De Pest

Kolofon

ISBN: 978 90 8954 503 9

1e printing 2012

© 2012   Skriuwer: Albert Camus

   Oersetter: Syt Palma

Eksimplaren binne te bestellen by de boekhannel of rjochtstreeks by de útjouwerij:

Utjouwerij Elikser

Ossekop 4

8911 LE Ljouwert

Til: 058 - 289 48 57

www.elikser.nl

Foarmjouwing binnenwurk en omslach: Evelien Veenstra

Dizze útjefte waard mei mooglik makke troch de provinsje Fryslân en de Douwe Kalma Stifting

Neat út dizze útjefte mei fermannichfâldige wurde, opslein yn automatisearre gegevensbestannen en/of iepenbier makke troch middel fan print, fotokopy, mikrofilm of op hokfoar oare wize ek, sûnder foarôfgeande skriftlike tastimming fan de einredakteur en de útjouster.

This book may not be reproduced by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the author and the publisher.

De Pest

Albert Camus

Oerset troch Syt Palma

Sa’t men de iene soarte fan finzenskip útbyldzje kin mei in oarenien, sa kin men dat ek dwaan mei de dingen dy’t al as net besteane.

Daniel Defoe

I

De opmerklike dingen dêr’t it yn dizze kronyk om giet, hawwe har yn 194., yn Oran ôfspile. Yn ’t algemien soe men sizze kinne dat se dêr net thúshearden, om’t se wat út ’e toan foelen. Op it earste each is Oran nammentlik in gewoane stêd, in trochsneed Frânske prefektuer oan ’e Algerynske kust.

Ik moat tajaan dat it gjin moaie stêd is. Om’t it jin dêr nochal rêstich oankomt, duorret it in skoftsje foar’t men yn ’e gaten hat wat eins it ferskil is mei safolle oare hannelsstêden yn ’e wrâld. Hoe kinne jo je bygelyks in stêd foarstelle sûnder dowen, sûnder beammen en sûnder tunen, dêr’t men gjin wjukken klapperjen en gjin blêden risseljen heart, koartsein in neutraal plak. It wikseljen fan de seizoenen kin men allinnich oan ’e loft sjen. Dat de maitiid yn oantocht is, kinne je allinnich fiele oan de lucht en sjen oan de kuorkes mei blommen dy’t jonge ferkeapers ophelje út it gebiet om de stêd hinne; hjir wurdt it foarjier op ’e merken ferkocht. Yn ’e simmer brânt de sinne op ’e hageldroege huzen en sit der in laach jiske op de muorren; men kin it allinnich noch efter slettene blinen úthâlde. Yn ’e hjerst is it dêr lykwols in modderpoel. Moaie dagen binne der inkeld yn ’e winter.

Jo kinne op in noflike wize in yndruk fan in stêd krije, troch te sjen hoe’t de ynwenners dêr wurkje, hoe’t se dêr leavje en hoe’t se dêr stjerre. Miskien komt it troch it klimaat, mar yn ús stedsje foarmje al dy dingen ien grut gehiel, bart dat allegear op deselde heftige en achteleaze wize. Dat wol sizze dat de minsken har ferfele en har bêst dogge om gewoanten oan te kweken. Us meiboargers binne skreppers, mar altyd om der better fan te wurden. Hja ynteressearje har benammen foar de hannel en hâlde har yn it foarste plak ûnliddich mei, sa’t se it sels neame, it dwaan fan saken. Fansels hâlde hja likegoed fan wat ferdivedaasje, hja leavje de froulju, pikke in bioskoopke en swimme yn ’e see. Mar om’t hja sa ferstannich binne, reservearje hja soks foar sneontejûns en sneins, wylst hja yn ’e wike besykje om in soad jild te fertsjinjen. Jûns, út kantoar wei, komme hja op in fêste tiid byinoar yn de kafees, meitsje in kuierke oer de bûlevaar, altyd deselde, of jouwe har del op har balkons. De begearten fan de jongerein binne heftich en koart, wylst de ûndeugden fan de âlderein net fierder rikke as de jeu-deboules-feriening, in fleurich fuifke mei kollega’s of freonen en de klups dêr’t hja foar grou jild kaartspylje.

Men kin sûnder mis sizze dat soks net allinnich karakteristyk foar ús stêd is, mar dat dat eins foar elkenien yn ús tiid jildt. Fansels is it hjoed-de-dei hiel gewoan dat minsken fan moarns ier oant jûns let ta wurkje en dêrnei har tiid fierders yn it kafee mei kaartsjen en keuveljen fergrieme wolle. Der binne lykwols stêden en lannen dêr’t minsken bytiden it idee hawwe dat der mear is. Yn ’e regel feroaret soks har libben net, mar hja hawwe har ideeën hân en dat is allinnich al winst. Oran dêrfoaroer is blykber in stêd sûnder ideeën, oftewol in folslein moderne stêd. It is dêrom net needsaaklik en lis presys út hoe’t wy hjir leavje. Of de manlju en froulju fersline inoar út ’e haast wei yn de saneamde leafdesdied, of hja kreëarje in mienskiplike gewoante foar langere tiid. In tuskenwei is der meastentiids net. Ek dat mei gjin namme hawwe. By in tekoart oan tiid en besinning, krekt lykas op oare plakken, moatte de ynwenners fan Oran de leafde wol gedachteleas bedriuwe.

Yn ús stêd is it wol in opmerklik ferskynsel dat it sa’n muoite kostje kin om dêr te stjerren. Muoite is eins net it rjochte wurd, it soe better wêze en neam it ûngeriif. It is nea noflik om siik te wêzen, mar der binne stêden en lannen dêr’t jo by sykte bystien wurde, dêr’t jo je om samar te sizzen gean litte kinne. Immen dy’t siik is, hat ferlet fan tadienens, hy wol graach dat der om him tocht wurdt, dat seit himsels. Yn Oran moat men lykwols tige sûn wêze fanwegen it ekstreme klimaat, it belang fan it sakelibben, de nearzigens fan de sfear, de faasje fan de jûnsskimer en de aard fan it fermeits. Immen dy’t siik is, fielt ‘m hjir och sa iensum. En dan haw ik it noch net iens hân oer immen dy’t op stjerren leit, dy’t finzen sit efter hûnderten gleonhjitte muorren, wylst op itselde stuit in hiele befolking foar de tillefoan of yn ’e kafees oer wiksels, frachtbrieven en koartings praat. It sil dúdlik wêze hoe’n ûngeriif oft sels in moderne dea hjir jaan kin yn sa’n ûngefoelige omjouwing.

Dy pear oanwizings folsteane faaks om in idee fan ús stêd te krijen. Men moat soks trouwens net oerdriuwe. It boppesteande giet allinnich oer de banale kant fan de stêd en fan it libben. De minsken slite har dagen hjir sûnder swierrichheden sagau’t hja der fêste gewoanten op nei hâlde. En om’t ús stêd it foarmjen fan fêste gewoanten no ienkear stimulearret, kin men sizze dat alles optimaal ferrint. Fan dy kant besjoen, is it libben grif net al te opwinend. Yn alle gefallen treffe jo by ús gjin ûngeregeldheden oan. En ús iepenhertige, sympatike en aktive befolking hat by reizgers altyd aardich wat respekt ôftwongen. Uteinlik makket dizze suver wat kleurleaze stêd, sûnder grien en sûnder siel, in rêstige yndruk, en ier of let doddet elkenien hjir yn. Der moat wol by sein wurde dat Oran yn in unyk lânskip ynpast is. De stêd leit midden op in keale heechflakte, mei manjefike hichten deromhinne, oan in baai mei wûndermoaie kontoeren. Mar it is miskien wat spitich dat de stêd mei de rêch nei dy ynham ta boud waard, sadat de see net te sjen is en men dêr altyd om sykje moat.

Nei it foargeande sil elk grif tajaan moatte dat ús meiboargers perfoarst de ynsidinten net ferwachtsje koene dy’t yn it foarjier fan dat jier pleats fûnen en dy’t, lykas wy letter begriepen, de earste sinjalen wiene fan de rige slimme dingen dêr’t dizze kronyk oer gean sil. Dy feiten sille guon minsken hiel fanselssprekkend fine, wylst it oaren ûnwierskynlik foarkomme sil. Mar al mei al kin in kronykskriuwer mei sokke tsjinstridichheden gjin rekken hâlde. Syn iennichste taak is te sizzen: ‘Dit is der bard’, at er wit dat soks yndied bard is, dat it libben fan in hiele befolking dêrtroch beynfloede is, en dat der dus tûzenen tsjûgen binne dy’t it djip yn har hert wurdearje sille dat de wierheid sein wurdt.

De ferteller, waans namme jo nei ferrin fan tiid grif oan ’e weet komme, soe trouwens amper yn oanmerking komme en ûndernim soks at it tafal him net yn steat steld hie om in tal útspraken te sammeljen en at er ûnder druk fan de omstannichheden net behelle rekke wie yn alles wat er fan doel is te fertellen. Dat jout him it rjocht om him as histoarjeskriuwer te presintearjen. It seit himsels dat in histoarikus, sels in amateur, him altyd dokumintearje moat. Dat hat de ferteller fan dizze skiednis ek dien: yn ’t foarste plak is der syn eigen eachtsjûgeferslach en dêrby dat fan de oaren, om’t er troch syn rol yn betrouwen nommen waard troch alle persoanen út dizze kronyk, en as lêste binne der noch de teksten dy’t er úteinlik yn ’e hannen kriich. Dêr wol er nei eigen ynsjoch gebrûk fan meitsje. Fierders is er noch fan doel… Mar it wurdt miskien tiid en meitsje in ein oan al dy neiere ferklearrings en omskriuwings. Ik moat mei it ferhaal sels begjinne. It komt nochal krekt mei it ferslach fan dy earste dagen.

De moarns fan de sechtsjinde april kaam dokter Bernard Rieux út syn wurkkeamer wei en stroffele er midden op ’e oerloop hast oer in deade rôt. Sûnder derby nei te tinken treau er it bist fuortdaliks fansiden en rûn nei ûnderen. Mar mei’t er bûten stie, tocht er ynienen: dy rôt heart dêr net. Hy rûn werom en warskôge de konsjerzje. Troch de reaksje fan de âlde Michel seach er pas yn hoe ûngewoan oft syn fynst wie. Wylst hy it allinnich mar frjemd fûn dat dêr in rôt lei, betsjutte soks foar de konsjerzje in skandaal. Dy wie trouwens folslein wis fan syn saak: der wiene gjin rotten yn it gebou. Ek al betsjûge de dokter dat der ien op ’e oerloop fan de earste ferdjipping lei, nei alle gedachten dea, dochs bleau Michel op syn stik stean. Der wiene gjin rotten yn it gebou, dy iene moast fan bûten ôf meinommen wêze. Koartsein, in fyt.

Deselde jûns, mei’t Bernard Rieux ûnder yn it treppehûs nei syn kaaien socht foar’t er de trep oprûn nei syn appartemint, seach er ynienen efter yn de tsjustere gong in grouwe rôt te foarskyn kommen, wjukkeljend en mei in wiete pels. It bist bleau stean, besocht yn ’t lykwicht te bliuwen, sette op ’e dokter ta, bleau nochris stean, draaide him sêft piipjend om en foel einlings del. Ut syn bek, dy’t heal iepen hong, rûn wat bloed. De dokter beseach ‘m efkes en rûn doe troch nei boppen.

Hy tocht net oan de rôt, mar dy snjit bloed brocht ‘m syn eigen noeden en soargen wer yn ’t sin: syn frou wie al sûnt in jier siik, en soe de oare deis nei in kueroarde yn ’e bergen reizgje. Hja lei op bêd yn ’e sliepkeamer, sa’t er har dat frege hie, om krêften foar de reis op te dwaan. Hja glimke him ta.

‘Ik fiel my tige goed’, sei hja.

Har gesicht waard ferljochte troch it bêdlampke. Foar Rieux wie dat tritichjierrige gesicht, nettsjinsteande de spoaren fan har sykte, noch altyd jong, miskien wol troch har glimk dy’t al it oare ferjitte liet.

‘Besykje dy mar efkes del te jaan’, sei er. ‘De ferpleechster komt moarn om alve oere en ik bring dy tsjin tolven op ’e trein.’

Hy joech har in tút op in klamme foarholle. Har glimk begeliede him oan ’e doar ta.

De oare deis, de santjinde april, om acht oere, hold de konsjerzje de dokter yn it foarbygean oan. Hy beskuldige ferfelende grapmakkers derfan dat dy trije deade rotten midden yn ’e gong dellein hiene. Hja moasten se mei grutte fallen fongen hawwe, want se sieten ûnder it bloed. De konsjerzje hie de bisten by de poaten pakt en wie dêr in skoftsje mei yn ’e doar stean bleaun. Hy hie ferwachte dat de skuldigen har dan wol mei de iene of oare spotske opmerking ferriede soene, mar der kaam gjinien.

‘Wachtsje mar!’ sei Michel, ‘ik krij dy smearlappen noch wol.’

Rieux, dy’t nijsgjirrich wurden wie, besleat om syn rûnte te begjinnen yn de bûtenwiken dêr’t syn earmste pasjinten wennen. It ôffal waard dêr folle letter ophelle en yn de rjochte, stoffige strjitten fan dy wyk ried syn auto hiel ticht by doazen ôffal lâns dy’t op ’e râne fan de stoepe stiene. Yn ien fan de strjitten dêr’t er trochhinne ried, telde er mear as tsien rotten dy’t op it grienteôffal en de smoarge fodden smiten wiene.

Syn earste pasjint lei op bêd yn in keamer mei útsjoch op ’e strjitte. It wie in sliepkeamer en tagelyks in ytkeamer. Yn dy keamer lei in âlde fâlderige Spanjert mei in hurde útdrukking op syn gesicht. Op ’e tekken foar him oer stienen twa panfollen grauwe earte. Doe’t de dokter deryn kaam, liet de sike man, dy’t heal oerein op bêd siet, ‘m krekt efteroer falle om wer mei syn gnjirjend sykheljen fan in âldastmalijer fierder te gean. Syn frou brocht in waskkom.

‘No sa, dokter,’ sei er mei’t er syn ynjeksje kriich, ‘se komme foar ’t ljocht, hawwe jo se sjoen?’

