Fergút

Kolofon

ISBN: 978 90 8954 281 6

1e druk 2011

© 2011 Oersetting: Klaas Bruinsma

Eksimplaren binne te bestellen by de boekhannel of rjochtstreeks

by de útjouwerij:

Utjouwerij Elikser B.V.

Ossekop 4

8911 LE Ljouwert

Postbus 2532

8901 AA Ljouwert

Til: 058-2894857

www.elikser.nl

Foarmjouwing omslach en binnenwurk: Evelien Veenstra Foto omslach: Universiteitsbibliotheek Leiden.

Dizze útjefte waard mei mooglik makke troch in bydrage fan de provinsje Fryslân.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op wat voor wijze dan ook, zonder voorafgaand schriftelijke toestemming van de auteur en de uitgeverij.

This book may not be reproduced by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the author and the publisher.

Guillaume le Clerc

Fergút

neffens de útjefte fan Rombauts, de Paepe en de Haan,
útjûn by Verloren, Hilversum 1994

Oerset troch Klaas Bruinsma

Ynlieding

I Boarne en auteur; ien hanskrift yn de UB te Leien

Fergút is in Britse ridderroman, d.w.s. út it fermidden fan kening Artur mei syn ridders fan de Rûne Tafel. Mar de haadpersoan Fergút heart dêr krekt nèt by.

De tekst (5600 fersrigels) datearret út de twadde helte fan de 13de ieu. It ferhaal is net oarspronklik, mar in Nederlânske bewurking fan de Frânske ridderroman Fergus fan Guillaume le Clerc (Willem de Klerk). Fan dy auteur is fierder neat bekend, inkeld dit: hy wie in neifolger fan Chrétien de Troyes, de earste dichter fan de aventoerlike romans.

Willem syn Fergút dy't, lykas de Walewein, motiven fan mearkes befettet, toant in opfallend ferskil mei oare romans. De haadpersoan is nèt in ferneamde held fan Artur syn hof. Gjin pommerant, nee, mar in sljochtwei boerejonge dy't dochs ridder wurdt úteinlik.

II It ferhaal yn de Nederlânske bewurking.

Fergút is it súksesferhaal fan in soan fan boer Somilet en syn frou, dy't wòl fan adel is. De jonge, troch syn strange heit oan ’t wurk set efter de ploege, sjocht de jachtstoet fan de kening foarbygean. Dat makket yn him de winsk wekker om ek nei ’t hof ta. Hy ferpoft it swiere wurk langer en freget wapens. Syn heit, earst poer, jout ta, as syn mem foar him opkomt. Mei in rustige wapenrissing giet er op wei.

Hy wurdt oanfallen troch rôfridders, mar

Hy sloech de kop har ôf, wêrnei't

er beide hong oan syn gereid.

(rr. 575 en 576)

Op syn hynder rydt er de grutte hofseal fan Artur yn, ta hún fan hear Kai. Mar de kening bliuwt hoflik en Gawein nimt it foar de knoffelkont op. Op dy syn pleit wurdt Fergút ta ridder slein. Hy kriget de drege opdracht de Swarte Ridder te ferslaan en in jachthoarn en in wale te heljen. Dat is de tradisjonele queeste (speurtocht). Fergút slacht oare oanfallers net dea, mar stjoert har nei Artur syn hof.

Underweis moetet er de moaie Galine, in omkesizzer fan de slothear, dy't him gastfrij ûntfongen hie. Galine ûntflammet fuort yn leafde foar Fergút. Fergút soe mar ien nacht bliuwe. Galine kin net yn ’e sliep komme, en hja giet nei Fergút syn sliepkeamer ta, en hja leit har hân op syn hert. Fergút wurdt wekker en hja seit him:

Ik ha ferlern myn hiele hert!

(r. 1476)

en hja freget:

Jou wer myn hert; dan is ’t goed foar mij!”

Fergút sei: “Is ’t gekjeierij,

jonkfrou? Nea haw ik sjoen jo hert.

’t Hat hjir net west. Mar ik sis net,

dat ik ’t net joech, as ’k híe dy skat.

Ik ha ’t nea sjoen, frou. En no fuort!”

(rr. 1479-1484)

Jo sjogge, de sûch moat noch hiel wat leare, foardat er him folslein ridder neame kin. Mar hy fielt hieltyd djipper de leafde foar Galine, dy't ferdwûn is:

(hy) … mymr’ oer Galin’ en troch de minne

rekke er daliks bûten sinnen,

en smertlik hertsear joech dat dwilen.

’t Lik’ oft de duvel dermei spile.

(rr. 2765-2768)

en

De leafde joech him grutte smert.

(r. 3025)

Syn sûn ferstân wie him ûntwrotten.

(r. 3036)

Oer de krêft fan de leafde seit de auteur:

De leafde hat sa'n grutte krêft,

wannear't hja immens geast djip treft,

betwingt hja him ynkoarten tûk.

En hja begûchelt him temûk.

Dêrom kin gjint foar har him hoedzje.

Dy't tinke dat hja ’t bêst befroedzje,

dy lit hja dwale ’t aldermeast.

Yn har stjoert hja har sterke geast

om har t’ oanbidden as in god.

Hja makket fan de wiz’ in sot.

Hja makket dwazen wiis en froed.

Hja docht d’ ien kwea en d’ oare goed.

Rûnom hearsket har macht sa foars.

Hja draaft noch rapper as in hoars

en nimmen kin har dus ûntride.

En wa't hja wol lit hja útglide.

(rr. 2769-2784)

Fergút ferslacht de rôfridders en de piraten. Hy komt by it slot mei it magyske wite skyld, dat bewekke wurdt troch in reuzinne, in mâl wiif mei in seine. Hja is de frou fan Lokkefear: Lucifer, de duvel.

Fergút ferslacht frou Pantasale en in serpint, en moetet de reus dy't it wite skyld wer ha wol. Fergút slacht him in earm, in hân en de holle ôf, en syn lytse poppe wurdt troch Fergút yn ’e slotgrêft fersûpt (rr. 3623 - 3626).

