderen giert als ze hun eigen show terugzien. Iedereen in Nederland ziet nu met eigen ogen wat de broers kunnen. Alles wat ze in ruim tien jaar hebben geleerd en waarvoor ze hebben geoefend, komt in die negen minuten tot uitbarsting. Als een vulkaan die zich jarenlang slapend lijkt te houden en dan plotseling met donderend geraas rotsen, stenen en kolkend lava uitbraakt. Ze gaan het maken! De Tielmans hebben dan nog niet gelezen wat de kranten de maandag erna over hen zullen schrijven.

De meeste kranten zijn niet bijster onder de indruk van de Weekendshow en al helemaal niet van The Tielman Brothers. Kranten als Het Parool, de Volkskrant en Trouw noemen The Tielman Brothers niet eens en vinden de show ‘verstrooiing zonder uitschieters’,⁶ ‘dunnetjes in de verf zittend’⁷ of ‘matig’ met ‘nogal uitbundig gedoe’⁸. Het Algemeen Handelsblad vindt de kwalificatie ‘flitsend’ net iets te veel eer, maar noemt het een ‘moderne show, [die] voor een groot, onbepaald publiek met verve voldeed’.⁹ Henk van der Meyden is in De Telegraaf strenger: ‘Er waren in deze Weekendshow geen nummers waarbij we ons werkelijk geamuseerd hebben. Het Engelse duo Hope en Keen was een misgreep. De Thieleman (sic) Brothers horen op een teenageravond thuis.’¹⁰ Ook de Haagsche Courant is niet erg lovend, terwijl Den Haag toch al een paar jaar de thuisstad is van heel wat (Indische) rock-’n-rollbands: ‘Over de prestaties van de Tielman Brothers wil ik liever niet oordelen, omdat ik geen voorstander ben van uitingen welke de grenzen van het normale overschrijden.’¹¹

Het meest kritisch zijn nog twee Friese kranten (die de familie Tielman overigens hoogstwaarschijnlijk niet onder ogen heeft gekregen): ‘Wat de “Tielman Brothers” aan ritmisch lawaai en visuele onzin ontketenden had met muziek niets meer uitstaande en was feitelijk een aanfluiting van de “Weekendshow”-politiek’, schrijft de Friese Koerier.¹² De Leeuwarder Courant gaat daar nog eens dunnetjes overheen: ‘De Tielman Brothers putten zich uit in zoveel onzinnig, zenuwachtig en onbegrijpelijk gehuppel en gekronkel tijdens hun rock ’n roll slotnummer, dat het muzikale aspect volkomen zoek raakte en er niets meer dan wat platvloers show-werk overbleef. De zaal reageerde op hun afmattend geturn met de instrumenten opvallend lauw.’¹³

Het zijn niet alleen The Tielman Brothers die het in de kranten te verduren krijgen, ook andere acts krijgen er van langs: ‘De met enige ophef geannonceerde cool-jazzzangeres Joke van den Burg, die het doceren aan de huishoudschool opgaf voor zanglessen had wat ons betreft de huishoudschool mogen blijven dienen.’¹⁴ Er is maar één net en niet al te veel televisie per week, dus de meeste televisierecensenten gaan er in die tijd eens goed voor zitten om de programma’s op dat relatief nieuwe medium flink te fileren. Nog belangrijker is dat kranten weliswaar een zeker tijdsbeeld geven, maar een twijfelachtig criterium vormen als het gaat om het historisch belang. ‘We speuren in kranten en gebruiken dat als bron, maar je moet heel kritisch kijken naar wat de kranten hierover schreven’, zegt Harry Knipschild. ‘De kranten werden geschreven door mensen van de vorige generatie en de weerstanden tegen die muziek waren heel groot. Wat mij vooral is bijgebleven, is de muziek zelf. Heel bijzonder, je had het gevoel: “Dat is het!” En ik was zeker niet de enige die dat vond. Het feit dat dit optreden op de televisie was, dát is belangrijk. Niet wat er daarna over is geschreven.’