‘Ja,’ sei syn frou, ‘ús buorman hat trije rotten fan de grûn oppakt.’

De âldman wreau ‘m yn ’e hannen.

Se komme foar ’t ljocht, je sjogge guon yn alle ôffalbakken, se hawwe honger!’

Rieux hie der net folle muoite mei en konstatearje dêrnei dat de hiele wyk oer rotten prate. Nei’t er klear wie mei syn besiken gong er wer nei hûs ta.

‘Der leit boppe in tillegram foar jo’, sei Michel.

De dokter frege him oft er ek wer rotten sjoen hie.

‘Om ’e deale net,’ sei de konsjerzje, ‘ik sjoch fansels wol skerp om my hinne en dan doare dy smearlappen net.’

Yn it tillegram stie dat Rieux syn mem de oare deis komme soe. Hja kaam om de húshâlding foar har soan te dwaan salang’t syn sike frou der net wie. Doe’t de dokter yn ’e hûs gong, wie de ferpleechster der al. Rieux seach syn frou stean, hja hie in mantelpakje oan en hja hie har wat opmakke. Hy glimke har ta:

‘Moai sa,’ sei er, ‘hiel goed.’

Efkes letter, by it stasjon, ynstallearre er har yn ’e sliepwagon. Hja beseach de kûpee.

‘Dit is wol wat te djoer foar ús, fynst net?’

‘It kin net oars’, sei Rieux.

‘Wat is dat dochs mei al dy rotten?’

‘Dat wit ik net. It is frjemd, mar it sil wol wer ophâlde.’

Doe sei er gau tsjin har dat hja it him mar ferjaan moast, dat er better op har passe moatten hie en dat er har gauris ferwaarleaze hie. Hja skodholle om oan te jaan dat er ‘m stilhâlde moast.

‘Mar,’ gong er fierder, ‘alles sil better ferrinne asto werom komst. Dan begjinne wy op ’e nij.’

‘Ja,’ sei hja, mei skitterjende eagen, ‘dan begjinne wy op ’e nij.’

Fuort dêrnei kearde hja him de rêch ta en seach ta it rút út. Op it perron wie it ien en al drokte fan hastige, kringende minsken. Hja koene de lokomotyf sizen hearre. Hy rôp har namme en doe’t hja har omdraaide, seach er dat har gesicht wiet fan triennen wie.

‘Net dwaan’, sei er súntsjes.

Troch de triennen hinne kaam der dochs noch in wat forsearre glimk. Hja sykhelle djip.

‘Gean no mar fuort, alles komt goed.’

Hy drukte har stiif tsjin ‘m oan en doe’t er efkes letter op it perron stie, seach er oan ’e oare kant fan it rút allinnich har glimk noch.

‘Tink fral goed om dysels’, sei er.

Mar hja koe him net hearre.

By de útgong, op it perron, moete Rieux de rjochter fan ynstruksje, Othon, dy’t syn jonkje by de hân hold. De dokter frege him oft er op reis soe. Othon, lang en yn ’t swart, like op wat men eartiids in man fan de wrâld neamde, mar ek op in leedoansizzer. Hy antwurde freonlik mar koartôf:

‘Ik wachtsje op myn frou dy’t by myn famylje op besite west hat.’

De lokomotyf fluite.

‘De rotten…’, sei de rjochter.

Rieux makke in beweging nei de trein ta, mar draaide him wer om nei de útgong.

‘Ja,’ sei er, ‘mar dat hat net folle te betsjutten.’

Alles wat him fan dat momint bybleau, wie in spoarman dy’t foarbyrûn mei in kiste fol deade rotten ûnder de earm.

Dyselde neimiddeis ûntfong Rieux oan it begjin fan syn sprekoere in jongfeint, in sjoernalist, dy’t neffens sizzen de moarns ek al lâns west hie. Hy hiet Raymond Rambert, wie lyts fan stal, hie brede skouders en in fêstberet gesicht mei kleare, yntelliginte eagen, wie sportyf klaaid en joech de yndruk dat er it libben wol oan koe. Hy gong rjocht op syn doel ôf. Hy die foar in grut deiblêd yn Parys ûndersyk nei de libbensomstannichheden fan de Arabieren en hy woe graach ynljochtings oer har sûnens ha. Rieux sei tsjin him dat dêr noch wol it ien en oar oan mankearre. Mar foar’t er dêr fierder op yngong, woe er witte oft de sjoernalist de wierheid skriuwe koe.

‘Jawis’, sei de oare.

‘Ik bedoel, meie jo ûnbehindere krityk uterje?’

‘Net alhiel, nee, mar ik gean der fan út dat dêr gjin reden foar is.’

Rieux sei súntsjes dat der foar sokke krityk yndied gjin reden wie, mar dat er it frege om der wis fan te wêzen oft Rambert al as net folslein foar de wierheid útkomme koe.

‘Ik akseptearje allinnich folsleine iepening fan saken en sil jo dus ek net helpe mei ynformaasje foar jo ferhaal.’

‘Dat is de taal fan Saint-Just’, sei de sjoernalist glimkjend.

Sûnder syn lûd út te setten sei Rieux dat er dat net wist; it wie de taal fan immen dy’t syn nocht hat fan de wrâld dêr’t er yn libbet, mar dy’t lykwols fan syn meiminsken hâldt en besletten hat om, fan syn kant, gjin ûnrjocht en konsesjes te akseptearjen. Mei de holle tusken de skouders seach Rambert de dokter oan.

‘Ik leau dat ik jo begryp’, sei er, en hy gong oerein.

De dokter rûn mei him oan ’e doar ta:

‘Ik tankje jo dat jo it sa opfetsje.’

It like wol oft Rambert ûngeduldich waard:

‘Ja,’ sei er, ‘ik begryp it, nim my net kwea ôf dat ik jo steurd haw.’

De dokter joech him in hân en sei tsjin him dat er in nijsgjirrige reportaazje meitsje koe oer de grutte oantallen rotten dy’t op dat stuit yn ’e stêd fûn waarden.

‘Is dat sa?’ rôp Rambert, ‘dêr haw ik wol ynteresse foar.’

Doe’t de dokter om fiif oere ta de doar út gong om syn besiten te riden, kaam er op ’e trep in noch jonge man tsjin. Hy wie stevich boud mei in bienbitich gesicht en tsjokke wynbrauwen. Hy hie him in pear kear moete by de Spaanske dûnsers dy’t op ’e boppeste ferdjipping fan it gebou wennen. Jean Tarrou rookte mei ynmoed syn sigaret wylst er nei de lêste stûpen fan in rôt seach, dy’t op in treed fan de trep oan syn fuotten lei te stjerren. Hy seach de dokter rêstich oan mei syn skerpe grize eagen, groete him en sei der efteroan dat it in opmerklik ferskynsel wie, dy rotten dy’t oeral foar ’t ljocht kamen.

‘Ja,’ sei Rieux, ‘mar it wurdt op ‘en doer ferfelend.’

‘Yn guon dingen, dokter, allinnich yn guon dingen. Wy hawwe sokssawat gewoan noch nea sjoen, dat woe ‘k mar sizze. Ik fyn it lykwols ynteressant, ja, werklik ynteressant.’

Tarrou striek syn hier nei efteren, seach nochris nei de rôt, dy’t no gjin beweging mear makke, en sei glimkjend tsjin Rieux:

‘Dizze saken, dokter, geane fral de konsjerzje oan.’

Tafallich seach de dokter de konsjerzje by de foardoar stean, wylst er tsjin de muorre oan line. Hy seach der wat wurch út, wylst er gewoanlik in moaie kleur hie.

‘Ja, ik wit it’, sei de âlde Michel tsjin Rieux doe’t dy him de nije fynst foar de oandacht brocht. ‘Jo fine se no by twaen en trijen tagelyk. Mar yn ’e oare huzen giet it krektallyk.’

Hy seach der ôfmêde en oandien út en hy wriuwde ‘m sûnder erch yn ’e nekke. Rieux frege him hoe’t er ‘m fielde. It seit himsels dat er net sizze koe dat it net sa goed gong. Yn alle gefallen wie er net fit. Neffens him kaam it fan syn geastlike tastân. Dy rotten hiene him in opmiter jûn en alles soe folle better ferrinne at se wer fuort wiene.

Mar doe’t de dokter de oare moarns, de achttjinde april, syn mem fan it stasjon helle hie, kaam er Michel wer tsjin. Dy seach der no noch folle minder út: fan de kelder ôf oan ’e souder ta leine der in tsiental rotten op ’e treppen. De ôffalbakken fan de oanbuorjende huzen sieten grôtfol rotten. De mem fan de dokter hearde it nijs oan sûnder har dêroer te fernuverjen.

‘Dat binne dingen dy’t barre kinne.’

De frou wie lyts fan stal mei sulverwyt hier en freonlike, donkere eagen.

‘Ik bin bliid om dy wer te sjen, Bernard’, sei hja. ‘Dêr dogge dy rotten neat oan ôf.’

Hy joech har gelyk, yn har bywêzen like alles altyd makliker te gean.

Dochs belle Rieux mei de gemeentlike rottebestridingstsjinst, dêr’t er de direkteur fan koe. Hie Mercier al praat heard fan it grut tal rotten dy’t foar ’t ljocht kamen en dan stoaren? De direkteur wie dêrmei bekend, sels yn syn kantoar by de kaai hiene hja sa’n fyftich rotten sjoen. Hy hie ‘m lykwols ôffrege oft it om in earnstige saak gong. Dêr koe Rieux net oer oardielje, mar hy fûn wol dat de bestridingstsjinst yn aksje komme moast.

‘Ja,’ sei Mercier, ‘yn opdracht fan hegerhân. Asto tinkst dat it werklik de muoite wurdich is, dan kin ik besykje dy opdracht te krijen.’

‘Soks is altyd de muoite wurdich’, sei Rieux.

Syn wurkster hie him krekt ferteld dat der hûnderten deade rotten fûn wiene yn it fabryk dêr’t har man wurke.

Yn dat tiidrek likernôch begûnen yn alle gefallen ús meiboargers har soargen te meitsjen, want fan de achttjinde ôf waarden nammentlik mei hûnderten tagelyk deade rotten fûn yn fabriken en pakhuzen. It barde wol dat men guon bisten ôfmeitsje moast, om’t de deastriid te lang duorre. Fan de bûtenwiken ôf oant yn it sintrum, oeral dêr’t Rieux foarby ried en oeral dêr’t ús meiboargers byinoar kamen, leine protten rotten, yn ’e ôffalbakken en yn lange rigen yn ’e goaten. Fan dy dei ôf begûnen de jûnsblêden har mei de saak yn te litten. Hja fregen oft it gemeentebestjoer al as net fan doel wie en ûndernim wat en hokker needsaaklike maatregels oft hja op it each hiene om de minsken tsjin dy walchlike ynvaazje te beskermjen. It gemeentebestjoer hie ‘m hielendal noch neat foarnommen, mar hold no in gearkomste om de saak te behanneljen. De rottebestridingstsjinst kriich opdracht en sammelje alle dagen de deade rotten, moarns betiid. Dêrnei moasten se mei twa auto’s fan de tsjinst nei de ôffalferbrâning brocht wurde om ferneatige te wurden.

De dagen dêrnei waard de situaasje lykwols hurd slimmer. It tal kjifdieren dat hja byinoar fandelen, naam hieltyd ta en de risping wie alle dagen noch wer grutter. Fan de fjirde dei ôf kamen de rotten yn kloften foar ’t ljocht om mei-inoar te stjerren. Yn lange rigen kamen se al waggeljend út alle gatten en hoalen, sûterrêns, kelders en rioelen op it deiljocht ôf, om dêr yn ’t rûn te draaien en te stjerren ticht by de minsken. Nachts hearde men dúdlik yn gongen en steechjes it sêfte piipjen fan har deastriid. Moarns leine se gewoan yn ’e goaten fan de foarstêden, mei in bloedblomke op ’e puntige snút. Guon wiene opswold en yn ûntbining, oaren leine der ferstive by mei de snor noch omheech. Yn ’e binnenstêd seach men se yn lytse groepkes op ’e trepportalen of op ’e pleintsjes lizzen. It barde ek wol dat guon allinnich kamen om dea te gean yn ’e sealen fan de oerheidsgebouwen, op skoalpleinen, soms op terraskes. Us ferstuivere meiboargers seagen se op ’e drokste plakken fan de stêd lizzen, sels hjir en dêr op de Place d’Armes, de bûlevaars en de strânpromenade. Moarns betiid waard de stêd skjinmakke, mar yn ’e rin fan de dei ferskynden der hieltyd wer nije kadavers, sa njonkelytsen wat langer wat mear. It kaam mannich nachtlike kuierder oer dat er op it trottoir ûnder syn foet de fearkrêftige substânsje fan in noch farsk kadaver fielde. Men soe hast sizze dat de ierde sels, dêr’t ús huzen op stiene, himsels suvere fan syn oerstallich focht, as oft stienpûsten en bluodrige ottermatearje dy’t oant no ta ûnderhûdsk bleaun wiene, nei bûten kamen. Jo kinne je de ferbjustering fan ús stedsje yntinke dêr’t it sa rêstich wie en dat yn in pear dagen tiid folslein yn ûnstjoer rekke, lykas in sûne man waans bloedsirkulaasje op slach hielendal ûntregele wurdt!

It gong sels safier dat it buro Ransdoc (foar ynljochtings en dokumintaasje; alle ynformaasje op elk gebiet) yn syn radioútstjoerings mei fergese berjochten oankundige dat der allinnich al op ’e fiifentweintichste fan dy moanne seistûzen twahûndert ienentritich rotten ophelle en ferbrând wiene. Dat sifer dat presys werjoech wat der ‘m alle dagen yn ’e stêd ôfspile, makke de alteraasje noch grutter. Oant dat stuit ta hie it net mear as in wat wearzich barren west, dêr’t de minsken har oer beklagen. Hja beseften no dat der fan dat ferskynsel, dêr’t men noch de omfang noch de oarsaak fan neigean koe, wat bedriigjends útgong. Allinnich de âlde astmatyske Spanjert wriuwde ‘m hieltyd mar wer yn ’e hannen wylst er mei senile opteinens iderkear rôp: ‘Se komme foar ’t ljocht, se komme foar ’t ljocht.’