De kening Galarant wol Galine ha, de frouwe fan de Rikestins. Hja wegeret syn oansyk en no sil hy har mei brút geweld wol krije. Galine rêdt tenearsten har folk troch mei Galarant ôf te praten: eltse partij sil in kampioen (in foarfjochter) beslisse litte wa't har krijt. Galarant stjoert Macedoan, mar Lunette, boade fan Galine, krijt net ien fan de hofridders mei. As Galine dat heart by Lunettes thúskommen, wol hja harsels fan kant meitsje:

’k Stek leaver my mei ’t dolkmes dea,

eardat ik doch dy foarst syn wil.”

(rr. 4660-4661)

Fergút rydt nei Rikestins, mar wurdt fijannich ûntfongen. Macedoan skelt him út: Hear skythús, hoeresoan! Macedoan wurdt deade troch Fergút, dy't Galarant twingt om genede te freegjen en finzene te wurden fan kening Artur.

Galine freget Artur har in nuttige man te jaan:

Ommers, wy froulju binne swak

(r. 5049)

Artur antwurdet:

Jonkfrou, wie Gwiniwier al dea,

dan soe ’k jo nimme ta myn frou,

(rr. 5057-5058)

Om in man foar Galine te finen, wurdt in toernoai hâlden en alle pommeranten binne oanwêzich, ek Fergút. Hy hat spyt fan syn reaksje op Galine har leafde. Hy fjochtet as anonime ridder fûl, en stekt alle ridders út it seal. Tsjin ’t sin fan kening Artur en de dames giet ek Gawain it perk yn. Fergút wol net tsjin him duellearje, mar biedt him syn hynder oan en hy wol yn tsjinst fan Gawain stean.

De kening biedt Fergút oan Galine oan, mar har gefoelens binne op syn minst koel te neamen. It komt har yn ’t sin:

Oh, ja …

… dat dit wie de man,

dy't har beroofd hie fan har sinnen

en ôfwiisd hie har wier beminnen.

Galine skamme har hast dea

en waard om bar skier, bleek en rea.

’t Sjen fan Fergút moast har oandeare.

Galine sei: “Ik sil ’t ferneare …

(rr. 5548-5554)

Tusken it trouwen en de brulloft stiet:

Elts hate d’ oare net sa slim.

(r. 5559)

Fergút giet mei Galine nei Rikestins en set him in kroan op.

Hy hie de moaie frou Galine

mei blidens, hiel syn libbensbaan.

(rr. 5588-5589)

Dan folget in gebed en dan noch in presintaasje fan it gedicht oan mynhear, de patroan fan de dichter.

III In lytse analyze

1 Ridderskip.

It ridderideaal is gjin kristlike moraal, mar dat wie it yn de midsieuwen wol. Doe stroffelen hja blykber net oer al dy bluodderige gefjochten, ynklusyf de barbaarske died fan Fergút, dy't in ûnskuldich bern fersûpt.

Doch kin men jin ek ferwûnderje oer Fergút syn barmhertichheid as er de banditen net deadet, mar har nei de kening stjoert. Dy toant har syn genede en rjochtet sels in banket foar har oan.

De Fergút as ûntwikkelingsroman biedt noch in oar perspektyf. De adel wie blykber net sa'n ûnnimbere fêsting, dat nimmen fan in oare, legere stân kâns hie dêrta op te klimmen. De domme boerehufter (tajûn, syn mem wie fan eal komôf) berikte troch syn heldhaftige eksploaten en de galante beskerming fan froulju einlings syn doel: sels ridder wêze. Ja, hy waard sels twaris ridder slein. Boppedat wûn er syn leafste Galine. Dêrom is de Fergút in optimistysk wurk.

2 Froulju en de leafde

Ofsjoen fan de mythyske reuzinne Pantasale, dy't de frou is fan Lucifer, de duvel, wurde froulju leafdefol en geunstich tekene: Galine, Lunette, en alle dames oan it hof, en ferjit net Fergút syn mem. De posysje fan froulju wie oars as no, fansels. It begryp emansipaasje wie ûnbekend. Galine seit:

Ommers, wy froulju binne swak.

Wy kinne net fûl strid’ en fjochtsje

en ek it lân net lied’ of rjochtsje.

(rr. 5059-5051)

Dêrom smeekt hja de kening om in man. Hja wol in fâd (!) ha:

… dy't nut is foar myn folk en lân.”

(r. 5015)

Dy krijt hja, al hat hja op ’e troudei gjin gleone leafde mear.

De froulju binne moai, leaf, soarchsum, beskieden, willich en warber. Mar dyselde Galine doarst doch wol wat oan: de leafde makket dapper of sels bretaal. De skriuwer hat de froulju tekene mei in knap psychologysk ynsjoch. En hy hat de tsjoenkrêft fan de leafde ek knap beskreaun (sjoch 2769-2784, ek neamd ûnder II),

3 De humor

De skriuwer fan de Fergút jout faak blyk fan in droege humor. Dat past hielendal by de ûnnoazele, knoffelige Fergút fansels, dy't letterlik efter de ploege weikomt en gjin hege, hoflike manieren fan de grutlju en hegerein ken. Syn boerewiisheden binne kostlik:

Amper rein komt nei hurde wyn.

Dy't bang is krûpt it nôtfjild yn.

(r. 1331-1332)

Ek brûkt er – lykas it Frysk – understatements mei in snedige spot, bygelyks tsjin de wrede frijer Galarant:

Jo binn’ in stek te fûl foar har.

(r. 4685)

Ek hear Kai, de narre, wurdt gauris kidele. Yn ’e sleat lizzend skreaut er:

… myn bilbonk’ is yn twaën brutsen.”

(r. 5235)

De dichter hat syn styl oanpast by Fergút syn miljeu; hy skrillet net tebek foar wurden as skythús en hoeresoan. (fl. 4699). En sjoch ek:

… ’t swit rûn as pisse ’m oer de eagen.

(r. 368)

4 Beslút

Fergút is in fleurich boek, it begjint en einiget mei in feest. Op it brulloftsfeest is it lokkich pear feriene. De boerehufter is in folslein ridder wurden. En nettsjinsteande al it bloedferjitten kin men bytiden ek wol laitsje. En yn alle earnst: wa't dat wol, kin ek noch wol wat leare oer de leafde en/of oer frouljusherten.