Op zondag 24 januari 1960 gaan veel inwoners van Hedel ’s ochtends onder klokgelui ter kerke. Het is bewolkt en het regent licht. De bakker en de kruidenier zijn dicht. Afgezien van de kerkgangers zijn de straten in het dorpje vrijwel uitgestorven. In de Muntmeesterstraat wordt Andy Tielman wakker. Even weet hij niet wat voor een dag het gisteren was. Dan schiet hem weer te binnen dat hij en zijn broers gisteravond op de televisie waren en dat ze nu beroemd zijn. Met een glimlach op zijn gezicht slaapt hij weer in.

2. Rock Around The Windmill – 1956-1957

De wervelende rock-’n-rollshow van The Tielman Brothers in de Weekendshow – want zo kunnen we het ook in deze tijd nog wel noemen – komt niet zomaar uit de lucht vallen. The Tielman Brothers hebben al ruim tweeënhalf jaar als rock-’n-rollband opgetreden, in Nederland, op de Expo 58 in Brussel, als pauze-act in een circus in Duitsland, op de Duitse televisie en op kermissen en jaarmarkten. Maar ook de reacties op het televisieoptreden – het enthousiasme bij de (jongere) kijkers en het afwijzen of negeren door (oudere) journalisten – zijn niet heel onverwacht als je bekijkt hoe de gevestigde orde eerder heeft gereageerd op de rock-’n-roll en de jeugd – nozems – die hiervan bijzonder is gecharmeerd.

Andy Tielman is teleurgesteld in de reacties en zegt later dat Mies Bouwman hen op de televisie helemaal afkraakte. Er gaan diverse verhalen over Mies Bouwman die The Tielman Brothers ‘een stelletje apen uit het oerwoud’ zou hebben genoemd. Het is niet helemaal duidelijk waarop dit is gebaseerd, want het is nergens terug te vinden. Gevraagd in 2014 staat het voorval Mies Bouwman niet meer bij: ‘Sorry, ik herinner me totaal niets van de Tielman Brothers. Dat zegt niets over hen en alles over mij. Het is te lang geleden, er waren zoveel uitzendingen met zoveel artiesten.’¹ Sommigen beweren dat Bouwman de uitlatingen zou hebben gedaan in de Weekendshow.² Dat klopt in elk geval niet, want Bouwman heeft de Weekendshow nooit gepresenteerd. Ook Willem Duys zou zich ongunstig hebben uitgelaten over The Tielman Brothers. Of dit is gebeurd en in welke termen dan precies, blijkt niet meer te achterhalen. Wel zeker is dat Willem Duys en Mies Bouwman helemaal in het begin van de jaren zestig nog niet de status op televisie hebben die ze later hebben gekregen. Bouwman krijgt pas echt bekendheid eind 1962 met de liefdadigheidsactie Open het Dorp. Duys wordt pas vanaf eind 1963 echt een bekende televisiepersoonlijkheid met zijn show Voor de vuist weg.

Hoogstwaarschijnlijk is dit afkraakverhaal een mythe. Sowieso heeft de vermeende verontwaardiging niet tot landelijke ophef geleid. Hoe historisch het televisieoptreden van The Tielman Brothers in januari 1960 ook is en hoeveel jongeren ook met deze uitzending voor het eerst muziek op de televisie zien die hen echt aanspreekt, de conclusie dat het optreden Nederland ‘verbijsterd’ achterlaat, is niet te trekken. In de jaren daarvoor is er rond de rock-’n-roll en nozems tenslotte al heel wat gebeurd waarop kranten, politici, politie en oppassende burgers met ‘verbijstering’ hebben gereageerd. Er bestaat rond 1960 een scherpe tegenstelling tussen jeugdcultuur en volwassenencultuur, tussen rock-’n-roll en ‘fatsoenlijke muziek’, maar de echte verbijstering lijkt Nederland op dat moment voorbij.

De reacties in de media op het optreden heeft Andy Tielman opgevat als een persoonlijke afwijzing, als een afwijzing van The Tielman Brothers en hún muziek. Misschien heeft hij dit zelfs gevoeld als een afwijzing van (de muziek van) de Indische Nederlanders. Dat gevoel is begrijpelijk, maar feitelijk gaat het in die tijd om een afwijzing van de rock-’n-roll als zodanig. Dat is alleen maar in perspectief te zien door te kijken naar de reacties in de jaren vijftig op de opkomst van de jeugdcultuur en de rock-’n-roll in Nederland.