Mar de eangst yn ’e stêd berikte in hichtepunt doe’t Rieux de achtentweintichste april meidielde dat der achttûzen rotten ophelle wiene. De minsken fregen om radikale maatregels en de autoriteiten krigen de skuld. Guon minsken dy’t in hûs oan ’e see hiene, lieten it yn har omgean om dêr har yntrek te nimmen. Mar de oare deis liet it buro Ransdoc witte dat der ynienen in ein oan it ferskynsel kommen wie en dat de rottebestridingstsjinst mar in lyts tal deade rotten sammele hie. De stêd koe wer rom sykhelje.

Dochs barde it dyselde deis om tolve oere hinne, dokter Rieux hie syn auto noch mar goed en wol foar de doar set, dat er oan ’e ein fan de strjitte de konsjerzje muoisum tichterby kommen seach; hy hie de holle foardel en de earms en skonken wiid útinoar, as wie er in marionet. De âldman line op ’e earm fan in preester, dy’t de dokter koe. It wie pater Paneloux, in erudyt en striidfeardich jezuyt dy’t er wolris moete hie en dy’t yn ús stêd heechachte waard, sels troch lju dy’t neat hawwe moasten fan godstsjinstige saken. Rieux bleau yn ’e auto op har sitten te wachtsjen. De eagen fan de âlde Michel skitteren koartsich en hy smûgde frijwat. Hy hie him net goed field en wie dêrom nei bûten ta gongen foar wat frisse lucht. Mar om’t er sa’n ferskuorrende pine yn ’e hals, oksels en ljisken hie, hie er wol werom nei hûs moatten, mei de help fan pater Paneloux.

‘It binne swolms’, sei er. ‘Ik sil my wol te drok makke hawwe.’ Mei de earm troch it portiersfinster befielde de dokter de ûnderkant fan Michel syn hals; dêr siet in soarte fan hurde knobbel.

‘Jo moatte op bêd en de temperatuer opnimme, op ’e neimiddei kom ik wol efkes oan.’

Doe’t de konsjerzje fuort wie, frege Rieux oan pater Paneloux wat er fan it rotteferskynsel tocht.

‘Och,’ sei de pater, ‘my tinkt dat it wolris in epidemy wêze kin.’ En syn eagen glimken efter syn rûne brilleglêzen.

Nei it middeisiten, wylst Rieux it tillegram oer de oankomst fan syn frou yn ’e kueroarde nochris lies, rinkele de tillefoan. It wie ien fan syn eardere pasjinten, in gemeenteamtner, dy’t him frege om te kommen. Hy hie in hiel skoft lêst hân fan in fernauwing yn ’e aorta en om’t er earm wie, hie Rieux him fergees behannele.

‘Ja, jo sille grif noch wol witte wa’t ik bin, mar it giet no om in oarenien. Kom sa gau mooglik, der is wat mei myn buorman bard.’

Hy like efter azem te wêzen. Rieux tocht oan ’e konsjerzje en besleat dy letter ek noch op te sykjen. In pear minuten letter stapte er ta de doar yn fan in earmoedich hûs yn ’e Faidherbestrjitte, yn ien fan de bûtenwiken. Midden op ’e sigerige, stjonkende trep moete er de amtner Joseph Grand dy’t him temjitte kaam. It wie in lange man fan in jier of fyftich, mei in giele snor, smelle, hingjende skouders en meagere earms en skonken.

‘It giet al wat better,’ sei er tsjin Rieux mei’t er tichterby kaam, ‘mar ik tocht earst dat er der mei hinne gean soe.’

Hy snúte ‘m de noas. Op ’e twadde en tagelyk heechste ferdjipping seach Rieux dat op de lofterdoar mei read kryt skreaun wie:

‘Kom der yn, ik haw my ferhongen.’

Hja dienen de doar iepen. Der hong in ein tou oan de hinglampe boppe in omsmiten stoel. De tafel stie yn in hoeke fan de keamer. Mar der hong neat oan it tou.

‘Ik haw him op ’e tiid losmakke’, sei Grand, dy’t sa’t it like hieltyd om syn wurden sykje moast, hoewol’t er ‘m dochs hiel ienfâldich útdrukte. ‘Ik gong krekt ta de doar út doe’t ik wat hearde. Doe’t ik seach wat der op ’e doar stie, hoe sil ik it sizze, tocht ik earst oan in grap, mar hy krimmenearre sa frjemd, suver aaklik sels, dat kinst wol sizze ja.’

Hy klaude ‘m op ’e holle:

‘It like my in pynlike saak. Fansels bin ik nei binnen gongen.’

Hja diene in doar iepen en stiene op ’e drompel fan in ljochte, mar nearzich meubilearre sliepkeamer. Dêr lei in koarte, grouwe man op in koperen bêd. Hy sykhelle swier en seach har mei reade eagen oan. De dokter bleau ynienen stean. Hy miende dat er troch it sykheljen hinne rotten súntsjes piipjen hearde. Yn ’e hoeken fan ’e keamer beweegde lykwols neat. Rieux rûn nei it bêd ta. De man hie gjin grutte fal makke en it wie likemin hurd oankommen, de draaibonken hiene it holden. Fansels wat koart op ’e siken. Der moasten röntgenfoto’s makke wurde. De dokter joech him in ynjeksje mei kaanferoalje en sei dat alles mei in pear dagen yn oarder wêze soe.

‘Tankjewol, dokter’, sei de man mei smoard lûd.

Rieux frege oan Grand oft er de plysje al op ’e hichte brocht hie; de amtner seach betommele.

‘Nee,’ sei er, ‘wel nee. Ik tocht dat der sa gau mooglik….’

‘Fansels,’ foel Rieux him yn ’e mûle, ‘dan doch ik it wol.’

Op dat stuit lykwols waard de pasjint ûnrêstich en kaam oerein. Hy ferklearre dat it goed gong mei him en dat it de muoite net wurdich wie.

‘Haw mar gjin noed,’ sei Rieux, ‘it hat neat om ’e hakken, leau my mar, en ik moat oanjefte dwaan, dat is ferplichte.’

‘O heden!’ utere de oare.

Hy liet ‘m efteroer falle en begûn te snokkerjen. Grand, dy’t al in skoftsje oan ’e snor stie te fimeljen, rûn nei it bêd ta.

‘Kom, m’nhear Cottard’, sei er. ‘Besykje it te begripen. De dokter is om samar te sizzen ferantwurdlik. As jo it no ris yn ’e holle krigen en doch it op ’e nij….’

Mar Cottard antwurde skriemend dat er soks net wer dwaan soe, dat it inkeld in momint fan fertwiveling west hie en dat er allinnich graach gewurde litten wurde woe. Rieux skreau in resept.

‘Ofpraat’, sei er. ‘Wy litte it hjirby en mei in pear dagen kom ik wer. Mar helje gjin domme dingen út.’

Op ’e oerloop sei er tsjin Grand dat er oanjefte dwaan moast, mar dat er de kommissaris freegje soe noch in pear dagen mei syn ûndersyk te wachtsjen.

‘Kommende nacht moat der op him past wurde. Hat er famylje?’

‘Dy is my net bekend, mar ik kin sels wol in eachje yn ’t seil hâlde.’ Hy skodholle.

‘As ik earlik bin, ken ik him eins likemin, mar wy moatte inoar mar wat helpe, is ’t net sa?’

Yn ’e gongen fan it hûs seach Rieux sûnder erch nei alle donkere hoeken. Hy frege oan Grand oft der gjin rotten mear yn dy wyk wiene. Dêr wist de amtner neat fan. Hy hie der yndied wol wat oer heard, mar hy hie net folle omtinken foar buertpraatsjes.

‘Ik haw wol oare dingen oan ’e holle’, sei er.

Rieux joech him alfêst in hân, hy woe opsjitte. Hy soe in brief oan syn frou skriuwe, en dêrfoar noch eefkes nei de konsjerzje ta. Bûten rôpen de ferkeapers fan de jûnskranten dat de rotte-ynvaazje foarby wie. Mar Rieux syn pasjint hong heal ta syn bêd út. Wylst er mei de iene hân syn liif beethold en mei de oare syn hals, spuide er fealrôzige gal yn in ôffalblik. De oanfal duorre lang en wie heftich. Op it lêst liet de konsjerzje ‘m efter azem wer efteroerfalle. Syn temperatuer wie 39,5°, de klieren yn syn hals en by syn earms en skonken wiene opset, en hy hie twa donkere plakken yn syn side dy’t hurd grutter waarden. Hy klage no oer pine yn ’e yngewanten.

‘It brânt’, sei er, ‘dat rotding brânt dêr fan binnen.’

Mei syn swart útsleine mûle koe er amper prate. Hy seach de dokter oan mei útpûljende eagen, fol triennen troch de pineholle. Syn frou seach eangstich nei Rieux, dy’t neat sei.

‘Dokter’, sei hja, ‘wat is it?’

‘It kin fan alles wêze. Ik bin der noch net wis fan. Oan ’e jûn ta net ite en in bloedsuverjend middel, en fierder in soad drinke.’

Yndied hie de konsjerzje in ferskriklike toarst.

Doe’t Rieux thús kaam, skille er mei syn kollega Richard, ien fan de belangrykste dokters fan de stêd.

‘Nee’, sei Richard, ‘ik haw neat bysûnders sjoen.’

‘Gjin koarts mei pleatslike ûntstekkings?’

‘O ja, dat wol! Twa gefallen mei sterk ûntstutsen lymfeklieren.’

‘Ungewoan?’

‘Tsja’, sei Richard, ‘wat is gewoan?’

Hoe dan ek, dy jûns lei de konsjerzje mei fjirtich graden koarts te dwyljen oer rotten. Rieux besocht in terpentynynjeksje. Dat wie fan dy gefolgen dat de man it útraasde: ‘Ah, dy rotsekken!’

De lymfeklieren wiene noch tsjokker wurden. Se fielden hurd en houtich. De frou fan de konsjerzje wie oerstjoer.

‘Bliuw by him te weitsjen’, sei de dokter tsjin har, ‘en rop my as dat nedich is.’

De oare deis, de tritichste april, wie de loft blau en it fielde fochtich oan. Der stie al in lijwaarm koeltsje, dat út de fierste foarstêden de rook fan blommen meinaam. De moarnslûden bûtendoar liken libbener, fleuriger as oars. De ûndúdlike eangst dêr’t ús hiele stêd in wike yn libbe hie, wie ferdwûn, dêrom fielde dy dei foar elkenien oan as in nij begjin. Rieux sels, gerêststeld troch in brief fan syn frou, rûn moedich by de trep del nei de konsjerzje ta. En yndied, dy moarns wie de koarts nei 38 graden sakke. De man lei ferswakke, mar glimkjend op bêd.

‘It giet better, is ’t net sa dokter?’ sei syn frou.

‘Lit ús noch efkes tiid dwaan.’

Mar dy middeis wie de koarts ynienen nei 40 graden oprûn. De man dwile oanienwei en hy begûn wer te spuien. De lymfeklieren yn syn hals wienen hiel gefoelich en it like wol oft de konsjerzje de holle sa fier mooglik fan syn lichem ôf hâlde woe. Syn frou siet oan it fuottenein fan it bêd, mei de hannen op it tek, wylst hja de fuotten fan har man foarsichtich beethold. Hja seach Rieux oan.

‘Harkje’, sei dy, ‘hy moat isolearre wurde en in spesjale behanneling ûndergean. Ik skilje it sikehûs en dan wurdt er dêr mei de ambulânse hinne brocht.’

Twa oeren letter bûgden de dokter en de frou har yn de ambulânse oer de pasjint hinne. Ut syn mei skimmel bedutsen mûle kamen flarden fan wurden: ‘De rotten!’ sei er. Ut ’e grienens skinend, mei útdroege bleke lippen, leadige eachlidden, fluch en ûnregelmjittich sykheljend, martele troch de pynlike lymfeklieren en sa fier mooglik weikrûpt, as oft er him ûnder de tekkens begrave woe, as oft er sûnder ophâlden roppen waard troch eat út it ynwindige fan de ierde, lei de konsjerzje te smoaren ûnder in ûnsichtbere lêst. Syn frou gûlde.

‘Is der dan gjin hope mear, dokter?’

‘Hy is dea’, sei Rieux.

Men kin wol sizze dat de dea fan de konsjerzje de ein fan in perioade fol ûntrêstigjende sinjalen betsjutte en it begjin fan in oare, relatyf swierdere perioade wêryn’t de ferbjustering fan it earste momint stadichoan yn panyk oergong. Us meiboargers beseften no dat hja nea tocht hiene dat ús stedsje it oanwiisde plak wêze soe dêr’t rotten op it deiljocht ôfkamen om dea te gean, en dêr’t konsjerzjes oan frjemde sykten beswykten. Wat dat oangiet hienen se har sûnder mear fersind en moasten har opfettings oanpast wurde. At it dêrby bleaun wie, hiene hja har âlde gewoanten nei alle gedachten wol wer oppakt. Mar oare meiboargers, net altyd konsjerzjes of earm, moasten de wei folgje dy’t Michel as earste ynslein wie. Fan dat stuit ôf begûnen hja eangstich te wurden en tagelyks nei te tinken.

Mar foar’t de ferteller op dy foarfallen yngiet, fynt er it nuttich en jou oer dy perioade dy’t sakrekt beskreaun is de miening fan in oare tsjûge wer. Jean Tarrou, dy’t wy oan it begjin fan dit ferhaal al moete hawwe, wenne noch mar in pear wike yn Oran. Hy hie syn yntrek nommen yn in grut hotel yn it sintrum. Sa’t it like, hie er jild genôch om rintenierje te kinnen. Mar hoewol’t de stêd sa njonkelytsen oan him wûn wie, koe nimmen sizze wêr’t er wei kaam en likemin wêrom’t er dêr wie. Hy ferskynde op alle iepenbiere plakken. Fan it iere foarjier ôf seagen hja him gauris oan it strân; blykber swom er graach yn ’e see. Hy wie freonlik fan aard, glimke altyd en it like wol oft er oan elk gewoan fermaak wille belibbe, sûnder dat er dêroan ferslave rekke.