Fergút

1 | Kening Artur hie grutte lof
| ûntfongen op syn dei fan ’t hof.
| En op in dei fan Pinkster wie ’t
* | en yn syn stins, dy't Kardigan hiet.
5 | Dêr wienen ridders, hoflik, fernaam
| en yn ’e ridderskip bekwaam,
| dy't ’k allegearre neame soe,
| as ’k tocht dat dat syn nut ha koe.
| Oan my is dit ferhaal ferteld,
10 | sa't ik nei ûndersyk jim meld:
| Dêr wie oanwêzich hear Gawain,
* | syn wapenbroer ek, hear Iwain;
| en Persewal en Lanselot
* | en ek hear Kai en Sagremot
15 | en mannich oare hege ridder,
| dy't ik net neame sil hjir fierder.
| Nei ’t miel fermakken hja omraken
| har mei triktrak-spul en mei skaken.
| Guon seinen oaren oan in barren
20 | dat min beteard’ alear foar harren.
| En by de hân naam hear Gawain
| syn wapenbroeder hear Iwain,
| dy't hy nea lef of falsk fûn hie,
| sûnt dy foar ’t earst troch him kard wie.
25 | Twa maten wienen hja; sa fêst
| ha nea twa grutte spitsen west.
| Elk keas de oar om't er him woe,
| wylst nimmen dy twa skiede koe.
| Hja namen sit, wêrnei't hja beiden
30 | in protte dingen kalm oereiden,
| dy't harren oerkomd wien’ alear.
| Wyls kaam de foarst yn har petear,
| en naam in sit tusken dy twa.
| Hommels oerein no sprongen hja

35 | en seinen: “Wolkom, hear, woll’ jo
| in skoftke by ús sitte no.
| Gean sitten, nim jo trekken waar.”
| “Nee,” sei de foarst, “ik fyn it waar
| sa moai en helder; ’k wol net wachtsje.
40 | Ik wol op jacht fuort gean en jachtsje
* | yn ’t wâld fan Gorjend; dat is ’t gea
| fan ’t wite deimhart, dat noch nea
| de felle byt koe fan myn hûnen.
| Dat hat er gau goed ûnderfûn en
45 | as ’k him yn ’t fjild berinne kin,
| sil er ’t djoer bekeapje, nei myn sin.
| Dogg’ jim myn wil mar; jim binn’ stjoerd.”
| Hear Gawain sei: “My tinkt, ’t is goed,
| hear, wat jo sein ha; ’k sis gjin nee.
50 | As jo dat wolle, binn’ wy ree.”
| De feinten sprongen daliks klear.
| Elk seale ’t hynder fan syn hear.
| Hja laden har pakhynders fuort,
| smieten der kisten op en guod.
55 | It pakguod wie ek ree mei hast.
| En hânsum sprong yn ’t seal de foarst.
| Hy wie in kreaze man en stoer.
| Nea wie in kening syn partoer
| en nimmer lik’ in ealman better.
60 | No naam er op in hoarn en sett’ er
| de stêd út, krekt sa hurd er koe,
| omdat er nei it wâld ta woe.
| D’ eallju dy't selskip dienen hjoed,
| dy wienen talryk en fol moed.
65 | De treflike mynhear Gawain
| wie yn de hoflikheid folslein.
| Hy ried nêst d’ eale keninginne.
| Dy hie in mantel om har hinne

| fan harmlingsbûnt, tsjin sinneskyn.
70 | De seam fan sabelbûnt, hiel fyn,
| ombuorde fraai it hiele klaad.
| Nea hat men sjoen sa'n ryk gewaad.
| Gjinien koe ’t priizje neffens rjocht
| by ’t skroarske, dy't dit pronkstik wrocht.
75 | Sa kamen hja by ’t wâld oanriden.
| De kening loerde helt fan tiden
| en speurde rûnom nei ’t wyt hart.
| En hy rôp Persewal apart
| en hiet syn jagers rap te kommen.
80 | Op dat stuit hien’ hja ’t hart fernommen:
| bûten it wâld stie ’t by in boarne.
| Doe hat de foarst hear Iwain moanne
| en liet er los de hûnen skrippe.
| Elts hie de hoarn set oan de lippen.
85 | Hja rieden nei har doel mei faasje.
| It hart sprong op yn konsternaasje
| en fleach yn eangst nei de rivier en
| doe liet de foarst de leie fiere.
| De hûnen blaften lûd en sljocht.
90 | De jagers hienen will’ en nocht.
| Hja jagen mear as trije milen
| en skeaten op it dier har pilen.
| ’t Bist sprong yn ’t wetter ta behâld,
| in stream dy't rûn bylâns it wâld.
95 | It hart ferskûle ’m yn ’t leech reid.
| De hûnen ha oeribel geid.
| De ridders bliezen lûd dy't kamen.
| Doe't hja it hart yn ’t reid fernamen,
| binne hja rap dêrhinne tein.
100 | It hart sprong deabenaud oerein.
| Yn ’t wâld ûntwiek it as de wyn
| en stau derút in delling yn.

| De jagers wienen ’t einlings gram,
| wêrom't elkien in jachthûn naam
105 | en ’t hart neisiet fan tichteby.
| De brakken snúfden ’t bist opnij
| en makken heiselik rumoer.
| It jagersfolk wie dryst oerstjoer
| en elts blies op syn hoarn; fan fierren
110 | wie yn it dal ’t geblaf te hearren
| en ’t fûle ramen fan de hûnen.
| Mar ’t hart wie harren dochs ûntrûn en
| liet fier de hûnen nei op ’t steed.
| De kening sward’ in djoere eed:
115 | Hy soe nea stake dizze jacht
| troch ’t bosk of fjild by dei noch nacht,
| oant dat it hart wier fongen wie,
| hoe ’n muoite ’t wa ek koste hie.
| Sa waard it ridderfolk ferblide.
120 | De foarst rôp krigel oan syn side
| syn hiele ridderskip, ja, elk.
| Hy naam in tige grutte tsjelk
| yn hannen, dy't fan giel goud blonk,
| en hy sei ta, dat hy him skonk
125 | oan wa't it wyt hart fange koe.
| Elk ridder strûsd’ op ’t hynder doe
| ’t hart efternei op bêste fang.
| ’t Hart flechte fuort, it freesde bang
| it deadsgefaar, ’t libbensferlies.
130 | D’ iene ridder skeat, de oare blies.
| ’t Hart him’ yn ’t wâld en hieltyd fierder,
| jage troch mannich moedich ridder.
| Ek hûnen joegen ’t dier tamtaasje.
| It bist skeat mei in fûle faasje
135 | del yn in sompe. Mei toarst en switten
| wie ’t bist hast barsten fan ’e hjitte.