‘De jaren vijftig van de vorige eeuw zijn zo’n beetje het sufste decennium uit de Nederlandse geschiedenis. Het is een tijd van handen uit de mouwen, hard werken, keurig naar de kerk en in de pas lopen. Rock-’n-roll krijgt hier dan ook maar met moeite voet aan de grond’, schrijft Tjerk Lammers in Dijkdoorbraak!³ Met een dergelijke karikatuur wordt voorbijgegaan aan alle turbulente ontwikkelingen die er in het naoorlogse Nederland zijn geweest. Denk in de literatuur alleen al aan de Vijftigers en in de beeldende kunst aan een beweging als Cobra. Zeker, de burgerlijke moraal drukt in de jaren vijftig een belangrijk stempel op het maatschappelijk leven (zoals ook in de jaren twintig en dertig), maar daarin verschilt Nederland niet van de ons omringende landen of bijvoorbeeld de Verenigde Staten. Het is verleidelijk een beeld te schetsen van een Nederland met allemaal brave burgers die naar de gezapige liedjes van Eddy Christiani en Annie de Reuver luisteren, en die vervolgens slap in de knieen worden wanneer de rock-’n-roll zijn intrede doet. Maar dat beeld doet geen recht aan de werkelijkheid en helpt niet om inzicht te krijgen in het ontstaan van popmuziek als massacultuur. Op allerlei terreinen – muziek, kunst, politiek, maatschappij – zijn er in de jaren veertig en vijftig veel ontwikkelingen die door elkaar heen lopen, met als belangrijkste tegenstelling herstel en restauratie versus verzet en vernieuwing. Dat proces is overal gaande, daarin is Nederland geen uitzondering. Om het te beperken tot de muziek: rock-’n-roll voelt dan weliswaar als een vrij plotselinge explosie, maar in muzikale én maatschappelijke zin is het meer een tijdbom die al jaren heeft liggen tikken, in Nederland én in andere landen. ‘Het formuleren van het nieuwe genre was een proces van vallen en opstaan, van zoeken en tasten’, schijft Constant Meijers in zijn boek Kom van dat dak af. Hij noemt Bill Haley als de uitvinder van de rock-’n-roll: ‘Haley is de muzikant die “Rock Around The Clock” opnam. Het was de eerste rock & roll-plaat die over de hele wereld ging en nadien nooit in de vergetelheid raakte.’⁴ Dat is een ontwikkeling van jaren geweest: ‘Bijna vijftien jaar zoeken naar een succesformule had hem via allerlei muzikale omwegen gebracht op een muziekvorm die even helder als direct, even swingend als dansbaar was. Hoewel op vele plaatsen in Amerika werd geëxperimenteerd met het mengen van blanke en zwarte muziekstijlen, was het Haleys mix die de lont in het kruitvat stak.’⁵ De single Rock Around The Clock wordt aanvankelijk op het label als ‘foxtrot’ aangeduid en is in 1954 eerst geflopt als B-kant van de single Thirteen Women (And Only One Man In Town).

Het ontstaan – of zoals Meijers het noemt: de uitvinding – van rock-’n-roll is dus een proces van jaren en niet los te zien van het ontstaan van een jeugdcultuur. De ‘uitvinding’ van rock-’nroll bestaat vooral in het gericht commercieel inzetten van deze muziek. ‘It’s the economy, stupid’, zou je met Bill Clinton kunnen zeggen. In 1949 heeft RCA Victor de 45-toeren vinyl-single op de markt gebracht, in zeven verschillende kleuren nota bene. De kwaliteit van de muziek op de single is beter en in vergelijking met de grote 78-toeren plaat van schellak is de vinyl-single bijna onbreekbaar. Je kunt zo’n plaatje makkelijk meenemen en de single is nog goedkoper ook.