De iennichste fêste gewoante dy’t de minsken fan him koenen wie feitlik it geregeld besykjen fan de Spaanske dûnsers en muzikanten, dy’t yn ús stêd in protte te finen wiene.

Syn oantekenings foarmje yn alle gefallen in soarte fan kronyk fan dy swiere perioade. Mar it is in hiel bysûndere kronyk om’t de skriuwer him fral mei ûnbelangrike saken dwaande hold. Op it earste each soe men hast tinke kinne dat Tarrou ‘m derop talein hie en skôgje minsken en dingen troch in omkearde kiker. Yn de algemiene alteraasje die er winliken syn uterste bêst om de histoarikus te wurden fan alles dat gjin histoarje hat. Jo kinne sa’n hâlding grif betreurje en der ûngefoeligens út ôfliede. As jo dy perioade lykwols beskriuwe wolle, dan kinne sokke oantekenings in soad bykomstige details opsmite dy’t dochs fan belang binne en dy’t tagelyks sa frjemd binne dat se jin wjerhâlde om jo al te gau in miening te foarmjen oer sa’n ynteressante figuer.

De earste notysjes dy’t Jean Tarrou fêstlein hat, datearje fan syn oankomst yn Oran. Fan it begjin ôf wurdt der al in byld sketst fan it opmerklik fernoegen oer syn ferbliuw yn sa’n smaakleaze stêd. Oant de lytste bysûnderheden ta wurde de twa brûnzen liuwen beskreaun dy’t it stedhûs opsiere. Fierders binne der goedwillige beskôgings oer it ferskynsel dat der gjin beammen binne, oer de net al te moaie huzen en it bespotlike grûnplan fan de stêd. Tarrou frisselt der ek noch in stikmannich petearen trochhinne dy’t er yn ’e tram of earne oars heard hat en skriuwt dat sûnder it minste kommentaar op, op ien útsûndering nei, wat fierderop. De oanlieding is in petear tusken twa tramkondukteurs oer in sekere Camps:

‘Do hast Camps dochs kend?’ frege de iene man.

‘Camps? Lang fan stal mei in swarte snor?’

‘Krekt! Hy betsjinne de wiksels.’

‘Ja, ik wit wa’tsto bedoelst.’

‘No, dy is dea.’

‘No moatte jo ophâlde! En sûnt wannear dan?’

‘Nei dy rotte-affêre.’

‘Heden noch en ta! En wat skeelde der oan?’

‘Dat wit ik net, koarts. En fierders wie er al net sterk. Hy kriich swolms ûnder de earms. Dêr is er oan beswykt.’

‘Hy seach der dochs wol sûn út.’

‘No, hy wie wat nearboarstich en hy spile by it muzykkorps Orphéon. Altyd op in piston blaze, dat nimt in soad fan je krêften.’

‘Wis!’ sei de oare man ta beslút noch, ‘wa’t siik is, moat net op in piston blaze.’

Nei dy pear opmerkings frege Tarrou ‘m ôf wêrom’t Camps by it muzykkorps Orphéon spile, wylst soks perfoarst net goed foar him wie en wat syn djipste driuwfearren wiene dy’t him der ta oanset hiene en weagje syn libben foar sneinske optochten.

Fierder like Tarrou wakker wille belibbe te hawwen oan in tafrieltsje dat him gauris op it balkon foar syn finster oer ôfspile. Syn keamer seach nammentlik op in sydstrjitte út, dêr’t yn it skaad fan de muorren faak katten leine te sliepen. Mar alle dagen, nei it middeismiel, at de hiele stêd yn ’e hjitte lei te slommerjen, ferskynde der om dy snuorje in âld mantsje op in balkon oan ’e oare kant fan de dyk. It wite hier kreas kjimd, kearsrjochte strange hâlding, klaaid as in militêr, sa stie er dêr en rôp nei ûnderen: ‘Poeis, poeis’, it hearde ôfhâldend en tagelyks freonlik. De katten diene har slieprige eagen efkes iepen, mar kamen net oerein. De âldman teskuorde dan stikjes papier boppe de strjitte. Oanlokke troch de swaarm wite flinters, rûnen de bisten nei de midden fan de strjitte ta en stieken in wifkjende poat út nei de lêste stikjes papier. Dan kwitske it mantsje mei krêft en presyzje yn ’e rjochting fan de katten. At er mei ien fan de rachels syn doel rekke, lake er.

Einlings like it derop dat Tarrou foargoed yn ’e besnijing kommen wie fan it kommersjele karakter fan de stêd: it like derop dat it oansjen, de drokte en sels de ferdivedaasje behearske waarden troch de easken dy’t de hannel stelde. Tarrou wurdearre dy eigenaardichheid (sa’t it yn syn oantekenings neamd wurdt) en ien fan syn loovjende opmerkings einiget sels mei de útrop: ‘Einlings!’ Dat binne de iennichste plakken dêr’t de opmerkings fan de reizger yn dy perioade in persoanlik karakter lykje te krijen. It falt ienfâldichwei net ta om nei te gean wat er dêr krekt mei bedoelt en oft er it ek mient. Nei syn ferhaal oer de kassier fan it hotel dy’t by it ûntdekken fan in deade rôt sa kjel waard dat er in flater yn syn rekken makke, hie Tarrou bygelyks skreaun, yn in minder kreas hânskrift as oars: ‘Fraach: wat moat men dwaan om gjin tiid te fergriemen? Antwurd: de stadige fuortgong fan de tiid folslein op jin ynwurkje litte. Middels: jin dagen oanien yn ’e wachtkeamer fan in toskedokter op in ûngemaklike stoel tahâlde; de hiele sneintemiddei op jins balkon sitte; nei lêzings harkje yn in taal dy’t men net ferstiet, de langste en ûngeryflikste treinreizen útsykje en fansels steande reizgje; foar it loket fan teaters yn ’e rige stean en dochs gjin kaartsje keapje, ensfh.’ Mar fuortdaliks nei dy bousels fan taal of tinzen fine jo yn syn oantekenings in detaillearre beskriuwing fan de trams fan ús stêd, harren boatachtige foarm, harren ûnbestimde kleur, harren gebrûklike smoargens, mei as beslút in ‘hiel opmerklik’, dêr’t wy neat mei kinne.

Oer de rotten skriuwt Tarrou yn alle gefallen it neikommende:

‘Hjoed is it âld mantsje hjir foaroer fan ’t sintrum. Der binne gjin katten mear. Dy binne yndied fuort, om’t se alhiel út har dwaan binne troch de deade rotten dy’t men by ’t sekfol op ’e strjitten lizzen sjocht. Neffens my is der gjin sprake fan dat katten de rotten opite. It stiet my by dat mines der fan griisden. Dat nimt net wei dat se nei alle gedachten yn de kelders omfleane en dat it âld mantsje alhiel oerémis is. Syn hier sit minder kreas en hy eaget minder fitaal. Jo sjogge dat er ‘m soargen makket. Efkes letter is er wer yn ’e hûs gongen. Hy hie lykwols noch wol kwitske, ien kear, yn it wylde wei.

Yn ’e stêd is hjoed in tram stilset om’t dêr in deade rôt yn lei, nimmen wit hoe’t dy dêr kommen is. In pear froulju binne útstapt. De rôt waard nei bûten smiten en de tram ried wer fierder.

De nachtportier fan it hotel, in betrouber man, sei tsjin my dat er ûnheil ferwachte mei al dy rotten. “De rotten ferlitte it skip.” Ik haw tsjin him sein dat er gelyk hie wat dy skippen oanbelanget, mar dat soks net mei stêden bart. Mar hy bleau by syn miening. Ik haw him frege hokker ramp oft wy neffens him ferwachtsje koene. Dat wist er net, om’t rampen har net foarsjen litte. Mar it soe him neat ferwûnderje as it op in ierdbeving útdraaide. Ik moast tajaan dat soks mooglik wie en doe frege er oft my dat net bekrûpte.

“It iennichste dat my ynteressearret,” sei ik tsjin him, “is it finen fan inerlike rêst.”

Hy begriep my folslein.

Yn it restaurant fan it hotel sit in bysûnder ynteressant gesin. De heit is in grutte, meagere man, hy is yn ’t swart klaaid en hy hat in stive board om. Syn holle is keal, op in túfke griis hier lofts en rjochts nei. Mei syn rûne, hurde eachjes, tinne noas en rjochte mûle liket er op in deftige ûle. Hy komt altyd as earste by de doar fan it restaurant, giet dan oan ’e kant stean om syn frou, in soarte fan swarte mûs, foargean te litten en komt dan sels binnen, op ’e foet folge troch in famke en in jonkje, dy’t klaaid binne as dressearre hûntsjes. By syn tafel wachtet de man oant syn frou sit, giet dan sels sitten, wêrnei’t de beide poedeltsjes einlings op har stoel klimme meie. De man sprekt sawol syn frou as syn bern mei “jo” oan, triuwt syn frou op hoflike wize spytbokkings ta en seit it tsjin syn beide bern ûngewosken op:

“Nicole, jo binne hjoed uterst ûnútsteanber!”

En it gûlen stiet it famke neier as it laitsjen. Dat wie ek krekt de bedoeling.

Fan ’e moarn wie it jonkje fol fan de rottekwestje. Hy woe der oan tafel wat oer sizze.

“Wy prate ûnder iten net oer rotten, Philippe. Ik ferbied jo dat wurd ea wer út te sprekken.”

“Jim heit hat gelyk”, sei de swarte mûs.

De beide poedeltsjes stieken de noas wer yn har board en de ûle tanke de mûs mei in neatsizzend knikje.

Ek al wie dat in moai optreden, dochs wurdt der yn ’e stêd in soad praat oer de rottekwestje. De krante is der no ek oer begûn. It stedsnijs dat gewoanlik út in ferskaat fan berjochten bestiet, is no hielendal oan in kampanje tsjin it gemeentebestjoer wijd: “Jouwe ús froede faars har wol rekkenskip fan it gefaar dat de rotsjende kadavers fan dy kjifdieren opsmite kinne?” De direkteur fan it hotel kin oars nearne mear oer prate. Fral om’t er tige fan slach is. Rotten yn ’e lift fan in treflik hotel oantreffe, dat fynt er ûntinkber. Om him te treasten, sei ik tsjin him: “Mar wy sitte meiinoar yn itselde skip.”

“Dat is it him krekt,” sei er, “wy binne no lykas elkenien.”

Hy wie ek dejinge dy’t my fertelde oer de earste gefallen fan dy opmerklike koarts dêr’t de minsken har wat langer wat mear soargen oer meitsje. Ien fan syn keamerfammen hat it ek.

“Mar it is grif net besmetlik”, sei er der hastich efteroan.

Ik sei tsjin him dat it my wol dierber wie.

“Just, jawis, ik begryp it al. M’nhear is in fatalist, lykas ik.”

Ik hie neat sein dat dêr op like, en bin trouwens gjin fatalist. Dat haw ik tsjin him sein…’

Fan dat stuit ôf ferskine yn Tarrou syn oantekenings hieltyd mear details oer dy ûnbekende koarts dy’t elkenien út it lykwicht bringt. Nei de konstatearring dat it âld mantsje einlings syn katten weromkrigen hie, mei’t de rotten fuort wiene, en syn kwitskerij geduldich ferbettere, skriuwt Tarrou dat der al sa’n tsien gefallen fan de koarts teld wiene, de measten mei deadlike ôfrin.

Foar de folsleinens kinne wy by einsluten Tarrou syn portret fan Rieux hjir werjaan. Foarsafier’t de ferteller dêroer oardielje kin, strykt soks wol mei de werklikheid:

‘Sa’n fiifentritich jier. Middellang fan stal. Stevige skouders. In benei rjochthoekich gesicht, donkere, earlike eagen, mar markante kaken. In foarse, symmetryske noas. Hiel koart knipt swart hier. De mûle is wulvich, mei folle lippen dy’t hast altyd stiif opinoar knypt binne. Hy hat wol wat wei fan in Sisiliaanske boer, mei syn brûnskleurige, swartbehierre hûd en syn altyd donkere klean dy’t him trouwens goed steane.

Hy rint fluch. As er fan it trottoir stapt rint er gewoan troch, mar twa fan de trije kear makket er in spronkje as er oan ’e oare kant fan de strjitte it trottoir op stapt. Efter it stjoer fan syn auto is er ôfwêzich en lit er gauris de rjochtingwizers oanstean, sels nei’t er om ’e bocht gongen is. Nea wat op ’e holle. Sjocht der skrander út.’

Tarrou syn sifers sleaten as in bus. Rieux wie derfan op ’e hichte. Nei’t er it lyk fan de konsjerzje isolearje litten hie, hie er mei Richard skille, hy siet mei wat fragen oer dy koarts mei ûntstekkings yn de ljisken.

‘Ik begryp der neat fan’, hie Richard sein. Twa deaden, de iene binnen achtenfjirtich oeren, de oare binnen trije dagen. Dat lêste gefal hie ik de moarns noch besocht en alles wiisde der doe op dat it de goede kant út gong.’

‘Warskôgje my as jo noch mear gefallen krije’, sei Rieux.

Hy skille mei noch in stikmannich oare dokters. Dat lytse ûndersyk smiet in stik as tweintich fan sokke gefallen yn de lêste pear dagen op, hast allegear mei deadlike ôfrin. Dêrnei frege er Richard, foarsitter fan de doktersorganisaasje fan Oran, oft nije pasjinten isolearre wurde koenen.

Dêr haw ik neat oer te sizzen’, sei Richard. ‘Dat kin allinnich fia maatregels fan de prefektuer. Wêrút liede jo trouwens ôf dat der besmettingsgefaar is?’

‘Nearne út, mar de symptomen binne ûntrêstigjend.’

Richard fûn lykwols dat hysels ‘gjin foech’ hie. It iennichste dat er dwaan koe, wie der mei de prefekt oer prate.