| ’t Wie doe dat Persewal ferskynde,
| dy't ried en siet heech op in hynder.
| ’t Wie oan in rôfridder ûntnommen.
140 | Yn draaf hie hy it hart fernommen.
| Hy koe syn spear mei útswaai strekke
| en tocht, hy hie it bist goed rekke.
| It dier woe lykwols noch net dea.
| It flechte fluch yn ’t delgeand gea.
145 | Mar d’ eale ridder Persewal
| folge it flechtsjend hart oeral.
| It hart wie fier foar him; de ridder
| draafde krankyl en fris noch fierder.
| De foarst wie dêrom opsternaat,
150 | want hy wie wurch en woe it paad
| wer mei syn folk op ’t doel ta stappe.
| Hja koenen ’t wyt hart dochs net snappe.
| Dy hearde ’t draven fan de ridder.
| Hy ried noch wol in eintsje fierder,
155 | mar sei: “Wit dat ’k gjin geunst mear bied –
| by God! – wa't dit hart rinne liet!”
| Hja rieden op en draafden no
| ’t hart efternei, dat foar har bleau,
| rapper as hja betinke koene.
160 | Hja achten harren raar betsjoene,
| ja, alle ridders yn it bûn.
| It hart wie harren slim ûntrûn.
| Sels as hja hast twa myl noch gongen,
| hja hienen ’t wyt hart dochs net fongen.
165 | Hja hien’ ferlern de striid mei ’t hart.
| De kening hie fergees sels sward,
| hie net de ridder Persewal
| it hart hjitfolg’ oer berch en dal.
| ’t Hart hie him út it wâld wei ret,
170 | oft Persewal dat woe of net.

* | ’t Hart naam yn ’t Glasgow-wâld syn wei
| en Persewal ’t dier efternei,
| fluch troch it wâld mei rap gefjouwer,
| wol trije milen, ja, sels fjouwer.
175 | Sa rekk’ er yn in frjemd lân doe,
| dêr't ’t folk God en syn tsjinst net koe.
| Dat frjemd lân hiet fan Indegal.
| In brak wie maat fan Persewal.
| Dy hûn hold ’t spoar fan ’t hart goed fêst.
180 | En Persewal seach wêr't ’t hart rêst
| naam: oan de ein fan in holle kleau.
| Persewal skreaud’ in lûde skreau,
| hyste syn hûn oan ta de wrek.
| De tonge hong ’t dier út ’e bek,
185 | hy wie sa wurch en slim ynein.
| Dochs sprong er ta in raam oerein.
| De tosken sett’ er ’t hart yn ’e hûd.
| Dat hage Persewal hiel goed.
| Hy rôp: “Hâld fêst dy fûlekaan!
190 | Ik sil dy fuort beskerming jaan.”
| It hart, dat doe in poel yn sprong,
| waard troch de hûnebyt betwong.
| Dat mêde ’m ôf mei felle moed.
| De kop fan ’t hart wie read fan ’t bloed.
195 | No like ’t faai mei ’t hart: ’t bist doek,
| wylst er de bek wiid iepen loek
| ta drinken; ’t toarstgjen die him leed.
| Mar ’t wetter wâle yn dy need
| mear as ’t ferlet wie yn ’e swolge.
200 | It hart sprong op: ’t hie ál te folle.
| It bist woe fierder fan dit plak,
| mar waard fuort oangrypt troch de brak.
| Doe sprong it deawurge dier wer tel
| hiel djip yn it rivierwiet del,

205 | sonk nei de grûn ta en ferdronk,
| mar kaam gau boppe nei't it sonk.
| De brak die ’t hart gâns pine oan.
| De hûn loek swimmend ’t hart oan lân.
| Rap kaam hear Persewal yn ’t gea.
210 | Hy fûn it hart op ’t lân; ’t wie dea.
| ’t Ferwûnd're ’m dat it dea wie. Gau
| sprong Persewal fan ’t hynder ou.
| Trij'ris blies hy de hoarn en die
| boadskip dat hy ’t hart fongen hie.
215 | Hy hie fan ’t blazen mear ferstân
| as hokker ridder fan it lân.
| De kening koe ’t sein fan dy hoarn
| en treau syn hoars de spoaren oan.
| Hy rôp: “It hart is pakt, hear ’k wol.
220 | Kom, helpe wy no Persewal.
| ’t Wyt hart is dea, hat er my meld.
| Us Persewal is in dapp're held!”
| Doe ried er ta en seach meiien:
| de ridder hie ’t hart iepensnien.
225 | Mei slippen droege hy syn hûn.
| De kening kaam dêr't hy him fûn
| en groete ’m as syn freon yn minne,
| en sei: “Jo ha my hiel goed tsjinne.”
| Persewal groete ’m yn manear
230 | en sei: “Stap ôf fan ’t hynder, hear.
| Rêst út, wy kinne hjir wol bliuwe,
| wa soe ús no hjirwei ferdriuwe?
| My tinkt dat it wol nacht hast is.”
| “My tinkt, jo ha gelyk, jawis,”
235 | sa sei de foarst, en stapte ou.
| Hja sloegen dêr de tinten gau.
| De moanne skynd’ yn heldre pracht.
| Hja bleauwen dêr de hiele nacht