Dick Clark van het populaire televisieprogramma American Bandstand ziet in dat er grote commerciële mogelijkheden liggen in de combinatie van een televisieprogramma, goedkope en hippe 45-toerensingles en een groeiende groep teenagers die wat geld hebben te besteden en iets anders willen dan hun ouders. Hij is niet de enige. In de Verenigde Staten (maar ook in Nederland en andere West-Europese landen) komen de babyboomers van vlak na de oorlog in de jaren vijftig op een leeftijd dat ze een eigen smaak ontwikkelen. Omdat het er zoveel zijn en omdat de welvaart groeit, worden teenagers een economische factor om rekening mee te houden. Onafhankelijke platenmaatschappijen die de markt voor zwarte muziek in de Verenigde Staten bedienen, merken dat als eerste. Hoewel dit een beetje een kip-ei-verhaal is, lijkt rock-’n-roll de juiste muziekstijl op het juiste moment om teenagers muzikaal op hun wenken te bedienen door middel van massamedia als radio, televisie en 45-toerenplaatjes. Daar is veel geld mee te verdienen. Het begrip ‘teenager’ – jongeren vanaf het moment dat ze van school komen totdat ze zijn getrouwd – is feitelijk al een commerciële creatie, schrijft de Britse muzieksocioloog Simon Frith in zijn boek Sound Effects. Het is de wereld van ‘coffeebars, motor-scooters and jazzclubs’, zoals de roman (en later de film) Absolute Beginners van Colin MacInnes die beschrijft.

Voor de ‘volwassen wereld’ is de groeiende groep teenagers met een eigen portemonnee en een eigen kijk op de wereld een enorm schrikbeeld. Er zou een nihilistische generatie opgroeien die de bestaande maatschappelijke waarden aan haar laars lapt en alleen maar uit is op snel en oppervlakkig genot. En omdat volwassenen eigenlijk geen toegang hebben tot de teenager-wereld, ligt het gevaarlijke duo ‘seks en geweld’ voortdurend op de loer. Dat zou leiden tot ongewenste zwangerschappen, prostitutie, vechtpartijen, moord en algemeen moreel verval. Kortom: de jeugdcultuur (en daarmee de door teenagers omarmde rock-’n-roll) wordt gezien als een gevaar voor de samenleving als geheel.

Nu heeft de opkomst van de teenager en het succes van de rock-’n-roll natuurlijk meer kanten dan alleen commercie en economie. De individuele beleving van jongeren speelt ook een rol. De nieuwe muziek sluit aan bij hun levensgevoel dat verschilt van dat van hun ouders. In zijn autobiografie Born to Run beschrijft Bruce Springsteen op schitterende wijze wat de ontdekking van de rock-’n-roll (en Elvis) in hem als jongen heeft teweeggebracht: ‘In den beginne heerste er een grote duisternis op aarde. Er was Kerstmis en je verjaardag, maar verder dan dat was er een grote, zwarte autoritaire leegte. […] En opeens, in een lichtflits, zo verblindend als een heelal dat een miljard nieuwe zonnen baart, was er hoop, seks, ritme, opwinding, perspectief, een nieuwe manier van zien, van voelen, van denken, van kijken naar je lichaam, van je haar kammen, van je kleren dragen, van bewegen en leven.’⁶ Zonder twijfel hebben op 23 januari 1960 honderden of duizenden jongens (en misschien ook meisjes) naar de rock-’n-roll van The Tielman Brothers gekeken en een dergelijke ‘lichtflits’ ervaren.

Bob Dylan belicht de muziek en het levensgevoel van de rock-’n-roll in een recent interview nog van een andere kant: ‘Rhythm & blues, country & western, bluegrass en gospel waren er altijd al – maar die zaten in aparte hokjes – het was geweldig, maar het was niet gevaarlijk. Rock-’n-roll was een gevaarlijk wapen, glanzend verchroomd, het explodeerde met de snelheid van het licht, het was een afspiegeling van de tijd, in het bijzonder de aanwezigheid van de atoombom die een aantal jaren eerder was gekomen. Toentertijd waren mensen bang dat het einde der tijden was gekomen. De grote confrontatie tussen het kapitalisme en het communisme was niet ver weg. Rock-’n-roll zorgde dat je die angst vergat, brak door de versperringen die ras, religie en ideologieën hadden opgeworpen. We leefden onder een wolk van dood; de lucht was radioactief. Er was geen morgen, elke dag kon het allemaal voorbij zijn, het leven was niet veel waard. Dat was het gevoel in die tijd en ik overdrijf niet.’⁷ Naast de angst voor de atoombom is in Europa de dreiging van de Koude Oorlog dichterbij. Daarbij komen dan ook nog de vaak in de directe omgeving zichtbare en voelbare verwoestingen als gevolg van de Tweede Wereldoorlog.