Wylst der praten waard, wierre it waar lykwols net mei. De deis nei de dea fan de konsjerzje siet de loft ticht. Mei stjalpen kaam it reinwetter op ’e stêd del; nei dy hommelse buien waard it brodzich. Sels de see wie syn djipblauwe kleur kwyt rekke en liet yn de mistige atmosfear sulveren en stielen skitterings sjen, dy’t sear diene oan ’e eagen. By sa’n fochtige foarjierswaarmte begûnen de minsken nei de simmerske hjitte út te sjen. Oer de stêd, dy’t yn ’e foarm fan in slak op in heechflakte boud wie en dy’t hast oeral ôfsletten wie fan de see, hong in krêftleaze sleauwens. Tusken de lange, plastere muorren, yn de strjitten mei har stoffige etalaazjes en yn ’e fiisgiele trams, fielden de minsken har sawat in finzene fan de atmosfear. Allinnich de âlde pasjint fan Rieux kaam út freugde oer it waar syn astma te boppe:

‘It brânt’, sei er, ‘Goed foar myn longen.’

It brânde yndied, mar neat oars as by in koartsoanfal. De hiele stêd hie koarts, dat wie teminsten de yndruk dy’t dokter Rieux efterfolge de moarns dat er op wei gong nei de Faidherbestrjitte, om oanwêzich te wêzen by it ûndersyk nei Cottard syn besykjen om himsels tekoart te dwaan. Mar dy yndruk, dy’t er taskreau oan de spanning en oan de soargen dy’t him pinigen, like him absurd en hy joech ta dat it wol heech tiid waard om syn gedachten ris op in rychje te setten.

Doe’t er oankaam, wie de kommissaris der noch net. Grand wachte al op him yn it trepportaal en hja besleaten earst efkes by him yn ’e hûs te gean en de doar iepen te litten. De gemeente-amtner wenne yn in twakeamerflat mei amper meubilêr. Jo seagen allinnich in blankhouten boekeplanke mei in pear wurdboeken derop en in swart skoalboerd mei de heal útwiske wurden: ‘bloeiende leanen’. Neffens Grand hie Cottard in goede nacht hân. Mar de moarns wie er wekker wurden mei pineholle, wylst er net yn steat wie om him te bewegen. Grand sels eage wurch en senuweftich, hy rûn hieltyd hinne en wer yn ’e keamer. De tsjokke map mei hânbeskreaune fellen papier dy’t op ’e tafel lei, sloech er yn it foarbygean iepen en ticht.

Hy fertelde de dokter ûnderwilens dat er Cottard amper koe. Hy tocht dat de man wol wat jild hie, mar fierder wie it in apartenien. In hiel skoft hiene hja inoar allinnich mar groete op ’e trep.

‘Ik haw mar twa kear mei him praat. In pear dagen lyn liet ik op ’e oerloop in doas mei krytsjes falle, reade en blauwe krytsjes, dy’t ik krekt kocht hie. Op dat stuit kaam Cottard krekt ta de doar út yn ’e gong. Hy holp my om se wer byinoar te fandeljen en frege my wêr’t ik dy ferskillende kleuren foar brûke moast.’

Doe hie Grand him útlein dat er besocht om syn Latyn wat op te heljen. Sûnt it lyseum wie er in soad fergetten.

‘Ja,’ sei er tsjin de dokter, ‘ik haw heard dat soks nuttich wêze kin om de betsjutting fan Frânske wurden better te begripen.’

Hy skreau dêrom Latynske wurden op it boerd. Mei blau kryt skreau er dat diel fan de wurden op dat troch bûgings feroare, en mei read kryt de stam.

‘Ik wit net oft Cottard my goed begrepen hie, mar it like my ta dat it him ynteressearre, en hy frege my om in read krytsje. Dêr seach ik wol wat fan op, mar efterôf besjoen… Ik koe uteraard net riede dat er dêr sa’n doel mei hie.’

Rieux frege krekt wat hja de twadde kear bepraat hiene, doe’t de kommissaris deryn kaam, mei syn sekretaris. Hy woe earst de ferklearrings fan Grand hearre. It foel de dokter op dat Grand, at er oer Cottard prate, him hieltyd ‘de earme siel’ neamde. Hy brûkte op in stuit sels de útdrukking ‘ûnsillich beslút.’ Hja bepraten it motyf fan de selsmoard en Grand stelde ‘m petiterich op by de presize formulearring. Hja keazen úteinlik foar de wurden: ‘persoanlik fertriet.’ De kommissaris frege oft der earder yn it hâlden en dragen fan Cottard neat west hie dat wiisde yn de rjochting fan wat er ‘syn beslút’ neamde.

‘Juster kloppe er by my op ’e doar,’ sei Grand, ‘en frege oft ik ek lúsjefers hie. Ik haw him in doaske fan mines jûn. Hy ûntskuldige ‘m en sei sokssawat as: goede buorlju… Dêrnei hat er my tasein dat ik it doaske weromkrije soe. Ik sei dat er it wol hâlde mocht.’

De kommissaris frege de amtner oft er net wat frjemds fernommen hie oan Cottard.

‘Wat ik wol frjemd fûn, wie dat it krekt like oft er mei my prate woe. Mar ik wie drok oan ’t wurk.’

Grand draaide ‘m om nei Rieux en sei ferlegen:

‘Wurk dat ik inkeld foar mysels doch.’

De kommissaris woe no de pasjint besykje, mar Rieux tocht dat it miskien better wie om Cottard earst ta te rieden op it besyk. Doe’t er yn syn keamer kaam, siet de man rjochtoerein op bêd; hy hie allinnich in griis flanellen himd oan en seach eangstich nei de doar.

‘De plysje, is ’t net sa?’

‘Ja’, sei Rieux, ‘en meitsje jo je mar nearne drok om. In stikmannich formaliteiten en dan litte hja jo wer mei rêst.’

Mar Cottard antwurde dat soks hielendal net nedich wie en dat er it net op ’e plysje stean hie. Rieux waard ûngeduldich:

‘Ik bin ek net sa gek op ’e plysje. Jo moatte har fragen gewoan efkes gau en korrekt beäntwurdzje en dan binne jo der wer ôf.’

De lytse Cottard die it swijen der ta, mar doe’t de dokter him amper omdraaid hie nei de doar, rôp er him werom en pakte syn hân beet doe’t er by it bêd stie:

‘Hja kinne in sike man, immen dy’t himsels ophingje woe dochs net oppakke, is ’t net sa dokter?’

Rieux seach him opmerksum oan en fersekere him úteinlik dat der nea sprake fan sokssawat west hie en boppedat wie hy, Rieux, derby om syn pasjint te beskermjen. No like it derop dat de man ‘m ûntspande, en Rieux helle de kommissaris op.

Hja liezen Cottard it tsjûgenis fan Grand foar en fregen him oft er de motiven fan syn died presisearje koe. Sûnder de kommissaris oan te sjen, wie syn iennichste antwurd: ‘Persoanlik fertriet, dat kloppet wol.’ De kommissaris frege him mei klam oft er ek oanstriid hie om it nochris te dwaan. No kaam der libben yn Cottard, hy sei fan net; it iennichste dat er woe wie dat hja him mei rêst litte soene.

‘Ik moat jo foar de oandacht bringe,’ sei de kommissaris stikelich, ‘dat jo hjir op dit stuit sels ûnrêst oproppe.’

Mar mei’t er fan Rieux in stille wink kriich, liet er it dêrby.

‘Wy hawwe wol wat oars oan ’e holle, sille jo wol begripe’ stinde de kommissaris doe’t hja fuort gongen, ‘sûnt dy koarts der is….’

Hy frege de dokter oft dat in earnstige saak wie en Rieux sei dat er it net wist.

‘It leit ‘m oan ’t waar, dat is alles’, konkludearre de kommissaris.

Grif, it lei ‘m oan ’t waar. Wat fierder op ’e dei, wat mear oft alles oan Rieux syn hannen begûn te kleevjen en by elk besyk fielde er dat syn noed en soargen grutter waarden. Dyselde jûns besocht er in buorman fan de âlde pasjint yn de bûtenwyk. De man lei te dwyljen en te spuien, wylst er de hannen tsjin ’e ljisken oantreau. Syn lymfeklieren wiene noch mear opset as dy fan de konsjerzje. Ien dêrfan begûn te otterjen en barste efkes letter iepen as in rotte frucht. Doe’t Rieux wer thús wie, skille er nei it farmaseutysk depot fan it departemint. Yn syn medyske oantekenings kin men op dy datum oars neat lêze as: ‘Antwurd negatyf.’ En hy waard fuortdaliks al wer earne oars by soartgelikense gefallen roppen. De swolms moasten iepensnijd wurde, dat wie dúdlik. Twa krúslingse sneden en de bluodrige smoargens rûn derút. Mei de skonken wiidút leine de pasjinten te blieden. Mar der kamen ek plakken op liif en skonken, ien fan de lymfeklieren hold op mei otterjen en begûn efkes letter wer op te setten. Meastentiids stoar de pasjint, yn in ôfgryslike stank.

De parse dy’t him sa drok makke hie oer de rottekwestje, die no it swijen derta. Rotten stjerre ommers op ’e strjitte en minsken yn har sliepkeamer. En kranten hâlde har inkeld dwaande mei de strjitte. De prefektuer en it gemeentebestjoer gongen lykwols mei-inoar yn oerlis. Salang’t elke dokter mar fan in pear gefallen ôfwist, hie nimmen deroer prakkesearre en ûndernim wat. Mar doe’t úteinlik dochs ien op it idee kaam om de pasjinten te tellen, soarge it einsifer foar opskuor. Yn mar in pear dagen tiid wie it tal deadlike gefallen omheechflein en de minsken dy’t har dwaande holden mei de frjemde kwaal beseften wat langer wat mear dat it om in wiere epidemy gong. Dat wie foar Castel, in gâns âldere kollega fan Rieux, it momint om ris by him te sjen.

‘Do witst fansels wol wat it is, Rieux?’

‘Ik wachtsje de útslach fan de analyzes ôf.’

‘It is my wol dúdlik wat der oan ’e hân is. Dêr haw ik gjin analyzes foar nedich. Ik haw in skoft dokter west yn Sina, en sa’n tweintich jier lyn haw ik ek in pear gefallen yn Parys sjoen. Doedestiids doarst men it allinnich net te beneamen. De publike opiny is hillich: gjin panyk, fral gjin panyk. En fierder, lykas in kollega sei: “It is ûnmooglik, elkenien wit dat dy sykte yn ’t Westen ferdwûn is.” Ja, elkenien wit dat, útsein de deaden. Toe, Rieux, do witst like goed as ik wat it is.’

Rieux tocht nei. Troch it finster fan syn kantoar seach er nei de skouderfoarmige rotswand oan ’e ein fan de baai. De loft wie wol blau, mar hie in doffe glâns, dy’t minder waard mei’t de neimiddei ferstriek.

‘Ja, Castel,’ sei er, ‘it is hast net te leauwen, mar it liket der in soad op dat it de pest is.’

Castel gong oerein en rûn nei de doar ta.

‘Do witst wat it antwurd wêze sil’, sei de âlde dokter:

‘Dy sykte is al sûnt jierren út ’e lannen mei in tuskenklimaat ferdwûn.’

‘Wat wol dat sizze, ferdwine?’ antwurde Rieux. Hy luts oan ’e skouders.

‘Yndied. En ferjit net: sels yn Parys noch, in lytse tweintich jier lyn.’

‘Goed. Lit ús hoopje dat it no net slimmer wurdt as doedestiids. Mar it is werklik net te leauwen.’

Foar ’t earst wie it wurd ‘pest’ fallen. Op dit punt fan it ferhaal, dêr’t Bernard Rieux troch syn rút nei bûten sjocht, wol de ferteller graach de kâns krije en rjochtfeardigje de ûnwissens en fernuvering fan de dokter, want syn reaksje wie, op in pear nuânses nei, lykas dy fan de measte meiboargers. Pleagen geane ommers elkenien oan, mar at it josels rekket, hawwe jo der muoite mei en leau dat it om pleagen giet. Der hawwe yn ’e wrâld likefolle pestepidemyen as oarloggen west en dochs komme pest en oarloch de minsken altyd oer ’t mêd. It oerfoel dokter Rieux like bot as ús meiboargers, en yn dat ljocht moatte wy syn wifelmoedige hâlding sjen. Sa moatte wy ek begripe kinne dat er hinne en wer slingere waard tusken ûngerêstens en betrouwen. At der in oarloch útbrekt, sizze de minsken: ‘Dat duorret net lang, soks is te dwaas’. En hja hawwe gelyk, in oarloch is sûnder mis dwaas, mar dat nimt net wei dat soks lang duorje kin. Dwaasheid is altyd steech, sa’t wy fernimme soene as wy net ivich en altyd oan ússels tochten. Us meiboargers wiene fan dat lykas elkenien, hja tochten oan harsels, mei oare wurden: it wiene humanisten, hja leauden net yn pleagen. Pleagen binne fan in oare oarder as minsken, dus fynt elkenien pleagen ûnwerklik. It is in nachtmerje dêr’t wol wer in ein oan komt. Mar sa giet it net altyd, fan nachtmerje oant nachtmerje binne it de minsken sels dy’t weireitsje, yn ’t foarste plak de humanisten, om’t hja gjin foarsoarchsmaatregels nommen hawwe. Us meiboargers hiene net mear skuld as oaren, mar hja fergeaten beskieden te wêzen, mear net, en hja tochten dat alles foar har noch iepen lei, om’t hja derfan útgongen dat pleagen net mooglik wiene: hja gongen gewoan fierder mei keapjen en ferkeapjen, hja organisearren reizen en hja hiene har tinkbylden. Wêrom soene hja ek tinke oan de pest, dy’t in ein makket oan ’e takomst, oan reizen en oan diskusjes? Hja tochten frij te wêzen, mar nimmen sil ea frij wêze salang’t der pleagen besteane.