| nei ’t miel; spizen genôch yndie,
240 | ja, alles dêr't ferlet fan wie.
| Nei ’t miel wie ’t tiid te sliepen ringen.
| Earst liet de foarst de tsjelke bringe
| en joech dy oan hear Persewal.
| Hy sei: “Goefreon, ’k gun him jo gol.
245 | Jo ha ’t bestien, ’t wyt hart te fangen.
| Jo inkeld kinn’ de priis ûntfange.”
| Hear Persewal gong fluch oerein
| en joech de tsjelk oan hear Gawain.
| ’t Wie alle ridders oangenaam
250 | dat Gawain krige rom en faam.
| Hja rêsten dy nacht mei plezieren.
| Mar by it earste deilemieren
| kaam wer oerein dy goede man
| en loek er alle klean wer oan.
255 | No wied er foar it waskjen ree.
| Fuort waard him wetter brocht op ’t stee
| yn twa goud'ne kommen fan keur
| mei in handoek yn poarpren kleur.
| Hy wosk him en hiet mei in rop:
260 | “Brek no de tinten daliks op!”
| Doe waarden rap de pakhyns rist en
| hja laden tinten op en kisten.
| De kening hie ek ’t óár’ yn ’t hert:
| it wite hart fergeat er net.
265 | In feint lei ’t op in pakhoars klear.
| Doe wachten hja net langer mear.
| En foar de tocht óp klommen hja
| en rieden flot nei Kardoel ta.
| Sa ridend yn de delling kommen,
270 | ha hja dêr in kastiel fernommen.
* | Dêr wenn’ in boer fan ’t Pikten-lân,
| dy't by de see fan Ingelân

| heech op in rots syn went boud hie,
| dy't rûnom stiif ôffrede wie
275 | mei peallen fan in lange mjitte.
| Hy woe gjinien dêr komme litte.
| Oan d’ ein in toer, hiel heech en strang.
| Hy wie foar gjin bestoarming bang
| noch ramp, de boer dy't rêstich wie,
280 | om't hy de toer besterke hie
| heech op ’e rotsen by de see.
| Wol tritich milen wie dit stee
| te sjen en hja dy't dêre wennen,
| hoegden gjin eangst of frees te kennen.
285 | Dy man fertel ’k net folle oer.
| Sines wie ’t lân; hy hie ’t bestjoer.
| Oan nimmen oars koe ’t lân ea jûn.
| De boer hie ’t troch ferervjen wûn.
| Dy boer dêr hiet fan Somilet en
290 | hy hie in frou fan heger bert’ en
| hja wie fan heger skaai ôfkommen.
| Om syn besit hie hja him nommen.
| Hy hie trije soannen by syn wiif.
| Dy jonges wienen fan har liif
295 | en lea kreas, treflik fan statoer,
| folmakke foarme troch Natoer.
| De boer gebea har arbeid swier
| en eltse dei moarnsier yn ’t spier.
| Hy liet twa skreppe foar it fee
300 | fier fan it hûs yn ’t lân by see.
| De tredde wrotte mei de ploech,
| fan learen keallefellen droech
| er ’n kile, dy't oan ’t kût ta rûn,
| en learzens, om de billen bûn.
305 | It swiere wurk wend as gewoan,
| like er kwealk in rykmans soan.

| De kening, by ’t kastiel lâns tein,
| beseach de tuorkes skerp, folslein
| de skâns, de hege wente en
310 | dy wienen tige him nei ’t sin.
| Hy ried net hurd, mar yn ’e telt
| kaam er al ridend oan by ’t fjild,
| dêr't ’t boerefeintsje dreau de ploech.
| Dy seach wat him gjin wille joech:
315 | bang fan de staasje fan de foarst
| wist hy net wêr't er flechtsje moast.
| Hy tocht, hja soene ’m fier fuort stjoere,
| dat hy koe net ien lid ferroere.
| Hy switte as in otter yndie,
320 | oant hiel dy kloft foarby gien wie.
| De jonge, mei de ploech beswierre,
| seach hommels, dat ta him fan fierren
| in pakhynst kaam, dy't kalmoan rûn en
| ’t bist hie him oan in stobbe wûne.
325 | Ien dy't him mei in stôk ôfseame,
| liet him de flanken bliede’ yn streamen.
| Dy knaap koe ’m net ta fluggens driuwe.
| Dus moast it bist benefter bliuwe.
| Doe't de boerejonge dat fernaam,
330 | liet er syn ploech stean en hy kaam
| ta op dy biis sa fluch er koe.
| Hy hie syn gnodze meinomd doe.
| Hy griep de leie fan dy feint.
| “Freon,” sei er, “’k hoopj’ dat God dy heint
335 | foar alle leed; sis wa't hja binne,
| de hearen dy't hjir lâns gien binne.”
| “De kening en syn freonerige,
| dy't trou him tsjinne ha en tige.
| Hja ha him ’t lân wûn wier en wis,
340 | sadat er no de hearsker is.”

| “Goefreon, watst ek noch sizze moatst:
| wa ride dêre neist de foarst?
| Wa binn't; ha hja mei him in bân?”
| “Jawis, myn freon, gjin twivel oan!
345 | ’t Binn’ ridders fan de Tafelrûne,
| dy't gâns eksploaten ûnderfûnen.
| ’t Binn’ leden fan de Keningsried,
| dy't ier en let ta help him stiet.”
| “Miskien, wiswrychtich, ’k hoopje doch,
350 | dat ik de kening nochris sjoch!
| Ik ha gâns sizzen heard; ’k fernim
| yn folle dingen goeds oer him
| en oer de ridders útferkard.
| ’t Is moai dat hy it libben hat.
355 | Ik gean nei ’t hof ta, is myn wil.
| ’k Hoopje dat ik dêr komme sil,
| al moat oan ’t sykjen gâns spandearre.
| Ik wol ta syn hofhâlding hearre
| en syn Geheime Ried ek mei en
360 | ik sil it kwea fan him ferjeie.”
| “Jo ha gelyk,” sei d'oare fint,
| “dan binn’ jo gau oan ’t hof bekind.”
| Daalk naam er ôfskie en keard’ om.
| Doe gong er nei syn ploech werom.
365 | Dêr spande er syn hynders út.
| En nei syn hûs rûn hy reslút.
| Hy fleach sa hurd dat – as mei weagen
| ’t swit rûn as pisse ’m oer de eagen.
| Hy fleach troch ’t fjild sa hurd yndie,
370 | dat er hast út ’e liken wie,
| sa bûtenwenstich wie dy raam.
| En doe ’t er yn syn hûs oankaam
| hat er syn heit fuortdaliks moete,
| mar hat him mei net ien wurd groete.