De opkomst van een jeugdcultuur eind jaren veertig en begin jaren vijftig is een internationaal fenomeen. In de Verenigde Staten zijn er de greasers, in Groot-Brittannië de teddy’s, in Frankrijk de blousons noirs, in Duitsland de Halbstarken en in Nederland hebben we de nozem. Al in 1947 wordt er melding gemaakt van ‘luidruchtige swingnosums’. Na de bezetting van Nederland tekent zich langzamerhand een breuk af tussen generaties. De journalist Henk Hofland heeft dat zelf meegemaakt: ‘Globaal gezegd worden de jaren vijftig gekenmerkt door twee bewegingen: die van de restauratie, de pogingen tot het herstel van de oude orde, en aan de andere kant het verzet dat in de oorlog ontstaan was.’⁸ Die twee bewegingen botsen en de verpersoonlijking van het naoorlogse verzet is de nozem. Die is het teken van de ‘maatschappelijke verwildering der jeugd’ (de titel van een door de Nederlandse overheid in 1952 gepubliceerd rapport). De nozem krijgt landelijke bekendheid in 1955 door een driedelige serie in Vrij Nederland van de journalist Jan Vrijman met foto’s van Ed van der Elsken. ‘En de nozems blijven ongrijpbaar. Ze staan op de hoeken van de straat, ze zitten in de vensterbanken, ze hangen in portieken. Ze pronken met hun mooie pakken, maar ze deugen nergens voor. Ze zijn te ellendig om een goed vak te leren, ze halen allerlei wandaden uit, ze vervallen van kwaad tot erger. Dat zeggen de teleurgestelde paters, dominees en humanistische jeugdleiders. En ze hebben het mis. De nozems zeggen: niet wij, maar jullie zijn fout. Jullie kunnen de nozems niet grijpen, omdat jullie de nozems niet begrijpen. Omdat jullie niets begrijpen van die nieuwe, na-oorlogse nozemtijd.’⁹

‘Het vraagstuk van de nozems, de ongrijpbare jeugd, is eerder een vraagstuk van cultuur en religie, dan een sociaal vraagstuk. Het gaat de nozems niet om een goed loon, om een prettige arbeid, om bestaanszekerheid – het gaat ze om het volle pond: een volstrekte levensvervulling, iets wat iedere zenuw en hartvezel raakt, een wezenlijke levensfunctie – of zeg maar domweg geluk.’¹⁰

Dat geluk vinden de nozems (maar niet alleen zij) onder meer in de muziek en dan vooral dixieland en jazz. In oktober 1954 treedt jazzvibrafonist Lionel Hampton op in de Amsterdamse Apollohal. Hij kondigt de zangeres van zijn band, Bertice Reading, aan met de woorden: ‘We’re gonna bring you a young lady that really can rock. She’s gonna tell you how to rock, she’s crazy, she’s gonna knock you out’. Reading zet Rock, Baby, Rock in en in de sporthal breekt een swingend rhythm-and-blues concert los, waarbij onder meer de saxofonist liggend op zijn rug soleert en ronddraait. Het publiek klimt op de banken, swingt en deint. Uiteindelijk begeeft de vloer (die overigens al gedeeltelijk is verrot) het onder dat swingend geweld. Dit zijn rock-’n-roll-achtige taferelen nog voordat de rock-’n-roll Nederland heeft bereikt. De verslaggever van de Volkskrant – en hij is niet de enige – is twee dagen later not amused: ‘De onder de avond verzamelde hysterie ontlaadde zich bij het laatste nummer toen de zevenduizend als een man van hun plaatsen opstonden en naar voren stormden. Wild en hotsend rond het podium waar de negerbandleider woest zwaaiend heen en weer sprong, zweet gutsend langs zijn zwarte glimmende hoofd. Banken vielen krakend onder hun last om, mensen tuimelden in het publiek, de muziek ging door. Het was geen jazz, het was geen show, het was een beklemmend en beangstigend gezicht. Het was verschrikkelijk.’¹¹ Volgens jazzkenner Michiel de Ruyter had het ‘niets met muziek en jazz (wat hetzelfde is) te maken.’¹² Een dergelijk oordeel lees je later ook in kranten en tijdschriften over rock-’n-roll: dit heeft niets meer met muziek te maken. Zoals in de Haagsche Courant over het optreden van The Tielman Brothers in 1957 in de Haagse Dierentuin: ‘Deze lawaai-orgie had in ieder geval op geen enkel punt een overeenkomst met muziek.’¹³ Dat is een verklaarbaar fenomeen. Als men iets volstrekt niet begrijpt (of zelfs verafschuwt), kan het niets te maken hebben met iets wat je kent. Anders zou je het toch nog enigszins moeten vatten. De breuk tussen generaties en de kloof tussen ‘wilde’ jazz/rock-’n-roll en ‘fatsoenlijke muziek’ tekent zich zo heel scherp af. Een ander geluid dat vaak is te beluisteren, heeft te maken met algemene normen en fatsoen. Bepaalde jeugd – en dan vooral nozems – gedragen zich ‘buiten alle normale en gangbare normen van fatsoen en beschaving’.¹⁴ Die formulering vertoont een opvallende overeenkomst met het oordeel van de Haagsche Courant over het tv-optreden van The Tielman Brothers waarin wordt gesproken over ‘uitingen welke de grenzen van het normale overschrijden’.¹⁵ Dit ‘normale’ wordt in de loop van de jaren vijftig danig op de proef gesteld (onder meer door de jeugd- en muziekcultuur). Schurend en krakend beginnen de normen op onder meer maatschappelijk, muzikaal en seksueel gebied te verschuiven, een proces dat tot diep in de jaren zestig zal doorgaan. En in 1960 zitten The Tielman Brothers, die gewoon willen entertainen en muziek maken, ongevraagd midden in dit gekraak en geschuur.