Sels nei’t dokter Rieux yn it bywêzen fan syn freon tajûn hie dat hjir en dêr yn ’e stêd in hantsjefol pasjinten samar oan ’e pest stoarn wie, bleau it foar him in ûnwêzentlik gefaar. Dat komt ienfâldichwei om’t in dokter it ien en oar fan it minsklik lijen ôfwit en oer wat mear ferbyldingskrêft beskikt. Mei’t er troch it rút syn eagen oer syn stêd weidzje liet, dêr’t uterlik neat feroare wie, fielde de dokter amper dy beskate tsjinsin by it tinken oan de takomst dy’t ûngerêstens hjit. Hy besocht nei te gean wat er fan de pest wist. Der sieten ‘m wat sifers yn ’e holle en hy sei tsjin himsels dat der sa’n tritich grutte pestepidemyen út ’e wrâldskiednis bekend wiene, dy’t oan hast hûndert miljoen minsken it libben koste hiene. Mar hoefolle is dat, hûndert miljoen deaden? Wa’t in oarloch meimakke hat, wit ommers amper wat in deade is. En om’t in deade allinnich yndruk makket at je him dea sjoen hawwe, ferfleane hûndert miljoen liken, oer de ieuwen fersille, yn ús ferbylding as reek. De pest yn Konstantinopel stie de dokter noch by, neffens Procopius hie dy yn ien dei tsientûzen slachtoffers makke. Tsientûzen deaden, dat is fiif kear it publyk fan in grutte bioskoop. Ja, sa soene je it dwaan moatte: by de útgong fan fiif bioskopen de minsken opheine, se nei ien fan de pleinen yn ’e stêd ta liede en dêr de hiele kliber ombringe, sa soene jo wat in byld krije. Dan soene jo yn alle gefallen bekende gesichten yn dy anonime heap liken sjen. Mar soks is fansels net út te fieren en boppedat, wa ken no tsientûzen gesichten? Trouwens, minsken as Procopius koene net goed telle, dat is wol bekend. Santich jier lyn wiene der yn Kanton fjirtichtûzen rotten oan de pest stoarn foar’t de pleach de ynwenners rekke. Mar yn 1871 wiene der gjin middels en tel de rotten. Hja koene it tal inkeld op ’e rûge roai berekkenje, mei alle kâns op flaters. Dochs is it sa, at in rôt tritich sintimeter lang is, en je soene fjirtichtûzen rotten efterinoar dellizze, dan krigen je …

De dokter waard no lykwols ûngeduldich. Hy moast himsels bedimje. At it om in pear gefallen giet, dan hawwe jo noch gjin epidemy en dan hoege jo allinnich mar foarsoarchsmaatregels te nimmen. It wie saak om de bekende feiten goed foar eagen te hâlden: in sleauwe, ôfmêde skôging, reade eagen, smoarge mûle, pineholle, bûden, skriklike toarst, dwylsin, plakken op it lichem, it gefoel dat jo ynwindich útinoar lutsen wurde, en úteinlik… Uteinlik, der skeat dokter Rieux in formulearring út syn hânboek yn ’t sin, tafallich de lêste sin fan de list mei symptomen: ‘De pols wurdt uterst swak en de dea komt ûnferwachts by in lytse beweging.’ Ja, op ’t lêst hong it libben fan de pasjint oan de tinne tried fan in swakke pols, en yn trijekwart fan de gefallen, neffens de offisjele sifers, seagen de minsken út nei dy hast ûnmerkbere beweging dy’t dy tinne tried brekke liet.

De dokter seach noch altyd ta it rút út. Oan ’e iene kant fan it finster de frisse foarjiersloft en oan ’e oare kant it wurd dat noch yn syn keamer neiklonk: pest. Dat wurd befieme net allinnich wat de wittenskip dêryn sjen woe, mar ek in lange rige ûngewoane bylden dy’t net thús hearden yn dy gielgrize, op dat stuit net hiel drokke stêd, dêr’t mear gegûns as lawaai te hearren wie en dy’t einliks wol lokkich wie, foarsafier’t it mooglik is om tagelyks lokkich en drôf te wêzen. En troch dy fredige, ûnferskillige rêst koste it suver gjin muoite om de âlde bylden fan de pleach te ûntkennen: it Athene dêr’t gjin fûgels mear kamen om’t de pest dêr omware, de Sineeske stêden fol swijende stjerrenden, de finzenen fan Marseille dy’t de drippende liken yn kûlen oploegen, de Provence dêr’t in grutte muorre boud waard om de woedzjende pestwyn tsjin te hâlden, Jaffa mei syn ôfgryslike bidlers, de fochtige, ferrotte bêden dy’t yn Konstantinopel oan ’e sikehûsflier fêstklibbere sieten, de pasjinten dy’t oan heakken fuortsleept waarden, de maskerade fan de dokters yn ’e tiid fan de Swarte Pest, it pearjen fan de libbenen op ’e tsjerkhôven fan Milaan, de karkes mei deaden yn it eangstige Londen, en oeral en altyd it oanhâldende kriten fan minsken yn har deastriid, dagen en nachten efterinoar. Nee, al dy bylden byinoar wiene noch net slim genôch en meitsje in ein oan de rêst fan dy dei. Oan ’e oare kant fan it finster klonk ynienen it klingeljen fan in ûnsichtbere tram, dat yn ien sekonde grouwels en lijen ferdwine liet. Allinnich de see, oan ’e ein fan it skiere damboerd fan huzen, tsjûge fan in wrâld dêr’t it je bekrûpt, dêr’t jo nea ta rêst komme. Dokter Rieux stoareage nei de baai en tocht oan de brânsteapels dy’t de Atheners yn de tiid fan de pleach by de see oprjochten, sa’t Lucretius fertelt. Nachts brochten hja dêr de deaden hinne, mar der wie gjin plak genôch en de libbenen sloegen inoar mei fakkels om in plakje foar har leafsten, want hja holden leaver bloedige fjochterijen as dat hja har liken yn ’e steek lieten. Hy seach de reade gloede fan de brânsteapels foar him, tsjin de eftergrûn fan it kalme, donkere wetter, it knetterjende fonkjen fan de fakkelgefjochten yn ’e nacht, de tichte, giftige reek dy’t nei de opmerksume himel opriisde. Jo soene je hast soargen meitsje dat….

Mar dy ferbjustering waard ferjage troch it sûne ferstân. It wie wier dat it wurd ‘pest’ fallen wie en it wie ek wier dat de pleach op itselde stuit in pear slachtoffers oanpakte en dellei, mar it koe bêst noch tafalle. It waard heech tiid dat de minsken de eagen iepen gongen, dat de nutteleaze reekgerdinen opromme en passende maatregels nommen waarden. Dan soe de pest ophâlde om’t jo je gjin inkelde of gjin goede foarstelling fan de pest meitsje kinne. At der hurd in ein oan kaam, en soks woe jin wol oan, dan wie der gjin probleem. Yn it tsjinoerstelde gefal soene de bewenners de sykte fan tichtby kennen leare en ûntdekke oft hja har oanpasse koene, om dêrnei de pleach te oerwinnen.

De dokter die it finster iepen, de lûden fan de stêd waarden ynienen dúdliker. Ut in oanbuorjende wurkpleats hearde er it koart, regelmjittich, gûlend lûd fan in meganyske seage. Rieux fûn syn krêft werom. Sok deistich wurk, dat joech wissichheid. Al it oare bestie út ûndúdlike linen en bewegings, dêr koe in mins net by stilstean bliuwe. Jo moasten je wurk goed dwaan, dêr kaam it op oan.

Safier wie dokter Rieux mei syn gedachten doe’t him meidield waard dat Joseph Grand deroan kaam. Hoewol’t er as gemeente-amtner in soad ferskillende dingen om hannen hie, waard er út en troch ek op ’e ôfdieling Statistyk by de boargerlike stân ynskeakele. Hy hie bygelyks opdracht krigen om it oantal stjergefallen by te hâlden. Ut syn aard tsjinstich, wie er altyd ree om Rieux sels in ôfskrift fan de resultaten te bringen.

Beselskippe troch Cottard kaam Grand by de dokter ta de doar yn stappen. De amtner swaaide mei in fel papier.

‘Dokter,’ begûn er, ‘de sifers geane omheech, alve deaden yn achtenfjirtich oeren.’

Rieux groete Cottard en frege him hoe’t er ‘m fielde. Grand lei út dat Cottard gjin lichten dien hie en betankje de dokter; en hy bea syn ekskuzes oan foar it ûngeriif dat er him besoarge hie. Mar Rieux hie ûnderwilens inkeld each foar de statistiken.

‘Krekt,’ sei Rieux, ‘wy moatte faaks beslute en neam de sykte by de namme. Oant no ta binne wy neat fierder kommen. Mar rin eefkes mei, ik moat nei it laboratoarium ta.’

‘Jawis’, sei Grand wylst er efter de dokter oan by de treppen del rûn. ‘Men moat de dingen by de namme neame. Mar, hokker namme bedoele jo?’

‘Dat kin ik jo net fertelle, en dêr soene jo trouwens neat oan hawwe.’

‘Sjogge jo wol,’ glimke de amtner, ‘sa maklik is soks net.’

Hja rûnen nei de Place d’Armes. Cottard swijde noch yn alle talen. Yn ’e strjitten kaam mear folk opsetten. De koarte skimerjûn yn ús lân waard al rillegau ferdreaun troch de nacht en de earste stjerren ferskynden wylst jo de hoarizon noch dúdlik ûnderskiede koene. In pear tellen letter gongen de strjitlampen oan, sadat de hiele loft tsjuster waard en it krekt like as begûnen de lûden ynienen oan te boazjen.

‘Nim my net kwea ôf,’ sei Grand op ’e hoeke fan de Place d’Armes, ‘mar ik moat de tram helje. De jûnen binne foar my hillich. Sa’t se by ús sizze: ‘’Men moat de dei net fan hûs stelle…”’

Rieux hie al earder fernommen dat Grand de gewoante hie en helje útdrukkings oan út syn berteplak Montélimar, dêr’t er dan banale frazen oan taheakke dy’t nearne wei kamen, lykas ‘it is himelsk waar’ of ‘in mearkeëftige ferljochting’.

‘O ja!’ sei Cottard, ‘dat is wier. Jo kinne him nei it jûnsiten net mear ta de doar út krije.’

Rieux frege Grand oft er dan wurk die foar it gemeentehûs. Grand antwurde fan net, hy wie inkeld foar himsels oan ’e gong.

‘Just, jawol!’ sei Rieux, om mar wat te sizzen, ‘en eint it wat?’

‘Uteraard, ik bin der al jierrenlang mei dwaande. Hoewol, fan de oare kant besjoen avesearret it net sa bot.’

‘Wêr giet it winliken oer?’ frege de dokter, mei’t er stilstean bleau.

Grand stammere der wat yn om, wylst er syn garibaldy steviger op syn grutte earen sette. Rieux begriep sa’n bytsje dat it wat te krijen hie mei de groei fan in persoanlikheid. Mar de amtner wie al fuortdribbele en ferdwûn ûnder de figebeammen fan de Boulevard de la Marne. Foar de doar fan it laboratoarium sei Cottard tsjin de dokter dat er graach ris by him te riede gean woe. Rieux, dy’t mei de fingers it papier mei de statistiken yn syn bûse befielde, noege him út om op syn sprekoere te kommen. Dêrnei betocht er him, de oare deis wie er dochs yn ’e buert, dan kaam er oan ’e ein fan de middei wol efkes del.

Doe’t er by Cottard wei rûn, fernaam de dokter dat er oer Grand prakkesearre. Hy seach him al mids in pestepidemy, net dizze, dy’t grif net slim wurde soe, mar ien fan de grutte pestepidemyen út de skiednis. ‘Hy heart ta it slach folk dat yn sokke situaasjes ûntsjoen wurdt.’ It stie him by dat er earne lêzen hie dat de pest minsken mei in swak gestel sparret en foaral de sterkeren treft. En doe’t er der wat langer oer neitocht, fûn de dokter dat de amtner wat riedseleftichs hie.

It wie wier, op it earste each wie Joseph Grand neat mear as wêr’t er op like: in stedhûsamtnerke. Hy wie lang en meager, en de klean hongen ‘m fierste wiid om ’e lea, om’t er se altyd te grut kocht mei it idee dat se dan langer meigean soene. De measte tosken en kiezzen yn syn boppekaak wie er kwyt, mar dy fan syn ûnderkaak hie er noch. At er glimke luts er fral de boppelippe omheech en waard der in donker gat sichtber. Om dat portret kompleet te meitsjen: hy hie de gong fan in seminarist en hy rûn altyd deun by de muorren lâns; hy glûpte ta de doarren yn en der hong in rikkerige kelderlucht om him hinne, koartsein, it wie in pikemantsje. Dus sil it foar elkenien wol dúdlik wêze dat hy oars nearne thús hearde as efter in buro, drok yn ’t spier om de tariven fan de badhuzen yn ’e stêd te feroarjen, of foar in jonge klerk it materiaal byinoar te sykjen foar in rapport oer de nije húshâldôffalbelesting. Sels foar in ûnbefoaroardield taskôger like er yn ’e widze lein foar de ûnopfallende, mar ûnmisbere funksje fan in tydlike help by de gemeente foar twaensechstich frank tritich deis.

Sa omskreau er it neffens eigen sizzen ek op formulieren efter it wurd ‘Kwalifikaasje’. Doe’t er twaentweintich jier lyn foar syn lisinsjaat slagge wie en by in tekoart oan jild net fierder studearje koe, hie er syn tsjintwurdige baan oannommen en hja hiene him tasein, sa fertelde er, dat er al gau in ‘fêste beneaming’ krije soe. Hy hoegde allinnich mar in tiidlang te bewizen dat er opwoeksen wie tsjin de subtile kwestjes dy’t har foardienen by it bestjoeren fan ús stêd. Hja hiene him fersekere dat er letter sûnder mis in funksje as klerk krije soe dêr’t er royaal fan libje koe. Joseph Grand hie perfoarst net út ambysje hannele, ferklearre er mei in weemoedige glimk. Mar it foarútsicht dat er op in earlike wize der ûnbesoarge hinne libje koe en dêrby de kâns krije soe om ‘m mei in gerêst gewisse oan syn favorite beuzichheden oer te jaan, dat like him wakker skoan ta. Hy hie it oanbod út earbere redenen oannommen en út in soarte fan trou oan in ideaal.

Dy foarriedige tastân duorre no al hiel wat jierren en de kosten foar libbensûnderhâld wiene sûnt dy tiid enoarm tanommen. Dochs wie it salaris fan Grand, nettsjinsteande in pear algemiene leansferhegings, noch altyd bespotlik leech. Hy hie ‘m dêroer by Rieux beklage, mar it like noch altyd oft nimmen dêr each foar hie. Hjir sjogge wy de orizjinaliteit fan Grand, of yn alle gefallen in teken dêrfan. Hy hie ‘m ommers, ôfsjoen fan de rjochten dêr’t er net alhiel wis fan wie, op syn minst op ’e tasizzings beroppe kinnen dy’t him dien wiene. Mar yn ’t foarste plak libbe de burosjef dy’t him destiids oannommen hie al lang net mear en boppedat wist Grand ek net krekt mear mei hokker wurden oft dy him de tasizzing dien hie, hoewol’t it der úteinlik fral op delkaam dat ús meiboarger syn wurden net fine koe.