375 | Hy hie syn ploech meinomd nei binnen
| en smiet him del. Hy woe net rinne
| efter de ploege, nimmer mear.
| Doe spytgnyske syn âlde hear
| en sei: ‘Wat hasto yn it hier?
380 | En wêrom komsto thús sa ier?
| Do bist betiid by ’t wurk fandinne.
| Do hast amper in miel fertsjinne.”
| De jonge and're: “Heit – by God!
| My tinkt, jo slaan mei my de spot.
385 | Jou my wapens; lit my my risse
| foar ’t hof; dat wol ’k perfoarst net misse.”
| De boerske heit waard dêrom poer.
| Hy griep in grouwe stôk; fol fjoer
| soed er syn soan spjalt ha de kop.
390 | Syn mem kaam lykwols dêrtsjin op
| en griep de heit fêst by de earmen.
| Hja rôp: “Ha, leave hear, ûntfermjen.
| Jo dogge – op myn wurd fan trouwe –
| grut kwea as jo jo soan ôftouwe!”
395 | De boer ferhúnde fûl syn soan.
| Hy rôp: “Do goare hoeresoan!
| In ridder wêz’ is dyn idee?
| Rin hinn’ en hoedzje goed ús fee.
| Wolst net efter de ploege oan,
400 | ryd dan de dongwein nei it lân.”
| De frou sei: “Hear, mis is jo sizzen.
| Jo seagen nea ien by my lizzen.
| Jo skelle hoer en stik stront mij.
| No, neam my frij fan huorkerij!
405 | As immen my dêrfan betige,
| ik twong him daliks om dat ligen
| te hjitten, net wier, of mâlfarren.
| Ik sil my fuort dêrtsjin ferwarre.

| En ik sis dit jo oer jo soan:
410 | Jo hiene ’m ta swier wurk gewoan.
| Gjin wûnder dat oer wapendracht
| hy tinkt; ik ha yn myn geslacht
| gâns ridders, eal en heech fan ear’.
| My tinkt, jo dogg’ der goed oan, hear.
415 | Lit him foar ’t hof him dêrta risse.
| Ommers, jo kinne him wol misse:
| hjir bliuwe syn twa bruorren no.
| Hy ‘s d’ âldste; jou him ’t wapenreau
| en lit him tsjinje oan it hof.
420 | Dêr komt er mûlk ta grutte lof
| en wint er hege eare wol.
| En hy is kreas en goed fan stal.”
| De boer begriep syn frou no goed
| en hy beseft’ yn syn gemoed,
425 | dat hy har húnd hie en ferwiet.
| En dat wie wat him tige spiet.
| “Ferjou my frou,” sa sei er no,
| “wat ik missein ha niis tsjin jo.”
| “Mynhear, ’k ferjou jo graach dy stek.
430 | ’k Beslaan jo wurden mei de gek.”
| Hy and're: “Frou, mei dêrfoar God
| jo leanje! ’k Prate as in sot.
| Ik sil jo sin dwaan as jo lean.”
| Hy seach in feint lyk foar him stean
435 | en hiet him, dat er daliks brocht
| syn wapens, dy't djip yn in krocht
| lein hienen, mannich jier ferskûle.
| De feint rûn hastich nei dy kûle
| en brocht de wapens, dy't de heit
440 | wienen ta syn tefredenheid.
| It harnas wie sa read as bloed
| fan rosse rust, mar noch hiel goed

| sieten de ringen fêst fan ’t pânser.
* | Yn ’t lân fan Cornwall wie gjin kâns der
445 | in smid te finen ea, dy't doe
| in better harnas smeie koe.
| De helm wie makke fan sterk stiel,
| moai útslein en fersierd alhiel.
| En doe't de soan de wapens seach,
450 | striele de blidens him út ’t each.
| Hy woe foar d'ôfreis ha ferlof
| fuort fan syn mem en woe nei ’t hof.
| Bewaapn’ op ’t hynder tocht ús maat
| dat fuort hy yn de tsjinst nomd waard.
455 | De boer woe ek gjin útstel biede.
| Dus liet er yn de keamer spriede
| in djipswart flierkleed út en tel
| lei er dêrop de wapens del.
* | Ek in wyt pânserhimd dêrby.
460 | De jonge loek it oan en hy
| loek kûtkapen en ’t harnas, dat rea
| fan rust wie, hastich om ’e lea.
| Hy bûn de helm rap fêst oan ’t snoer
| en gurde ’t swurd; in hynder djoer
465 | waard de jongfeint brocht út it gea.
| Ik tink dat foarst noch greve ea
| ien seagen mei mear wolbehagen
| om in waapne ridder goed te dragen,
| of twa sels, as dat nedich wie.
470 | In dapper dier, dat drystens hie.
| In fûgel yn it fleanen koe
| ’t skraach tsjin him hâlde, as it woe.
| De jonge hie in laits yn ’t each,
| doe't er it hynder kommen seach.
475 | Hy griep it, sprong yn ’t seal beret
| en de stiichbûgel brûkt’ er net.

| Hy naam in swipe yn ’e hân –
| hja koenen spoaren net yn ’t lân.
* | Oan ’t swipe-ein wien’ knotten bûn.
480 | Der waard in hiel âld skyld him jûn,
| in spear ek, dy't in sântal jierren
| yn reek wol hongen hie, nea wierre.
| Hy freg’ om syn smytspear ta slot.
| Jo snappe wol, dy biis wie sot.
485 | Hja langen him syn smytspear tel.
| Hy hong oan de sealbôge ’m del.
| Hy hiet: “Helje de bile ’t lêst!”
| Dy waard ek brocht. Hy knotte ’m fêst
| oan de sealbôge fan ’t gereid.
490 | Der kaam gjin útstel mear as pleit.
| Hy woe fuort en net langer klieme.
| Syn mem moast jammerdearlik skrieme,
| omearme ’m, tute ’m hûndert kear en
| befelle ’m oan ús Leaven Heare.
495 | Hy sei syn heit: “Farwol; ’k fertrek.”
| Hy gûld’ en al it tsjinstfolk ek.
| Syn mem earmoede om har bern
| en sei, hja soe him nea wer sjen.
| Yndied de wierheid spriek dy frou.
500 | En om har soan bedreau hja rou.
| Har soan woe hjir net swier oer tille.
| Hoe't hja ek skriemden, hý hie wille.
| Hy fleach no gleon op sprong en stel
| de treppens fan de seale del.
505 | Rap strûsde ’t hynder fuort as stof.
| De soan ferliet syn hûs en hof.
| De jonge ried dêr hânsum wei.
| Hy fûn al fuortendaalk dêrnei
| ’t spoar dêr't de staasje lâns gien wie,
510 | oant hy sá fier har neigien hie,