In 1956 doet Lionel Hampton het nog eens dunnetjes over met concerten in de Houtrusthallen in Den Haag en het Concertgebouw in Amsterdam. Bij dat laatste concert dansen op een bepaald moment meisjes met blote voeten op gebroken colaflesjes (hoeft niet waar te zijn), bestormt het publiek het podium (wel waar) en wordt Hampton door een politieagent van het podium gehaald omdat hij niet met zijn opzwepende optreden wil stoppen (ook een feit). ‘Hier werd onder het mom van jazz een opzwepingscampagne ontketend’, schrijft het Algemeen Handelsblad, ‘die met muziek niets meer te maken heeft. Hier werd aan geenszins verheven massa-instincten geappelleerd, die leidden tot een razernij, waaraan slechts de nuchtere werkelijkheidszin en getrainde spierkracht van een Amsterdams politieman een einde konden maken.’¹⁶

Intussen heeft in 1955 in Nederland de film Blackboard Jungle (onder de naam Het zaad der gewelddadigheid) in de bioscoop gedraaid. Titelsong van de film is Rock Around The Clock, door muziekuitgever Jim Myers voor één dollar aan de regisseur beschikbaar gesteld. Blackboard Jungle gaat over een leraar in de New Yorkse buurt The Bronx die een klas met semicriminele leerlingen probeert te temmen, probleemjeugd dus. Het nummer Rock Around The Clock (en daarmee rock-’n-roll) krijgt zo de lading van opstandigheid en ondermijning van ouderlijk gezag. De film is bedoeld als waarschuwing, maar krijgt voor jongeren het karakter van een oproep om in verzet te komen tegen hun ouders. Een aantal jongeren in de Verenigde Staten geeft daar gehoor aan en snijdt volgens krantenberichten met messen het bioscoopmeubilair aan flarden. Dat trekt de aandacht van de pers. Nadat de single Rock Around The Clock als B-kant eerder is geflopt, wordt die nu als A-kant opnieuw uitgebracht. Het nummer komt in juli 1955 op de eerste plaats van de hit parade en blijft nummer één tot september 1955. Ook in Engeland komt het nummer dat jaar hoog in de hitparade.

De film Blackboard Jungle (goedgekeurd voor kijkers boven de achttien jaar) trekt in Nederland niet buitengewoon veel publiek en van opschudding door de film of de rock-’n-rollsong is al helemaal geen sprake geweest. Dat komt misschien omdat de titelsong niet goed te horen is in de bioscoop. Volgens een ooggetuige wordt in Amsterdamse bioscopen bij de vertoning van de film het geluid van de titelsong Rock Around The Clock zachter gedraaid, waarschijnlijk om te voorkomen dat de jeugd gaat dansen.¹⁷