Dat wie no hielendal Joseph Grand, fûn Rieux. Sa hoegde er ommers ek net dat beswierskrift te skriuwen dêr’t er hieltyd oer prakkesearre, of de prikken yn ’t wurk te stellen dy’t yn dy situaasje needsaaklik wiene. At wy himsels leauwe moatte, hie er yn ’t bysûnder in soad muoite mei it wurd ‘rjocht’. It makke him ûnwis, krekt as it wurd ‘tasizzings’. As hy dat brûke soe, easke er op wat him takaam en soe er op sa’n wize in wat ûnbeskamme yndruk meitsje dy’t net sa goed strykte mei de neatigens fan syn funksje. Oan ’e oare kant wegere er en brûk wurden as ‘goedwilligens’, ‘fersyk’ en ‘tankberens’, dêr hie er himsels te heech foar. Sa barde it dat ús meiboarger, om’t er it juste wurd net fine koe, noch altyd syn ienfâldige wurksumheden útoefene, wylst er sa njonkelytsen al op jierren wie. Yn ’e praktyk hie er trouwens leard, sa fertelde er dokter Rieux, dat er hoe dan ek wol rûnkomme koe, hy hoegde der allinnich mar om te tinken dat er syn útjeften oanpaste oan syn ynkomsten. Sadwaande stelde er fêst dat de boargemaster, in grutyndustrieel yn ús stêd, oangeande ien fan syn favorite ûnderwerpen de spiker op ’e kop sloech as er wakker beret bewearde dat úteinlik – hy lei de klam op dat wurd, dêr’t syn hiele argumintaasje op berêste - úteinlik dus, noch nea immen yn ús stêd sjoen wie dy’t fan de honger stoar. Yn alle gefallen hie it hast asetyske bestean fan Joseph Grand him yndied foar soksoarte soargen behoede. Hy socht fierder nei de krekte formulearring.

Oan in hichte ta kin men wol sizze dat syn libben foarbyldich wie. Hy wie ien fan dy sawol yn ús stêd as earne oars seldsume minsken, dy’t altyd doare út te kommen foar har positive gefoelens. It lytse bytsje dat er wolris oer himsels oan in oar tabetroude, wiisde yndied op in goedens en tadienens dy’t de minsken hjoed-de-dei net mear doare sjen te litten. Hy skamme ‘m net iens doe’t er tajoech dat er fan syn neven en syn suster hold, de iennichste famylje dy’t er noch hie, en dy’t er om ’e twa jier yn Frankryk opsocht. Hy woe it wol wêze dat de oantins fan syn âlders, dy’t al stoarn wiene doe’t er noch lyts wie, him fertrietlik makke. Hy doarst te sizzen dat er fral fan it leaflik lieden fan in bepaalde klok by him yn ’e buert hold, neimiddeis om in oere as fiif. Mar om dy dochs sa ienfâldige emoasjes te praat te bringen, koste it minste wurd him lykwols withoefolle muoite. Dat wie úteinlik syn grutste probleem wurden.

‘Och dokter!’ sei er, ‘wat soe ik graach leare wolle hoe’t ik my goed uterje kin.’ Alle kearen at er Rieux moete, begûn er dêroer.

Dy jûns, doe’t de dokter him neiseach, begriep er ynienen wat Grand bedoeld hie: hy wie grif dwaande mei it skriuwen fan in boek of sokssawat. Oant en mei it momint dat er einlings teplak wie, en ta it laboratoarium yn stapte, stelde dat him gerêst. Hoe oft it ek wie, hy koe net leauwe dat de pest werklik beslach lizze soe op in stêd dêr’t beskieden amtners wennen dy’t der earbere manys op nei holden. Om presys te wêzen, koe er ‘m net foarstelle hoe’t er sokke frjemde gewoanten yn in pestepidemy pleatse moast; neffens him soe de sykte yn feite gjin inkelde kâns hawwe yn it fermidden fan ús meiboargers.

De oare deis slagge it Rieux, nei’t er dêr tige op oanstien hie, wat troch guon minsken mispleatst fûn waard, om op ’e prefektuer in sûnenskommisje gearroppe te litten.

‘De minsken begjinne har yndied soargen te meitsjen’, joech Richard ta. ‘En fierders geane der allerhande oerdreaune praatsjes. De prefekt hat tsjin my sein: ‘’At jo dêrop steane, dan mar sa gau mooglik, mar wol stilhâlde.’’ Hy is der trouwens fan oertsjûge dat it falsk alarm is.’

Castel frege oan Bernard Rieux, mei wa’t er meiried nei de prefektuer:

‘Wisto wol dat der yn it departemint gjin searum is?’

‘Ik bin dêrmei bekend, ik haw mei it depot skille. De direkteur stie perpleks. It moat út Parys helle wurde.’

‘Ik hoopje dat soks net lang duorret.’

‘Ik haw al in tillegram stjoerd’, antwurde Rieux.

De prefekt wie freonlik, mar senuweftich.

‘Ta de saak, hearen’, sei er. ‘Sil ik de situaasje efkes yn ’t koart werjaan?’

Richard tocht dat soks net nedich wie. De dokters wiene mei de situaasje op ’e hichte. It gong der allinnich noch om hokker maatregels oft der nommen wurde moasten.

‘De fraach is,’ sei de âlde Castel dryst, ‘oft wy al of net mei de pest te krijen hawwe.’

In pear dokters protestearren. De oaren liken te twiveljen. De prefekt sels sprong op en seach sûnder erch efter him oft de doar wol ticht wie, sadat dy ûnhandige opmerking net op ’e gong te hearren wie. Richard ferklearre dat syn miening wie dat hja har de kop net oerstjoer meitsje litte moasten: it gong om in koarts mei ûntstekkings yn de ljisken, mear koe der net oer sein wurde om’t hypotezes altyd gefaarlik binne, yn ’e wittenskip likegoed as yn it deistich libben. De âlde Castel siet kalm op syn giele snor om te kôgjen en rjochte syn heldere eagen op Rieux. Dêrnei seach er freonlik it selskip rûn en brocht ûnder de oandacht dat er derfan oertsjûge wie dat it om ’e pest gong, mar dat in offisjele erkenning fan dat feit fansels yngripende maatregels easkje soe. Dat wie de werklike ferklearring foar de twivel fan de kollega’s en dêrom woe er him, foar harren sielerêst, der bêst by dellizze dat it de pest net wie. De prefekt begûn ’m no op te winen. Hy ferklearre dat er dat gjin goede riddenaasje fûn.

‘It hoecht gjin goede riddenaasje te wêzen’, sei Castel, ‘as it mar ta neitinken liedt.’

Rieux, dy’t oan dan ta neat sein hie, waard om syn miening frege.

‘It giet hjir om rotkoarts yn kombinaasje mei bûden en spuien. Ik haw in pear bûden iepensnijd en sadwaande analyzes meitsje litte kinnen. Op it laboratoarium tinke hja dat wy mei de massive pestbaksil te krijen hawwe, mar foar de folsleinens moat ik dêr lykwols by sizze dat guon spesifike ôfwikings fan de baktearje net strike mei de klassike beskriuwing.’

Richard ferklearre mei klam dat soks dus reden ta twivel joech en dat hja teminsten de statistyske útslach fan de searje analyzes ôfwachtsje moasten dêr’t no in pear dagen lyn mei begûn wie.

‘As in baksil’, sei Rieux nei in koarte stilte, ‘yn trije dagen tiid by steat is en meitsje de milt fjouwer kear sa grut en lit de mesenteriale klieren sa opsette dat se sa grut wurde as sinesappels en de konsistinsje fan brij krije, moatte wy just net mear twivelje. De ynfeksjeboarnen wreidzje har hurd út. At de sykte ‘m mei sa’n faasje ferspriedt, en at wy neat dogge om ‘m tsjin te hâlden, rinne wy it risiko dat de heale stêd binnen twa moanne útroege wurdt. Dêrom is it net belangryk oft wy de sykte pest of groeikoarts neame. It giet der allinnich om dat jim tefoaren komme dat de heale stêd dêroan stjert.’

Richard fûn dat hja net oerdreaun pessimistysk wêze moasten en dat it trouwens net bewiisd wie dat it om in besmetlike sykte gong, om’t de famyljeleden fan syn pasjinten ommers noch sûn en wol wiene.

‘Mar oaren binne stoarn’, liet Rieux witte. ‘En besmetlikens is fansels nea hûndert prosint, oars soe der matematysk sjoen in ûnbeheinde groei wêze en soe de stêd folslein ûntfolke wurde. It giet der net om dat wy oerdreaun pessimistysk binne, it giet derom dat wy maatregels nimme moatte.’

Richard tocht de situaasje ûnderwylst gearfetsje te kinnen mei te sizzen dat wannear’t de sykte net fansels ophâlde soe, jo dêr in ein oan meitsje moasten troch de wei fan de strange previntive maatregels dy’t de wet foarskriuwt; dat koe allinnich as offisjeel fêststie dat it om de pest gong. En no’t dêr gjin absolute wissichheid oer wie, koene hja it op har beried hâlde.

‘Wy hoege net te witten,’ hold Richard oan, ‘oft de maatregels dy’t de wet foarskriuwt strang binne, mar oft se needsaaklik binne om tefoaren te kommen dat de heale stêd stjert. Fierders is it in saak fan de oerheid en wy hawwe yn ús lân in prefekt om krekt soksoarte kwestjes te regeljen.’

‘Dat is sa,’ sei de prefekt, ‘mar ik moat witte oft jim offisjeel ferklearje wolle dat it om in pestepidemy giet.’

‘Sels at wy dat net offisjeel ferklearje,’ sei Rieux, ‘rinne wy it risiko dat de heale stêd stjert.’

Richard kaam der wat senuweftich tusken:

‘It komt hjir op del, dat ús kollega derfan oertsjûge is dat it om de pest giet. Syn beskriuwing fan it syktebyld bewiist dat.’

Rieux antwurde dat er gjin syktebyld beskreaun hie, hy hie allinnich beskreaun wat er sjoen hie. En wat er sjoen hie, dat wiene bûden, plakken en dwylkoarts, mei binnen achtenfjirtich oeren needlottige gefolgen. Doarst kollega Richard der foar yn te stean dat der sûnder strange previntive maatregels in ein oan de epidemy komme soe?

Richard wifele en seach Rieux oan.

‘Wês noris earlik: binne jo der werklik wis fan dat it hjir om de pest giet?’

‘Jo formulearje it probleem ferkeard. It is net in kwestje fan wurdkar, mar in kwestje fan tiid.’

‘Jo miening is dus dat wy, sels at it gjin pest wêze soe, dochs de previntive maatregels nimme moatte dy’t by in pestepidemy foarskreaun binne?’

‘At ik perfoarst in miening hawwe moat, no, ik tink dêr yndied sa oer.’

De dokters leine mei-inoar oer en Richard sei op ’t lêst:

‘Wy moatte dus de ferantwurdlikheid op ús nimme sa te hanneljen as soe dy sykte de pest wêze.’

Dy formulearring kriich in waarm ûnthaal.

‘Geane jo dêrmei akkoart, bêste kollega?’ frege Richard.

‘Dy formulearring leit my kâld’, sei Rieux. ‘Lit ús mar sizze dat wy net dwaan moatte as soe de heale stêd gjin risiko rinne en ferlies it libben, want oars soe soks werklik barre.’

Rieux gong fuort en liet syn kollega’s nitelich efter. Efkes letter stie er yn in bûtenwyk, dêr’t it stonk nei bakoalje en urine, by it bêd fan in frou mei bluodrige ljisken, dy’t him âljend fan ’e pine en yn deadseangst oanseach.

De deis nei it besprek makke de koarts wer in stikmannich slachtoffers. It waard sels yn ’e kranten neamd, al doelden se der allinnich mar foarsichtich op. Wer in dei letter seach Rieux dat de prefektuer yn alle haasten lytse wite affysjes oanplakke litten hie op inkelde nochal ûnopfallende plakken yn de stêd. Jo koene der net goed út opmeitsje oft de autoriteiten de situaasje earnstich namen. De maatregels wiene perfoarst net strang en it like derop dat de prefektuer frijwat konsesjes dien hie om foar te kommen dat de publike opiny ûntrêstige waard. Yn de oanhef fan de ôfkundiging stie dat der in pear gefallen fan slimme koarts yn ’e gemeente Oran opdûkt wiene, dêr’t men noch net fan sizze koe oft se besmetlik wiene. It syktebyld fan dy gefallen wie net dúdlik genôch om je werklik soargen oer te meitsjen; de befolking soe gjin reden hawwe om oerstjoer te reitsjen. Evensagoed naam de prefektuer in stikmannich previntive maatregels, om’t jo yn sa’n situaasje nea hoeden genôch wêze kinne; elkenien soe dêr wol begryp foar hawwe. At dy maatregels op ’e goede wize begrepen en tapast waarden, soe der fuortdaliks in ein makke wurde kinne oan elke driging fan in epidemy. Dus twivele de prefekt der gjin momint oan dat de boargers folút meiwurking oan syn persoanlike inisjatyf ferliene soene.

It affysje kundige fierders in pear algemiene maatregels oan, lykas in wittenskiplik ferantwurde rottebestriding troch it spuitsjen fan gifgas yn de rioelen, en sekuer tafersjoch op de wetterfoarsjenning. De ynwenners soene der goed oan dwaan en hâld alles sa skjin mooglik en as lêste waard elk dy’t lêst fan flieën hie, earnstich advisearre om ‘m by de konsultaasjeburo’s yn de stêd te melden. Boppedat wie elk ferplichte om de troch in dokter yn syn gesin konstatearre syktegefallen te melden en ta te stean dat de sike gesinsleden isolearre waarden yn inkelde sealen fan it sikehûs, dy’t trouwens spesjaal ynrjochte wiene om pasjinten yn ’e koartst mooglike tiid en mei de grutst mooglike kâns op better wurden te fersoargjen. Yn in pear oanfoljende bepalings stie dat de keamer fan de pasjint en it ferfiermiddel desynfektearre wurde moasten. Fierders beheinde de prefekt him ta de ried oan de neiste famylje fan pasjinten om in genêskundige kontrôle te ûndergean.