| dat er de wei kwyt wie, sadat
| er oankaam yn in machtich wâld,
| dêr't hy de rjochting net mear wist.
| ’t Paad bûten ’t bosk hie hy dus mist.
515 | Hy seach ringsom him en oerlei
| oer ’t kiezen fan de goede wei.
| Fjouwer skelmen kamen yn galop.
| Hja hienen helmen op ’e kop.
| Hja skreauden: “Swalker, skoaier, skelm!
520 | Komst fan de kweade duvel selm!
| Moatst ús dyn moaie kêde jaan;
| fan al dyn wapens ôfstân dwaan.
| Dyn libben nimme wy ek, skevel!
| Wat moatsto hjir, ferflokte knevel?”
525 | De knaap hie ’t kweafolk yn ’t fizier,
| mar duchte ’t njirrebrod gjin spier.
| Hy wie net bang fan in aakliksma.
| Ien skeat gleonhastich op him ta.
| Dy rôp: “Kom, jongehear, stap ou!
530 | Jou ús jo klean en hynder gau.
| Jo kinn’ net fierder ride mear.”
| De jonge and're: “Eale hear,
* | hoe ryd ik ’t gaust nei Kardoel ta?
| Ik bin ferdwaald; wiis my alsa:
535 | hoe kin ik ’t bêst it hof berikke?
| Ik wol hiel graach de kening sprekke,
| mei him yn kunde komme meie
| en mei him op einfûgels jeie.
| Ik wol, dat hy myn ried ynwint.”
540 | “Neat oars as duvelskeunsten binn't!”
| sei dy bandyt, “Do huorresoan.
| Dyn foarteam wie grif net gewoan
| en wend yn keningstsjinst te stean.
| Hja kinn’ better te houthakjen gean,

545 | de ploech driuw’ en dong spried’ oer ’t lân.
| Sokses, wês do mar wis hjirfan:
| ik slaan dy dea yn in geswind.
| Hiest better nei dyn ploech gean kind.”
| De knaap waard grym en opsternaat.
550 | Syn hannen griepen ta syn baat
| syn spear. Dy rekke fûl de rôver.
| De smjunt wie hielendal ferdôve,
| foel mei in smak op ierde stil
| en briek de skrinkel fan it bil.
555 | Dat seagen krekt de oare trije;
| dy woenen soks net langer lije.
| De jonkman wie net op syn hoede.
| Fan efter stiek ’t kweafolk fol woede
| him yn de rêch mei harren spearen.
560 | Mar dat koe him gjin grevel deare;
| hy ferskikte amper fan har stekken.
| Doe tochten hja, ’t hert soe har brekke.
| Doe't sa dy jong’ in pripke flime
| wie, waard er poer en slim fergrime
565 | en griep syn smytspear om te stekken.
| Hy swaaide ’m krêftich en hy rekke
| de iene skelm djip yn ’e lea.
| Dat wie foar ’t oare twatal kwea.
| Hja flechten, want hja seagen moai,
570 | dy knaap focht har in mâl toernoai.
| Hja kipen net mear efterom.
| De knaap gong lykwols fuort werom
| nei d’ oare twa, dy't lein’ as liken.
| Hy hie gjin jeien mear of wiken.
575 | Hy sloech de kop har ôf, wêrnei't
| er beide hong oan syn gereid.
| Doe ried er hurd en oan ien trie,
| oant hy de goede wei fûn hie.

| Hiele deireizen hold er fol.
580 | Hy ried sa lang oer berch en dal,
| oant er yn Kardoel kaam mei faasje.
| Nei ’t miel wie dêr ferdivedaasje
| foar kening Artur yn de seal
| en mei him mannich jonkman eal,
585 | dy't mêd wien’ fan gâns muoit’ en slop.
| De knaap ried yn de seale op,
| dêr't hy de kening seach en groete
| mei syn: “Goendei!” doe't er him moete.
| De ridders laken, joegen him spot,
590 | om ’t sa fier riden fan dy sot.
| De kening groete hoflik him
| en sei him mei minlike stim:
| “Freon, dat Gods geunst dy seingje mei!
| Wêr bisto berne? Ut wat lân wei?
595 | Wat wolst? Sis my: wat kwelt dy meast?
| Mar sis dyn echte namme earst.”
| “Hear,” sei de jonge, “’k hjit Fergút;
| om jo te moetsjen ried ik út.
| Us heit en mem krig’ ik poer tsjin,
600 | om't ik jo sa fier folge bin.
| No witte jo hiel myn komou.
| Nim my yn tsjinst. ’k Tsjinje jo trou.
| Ik jou jo al myn goede ried,
| dy't wier en wis te baat jo stiet.”
605 | Hear Kai koe ’m net bedimj’ en swije.
| Hy skimpt’ en lêbe frank en frij en
| die syn gewoante fan alear.
| Hy sei: “Jongfeint, jo lykje klear –
| sa't ik oan jo hiel skoan sjoen ha –
610 | de riedsman fan in foarst my ta.
| Mei dy't jo stjoerd hat, lok geniete,
| omdat wy sûnder riedsman sieten.

| Lykas beskreaun, wier is de wet:
| Hy dy't God helpt, hat gjin ferlet.

List fan noaten by Fergút

(f. : en earstfolgjende rigel))

(ff. : en folgjende rigels)

r. 4 | Kardigan is in stins yn Wales, meiskien Caerlion on Usk.
r. 12 | Gawain en Iwain, syn geselle, wienen wapenbroeders (r 22), striidmaten.
r. 14 | Hear Kai is in narder en spotter; Sagremo(r)t heart net thús oan it hof fan Artur.
r. 41 | Gorjend is in bosk by Cardigan.
r. 171 | Glasgow-wâld: Glasgow leit net yn Wales mar yn Skotlân.
r. 271 | Piktenlân: Skotlân. Picti = Skotten; Scoti = Ieren(!)
r. 444 | Cornwall leit yn it uterste súdwesten fan Ingelân.
r. 459 | in bronie is in pânserhimd.
r. 479 | ferl. cat o’ nine tails: in karwats.
r. 533 | Kardoel is in oare foarm foar Cardigan, ferl. 581.
r. 635 | Merlyn is de tsjoender yn de Arturromans.
r. 859 | Krûd om goed te rûken út ’e mûle.
r. 1040 | bedoeld is: wapenbroeder wêze: compagnon (-age).
r. 1158 | Lidel of Idel: in kastiel yn Cumberland, NW Ingelân, by de Skotse grins.
r. 1171 | Galline of Galine: Latyn: gallus = hoanne, gallina = hin (ferl. Am. chicken).
r. 1172 | wêr't Aline lei is ûnbekind.
r. 1175 | de keninginne fan Rikestins of Rikestein.
r. 1176 | de Minne: persoanifikaasje fan de leafde.

r. 1192
swieteprikke is galingaan, in swietrokige woartel.

r. 1438
harmlingsbûnt: mei bûnt fan in harmeling (hermelijn) ôfset.

r. 1577
boud: Ing. bold: dryst; ferl.: Boudewijn: dappere freon.

r. 1754
Barbelane: bar (of ben-) Laban = soan fan Laban = de duvel.

r. 1761
Allemanje: Frânsk foar Dútsklân.

r. 1762
Brittanje: ryk fan de Britten (Kelten), ryk fan kening Artur.

r. 1817
iroanysk: Si was hovesch: fatsoenlik.

r. 1839
in jellen is ûngefear 70 sintimeter.

r. 1886
Hy hat meifochten yn ’e slach by Boksum (1586), ferlern tsjin de Spanjoalen.

r. 2138
Sint Deniis is de Frânske nasjonale hillige, patroan fan Parys.

r. 2243
nanus (Latyn) = nain (Frânsk) = dwerch.

r. 2385
myld: is iroanysk; bedoeld is: royaal, gol.

r. 2397
harsensmûtse: bekkeneel, metalen kape yn de helm.

r. 2477
oere: igge (oever).

r. 2508
Sint Martinus is in populêre hillige yn Fryslân en Nederlân.

r. 2701
kapke: Frânsk: coiffie; Verdam yn it Middelnederlands Handwoordenboek seit: ‘metalen kapje ter bescherming van de hersenpan’.
harsensmûtse: sjoch by 2397.

r. 2712
koeienearre: Frânsk couillonner = bedrage (couille = testikel, kloat).

r. 2829
Kai is drossaard of drost, ûngefear hofmaster.

r. 2830
Sinte Maai: Marij, by de hillige Maria.

r. 2959 | acotoen: in katoenen himd, droegen ûnder it harnas (pantser).
r. 3003 | tûle: Nederlânsk: scherts, spot.
r. 3028 | behoef: ferlet of gerak.
r. 3087 | ierdske (jitske): kabouter, ierdmantsje.
r. 3201 | Sint Heléna: mem fan keizer Konstantyn de Grutte. Hja fûn it krús fan Kristus, neffens de leginde.
r. 3225 | gnodzen binne kneppels en bodzen (3226) binne klappen.
r. 3368 | Pantasale is in ferbastering fan Penthesileia, keninginne fan de Amazonen. Hjir de namme fan in reuzinne. Hja is de frou fan Lockefear, Lucifer, de duvel (sj. 3379).
r. 3534 | Sint Eal = Sint Odulfus, patroan fan Bakhuzen en Ypekolsgea. Hy wie kanunnik fan Starum en stried tsjin de ketterij.
r. 3762 | Sint Daniël: de profeet Daniël.
r. 3763 | Hantsje Pik: de duvel.
r. 3911 | dy't gjin noed foar syn libben hie: dy't net bang wie te stjerren.
r. 4123 | luchtfizier: mûle- en kielkape (ventaille)
r. 4279 | Macedoan: neamd nei Aleksander de Grutte fan Macedonië.
r. 4317 | Gawain is deselde as Walewein yn r. 4325.
r. 4349 | Winchester: NE fan Southampton, âlde Angelsaksyske haadstêd.
r. 4383 | Lunette is in jonkfrou yn tsjinst fan Galine.
r. 4534 | wurdspiling by Allene: allinne; Sint Alena fan Ditbeek by Brussel (dus net Sint Helena, de mem fan Konstantyn de Grutte).
r. 4786 | holle: bedoeld is helm; oars hie er net mear fjochtsje kinnen.
r. 4521 | Lonnen is fansels Londen.

r. 4898 | Oksefurd: Oxford; ferl. Kofurd (Koevorden) en Bosporus.
r. 4940 f. | Dat Galarant kening fan Almería yn Spanje wie, is net licht te leauwen. Wierskynlik is bedoeld Aberdare yn Wales of Aberdeen yn Skotlân.
r. 5170 | Filomine: frou fan de foarst fan Avalon.
r. 5171 | Avalon: eilân fan kening Arturs dea.
r. 5180 | de Kweade Faam, la Male Pucelle: is n.b. earegast op it grut toernoai fan kening Artur!
r. 5334 | de kostbre Graal: de skaal fan it Hillich Nachtmiel, wêryn't Jozef fan Arimathéa it bloed fan de krusige Kristus opfongen hie. Persewal hat in queeste (speurtocht) dêrnei ûndernommen.
r. 5397 ff. | in list fan ridders, û. o. Gosengot (n.b.!), sjoch 5583.
r. 5527 ff. | in list fan eale dames.
r. 5559 | iroanysk of komyk foar it breidspear Fergút en Galine?
r. 5597 ff. | nei it Amen noch in epilooch (8 rigels), wierskynlik letter skreaun by de oanbieding fan it wurk oan de patroan fan de ‘klerk’.