Dokter Rieux draaide ‘m ynienen om doe’t er it affysje lêzen hie en rûn fierder op wei nei syn sprekkeamer. Joseph Grand, dy’t dêr op him wachte, stiek op ’e nij de earms omheech doe’t er him yn ’t each kriich.

‘Ja,’ sei Rieux, ‘ik wit wol dat de sifers omheech geane.’

De foarige jûns wiene der sa’n tsien pasjinten yn ’e stêd beswykt. De dokter sei tsjin Grand dat er him dy jûns fêst wol wer sjen soe, om’t er dan nei Cottard ta soe.

‘Jo hawwe gelyk’, sei Grand. ‘Jo dogge der goed oan en besykje him, want ik fyn dat er feroare is.’

‘Hoe bedoele jo?’

‘Hy is sa hoflik wurden.’

‘Wie er dat oars net?’

Grand wifele. Hy koe net sizze dat Cottard ûnhoflik wie, dat gong te fier. It wie in slettene, swijsume man dy’t wol wat wei hie fan in everswyn. Syn keamer, in ienfâldich restaurant en frijwat heimsinnige útstapkes, dêrút bestie Cottard syn libben. Offisjeel wie er fertsjintwurdiger yn wyn en likeur. Sa no en dan kriich er besyk fan in pear manlju, syn klanten nei alle gedachten. Bytiden gong er jûns nei de bioskoop foar syn hûs oer. De amtner hie sels opmurken dat Cottard it leafst nei gangsterfilms seach. De fertsjintwurdiger bleau ûnder alle omstannichheden ienlik en wantrouwich.

En no wie dat neffens Grand allegear folslein feroare.

‘Ik wit net hoe’t ik it sizze moat, mar ik haw de yndruk, begripe jo wol, dat er besiket de minsken foar him yn te nimmen. Hy wol graach dat elkenien him tagedien is. Hy praat tsjintwurdich gauris mei my en noeget my dan út mei him op stap te gean. Soks kin ik net altyd wegerje. Fierders boeit de man my en ik haw him úteinlik it libben ret.’

Sûnt dat er ‘m fan kant meitsje woe, hie Cottard hielendal gjin besite mear hân. Op ’e strjitte en yn ’e winkels besocht er by elkenien yn ’e geunst te kommen. Nimmen hie ea sa mei de winkellju omflaaid, en mei safolle belangstelling nei it frommeske út ’e tabakswinkel harke.

‘Dat minske út ’e tabakswinkel,’ murk Grand op, ‘is in serpint. Dat haw ik tsjin Cottard sein, mar hy antwurde dat ik my fersinde en dat hja ek har goede kanten hie, mar dy moasten jo sjen te finen.’

In pear kear hie Cottard Grand ek meinommen nei de sjike restaurants en kafees yn ’e stêd, want dêr gong er tsjintwurdich gauris hinne.

‘Ik haw it dêr och sa nei ’t sin’, sei er, ‘en boppedat binne je dêr yn in goed fermidden.’

It wie Grand opfallen hoe’t de fertsjintwurdiger troch it personiel op hannen droegen waard. Hoe’t dat kaam begriep er doe’t er de bûtengewoan royale foaien fan syn maat seach. Cottard like tige gefoelich foar de attinsjes te wêzen dy’t er fan ’e weromstuit kriich. Op in kear doe’t de ober him yn ’e jas holpen hie, sei Cottard tsjin Grand:

‘In bêste fint, hy kin wol foar my tsjûgje.’

‘Wêrfan tsjûgje?’

Cottard hie wifele.

‘No! Dat ik gjin minnenien bin.’

Fierders koe syn sin gau omslaan. Op in kear, doe’t in winkelman wat minder freonlik west hie, kaam er poerlilk thús:

‘Hy spant mei de oaren gear, dy smjirkert’, rôp er oanienwei.

‘Hokker oaren?’

‘Alle oaren.’

Grand hie sels in opmerklike sêne mei it frommeske út ’e tabakswinkel meimakke. Midden yn in fleurich petear wie hja oer in resinte arrestaasje begûn dy’t yn Algiers gâns opskuor jûn hie. It gong om in jonge hannelsreizger dy’t op it strân in Arabier fermoarde hie.

‘At jo al dat rosmos yn ’e finzenis sette soene, koene de earbere lju teminsten rom sykhelje’, sei it minske.

Mar hja moast har ferhaal ûnderbrekke om’t Cottard ynienen sa út syn dwaan rekke, dat er sûnder ekskús ta de winkel út stode. Grand en de ferkeapster seagen him ferheard efternei.

Letter wiisde Grand Rieux trouwens op mear feroarings yn Cottard syn hâlden en dragen. Hy hie der altyd nochal progressive opfettings op nei holden. Dat die allinnich al bliken út syn favorite útspraak: ‘De grutte fisken ite de lytsen op.’ Mar no kocht er al in hoartsje allinnich de konservative krante fan Oran, en it woe jin sels wol oan dat er dêr winliken publyklik mei te keap rûn. En doe’t er al wer in pear dagen op fuotten wie, en Grand op in stuit nei it postkantoar moast, hie Cottard him frege in postwiksel fan hûndert frank te ferstjoeren. Dat jild makke er alle moannen oer oan in suster fan him dy’t omfierrens wenne. Op it stuit lykwols dat Grand ta de doar út stappe woe, sei Cottard:

‘Stjoer har mar twahûndert frank, dat sil in moaie ferrassing foar har wêze. Hja tinkt dat ik net folle om har jou, mar ik hâld eins in protte fan har.’

As lêste moast Grand by in opmerklik petear wol antwurdzje op fragen fan Cottard oer it wurk dêr’t er alle jûnen mei dwaande wie.

‘Soa,’ sei Cottard, ‘dus jo skriuwe in boek.’

‘At jo dat sa neame wolle, mar it leit gâns yngewikkelder!’

‘Just, jawol!’ rôp Cottard, ‘soks soe ik ek graach dwaan wolle.’

Grand seach ferheard op en Cottard stammere dat in keunstner in hiel soad saken makliker regelje koe.

‘Hoedatsa?’ frege Grand.

‘No, om’t in keunstner mear rjochten hat as oaren, elkenien wit dat. Hy kin ‘m in soad permittearje.’

‘Jo moatte mar tinke’, sei Rieux tsjin Grand, de moarns fan de affysjes, ‘dy rotte-affêre hat him de holle oerstjoer makke, lykas safolle oaren, dat is alles. Of faaks is er bang foar de koarts.’

Grand antwurde:

‘Dat tink ik net, dokter, en at jo myn miening witte wolle…’

De auto fan de rottebestriding ried mei in knetterjende útlaat ûnder har finster lâns. Rieux swijde oant er ‘m wer fersteanber meitsje koe en frege doe ôfwêzich oan de amtner wêr’t er op doelde. Grand seach him earnstich oan en sei:

‘Hy hat wat op ’e breaprikke.’

De dokter luts oan ’e skouders. Hy hie wol wat oars oan ’e holle, om mei de kommissaris te sprekken.

Dy neimiddeis hie Rieux in ûnderhâld mei Castel. De searums wiene noch altyd net oankommen.

‘Soene se eins wol wat úthelje?’ frege Rieux. ‘It is sa’n frjemde baksil.’

‘No,’ sei Castel, ‘dat bin ik net mei dy iens. Dy bistkes sjogge der iderkear wer oars út, mar it komt eins op itselde del.’

‘Dêr geane jo alteast fan út. Wy witte der feitlik noch neat fan ôf.’

‘Fansels is it in ferûnderstelling. Mar sa fier binne wy allegear.’

It lichte gefoel yn ’e holle dat de dokter alle kearen wer bekroep at er oan de pest tocht, naam dy deis stadichoan ta. Uteinlik moast er himsels tajaan dat er bang wie. Twa kear stapte er ta in fol kafee yn. Hy fûn it sels absurd, mar Rieux hie krekt as Cottard ferlet fan minsklike waarmte. Dat brocht him yn ’t sin dat er de fertsjintwurdiger tasein hie om del te kommen.

Cottard stie by de itenstafel doe’t de dokter ta de keamer yn rûn. Der lei in detektive op ’e tafel, mar it wie al let op ’e jûn en it soe grif net tafalle en lês by it tsjusterjen. It lei mear yn ’e reden dat Cottard efkes earder yn it skimertsjuster oan it prakkesearjen west hie. Rieux frege him hoe’t er ‘m fielde. Wylst er sitten gong, grommele Cottard dat it goed mei him gong en dat it noch better mei him gean soe at er der wis fan wie dat se him gewurde litten soene. Rieux brocht him foar de oandacht dat je net altyd allinne wêze kinne.

‘O nee!, dêr giet it net om. Ik haw it oer it slach folk dat jin spul en lêst jout.’

Doe’t Rieux neat sei, gong er fierder:

‘Dat slacht net op mysels, dat moatte jo goed begripe, mar ik siet yn dy roman te lêzen. Der komt in earme stumper yn foar dy’t op in moarntiid samar finzen nommen wurdt. Sûnder dat hy der wat fan wist, holden hja him yn ’e gaten. Der waard yn de oerheidskantoaren oer him praat, syn namme siet yn it kaartsysteem. Fine jo soks rjochtfeardich? Fine jo dat hja it rjocht hawwe en doch immen soks oan?’

‘Dat hinget der fan ôf’, sei Rieux. ‘Oan in hichte ta hat nimmen dêr yndied it rjocht ta. Mar dat is eins allegear net sa belangryk. Jo moatte je net te lang opslute. Jo moatte ta de doar út.’

It like derop dat Cottard ûngeduldich waard, hy sei dat er hieltyd ta de doar út wie en dat de hiele wyk, at it moast, foar him tsjûgje koe. Sels yn oare dielen fan de stêd ûntbriek it him net oan goekunde.

‘Kenne jo m’nhear Rigaud, de arsjitekt? Dat is in freon fan my.’

It waard hieltyd tsjusterder yn ’e keamer. Op ’e strjitte yn dy bûtenwyk kaam it libben op gong en bûten hearden hja timpere útroppen fan ferromming doe’t de strjitlampen oan gongen. Rieux rûn nei it balkon en Cottard folge him. Lykas alle jûnen yn ús stêd naam in sêft wyntsje út alle omlizzende wiken lústerjende lûden mei, de rook fan bret fleis en it fleurige, krûdige gûnzeljen fan de frijheid dêr’t de strjitte sa njonkelytsen fol fan rekke no’t lûdroftich jongfolk it dêr foar it sizzen hie. It tsjuster, it toeterjen fan ûnsichtbere boaten, it gerûs fan de see en fan alle foarbyrinnende minsken, dy tiid fan de dei dy’t Rieux sa fertroud wie en dêr’t er earder sa fan genietsje koe, like him no del te slaan, fanwege alles wat er wist.

‘Sille wy ljocht meitsje?’ frege er oan Cottard.

Doe’t de lampe oan wie, seach it mantsje him mei knipperjende eachjes oan.

‘Wat ik freegje woe dokter, at ik siik wurde soe, soene jo my dan yn it sikehûs wol ûnder behanneling nimme wolle?’

‘Wêrom net?’

Dêrnei frege Cottard oft it wolris bard wie dat immen finzen nommen waard yn in klinyk of in sikehûs. Rieux antwurde dat soks wolris bard wie, mar dat it hielendal fan de tastân fan de pasjint ôfhong.

‘Witte jo dokter,’ sei Cottard, ‘ik haw fertrouwen yn jo.’

Doe frege er oft er meiride koe nei de stêd ta.

Yn it sintrum rûn al net safolle folk mear om en brânden minder strjitlampen. Foar de doarren boarten noch bern. Op fersyk fan Cottard bleau de dokter mei syn auto deun by sa’n ploechje bern stean. Hja wiene oan it hinkeljen en makken dêr in soad leven by. Ien fan har lykwols, it jonkje wie wat smoarch om ’e snút, hy hie glêd swart hier en in kearsrjochte skieding, seach Rieux stiif oan mei syn heldere eagen. De dokter wist dêr net goed ried mei en seach de oare kant út. Cottard stie op ’e stoepe en joech him in hân. De fertsjintwurdiger prate muoisum en mei in heas lûd en seach in pear kear om.

‘De minsken hawwe it oer in epidemy. Is dat sa, dokter?’

‘Minsken prate altyd, sa giet soks’, sei Rieux.

‘Jo hawwe gelyk. En fierders hoege der mar in stik of tsien deaden te fallen en it is de ein fan de wrâld. Dêr sitte wy net op te wachtsjen.’

De motor rûn al. Rieux hie de hân al oan ’e pook. Mar hy moast wer nei it jonkje sjen dat him noch altyd earnstich en rêstich oanseach. En ynienen lake it bern him samar frijmoedich oan.

‘Wêr sitte wy dan op te wachtsjen?’ frege de dokter en glimke nei it bern.

Cottard pakte ynienen it portier beet en rôp, foar’t er fuort fleach, mei in fan triennen en lilkens smoard lûd:

‘In ierdbeving. In echte!’

Der kaam gjin ierdbeving en de oare deis die Rieux oars net as lange ritten meitsje fan de iene ein fan de stêd nei de oare, mei famyljeleden fan pasjinten oerlizze en mei pasjinten sels prate. Rieux hie noch nea yn sa’n swiere sile rûn. Oant dan ta hiene de pasjinten it him altyd maklik makke en har hielendal oan him oerjûn. Foar ’t earst fernaam de dokter dat hja ôfhâldend wiene, dat hja har djip yn har sykte ferskûlen mei in soarte fan wantrouwige fernuvering. Oan dy striid wie hy noch net wûn. En doe’t er syn auto dy jûns tsjin tsienen delset hie foar it hûs fan de âlde astmalijer, dy’t er as lêste opsocht, koe er mar mei muoite út ’e stoel komme. Hy bleau efkes sitten en seach nei de tsjustere strjitte en nei de stjerren dy’t ferskynden en wei waarden oan de nachtlike loft.

De âlde astmalijer siet rjochtop yn syn bêd de grauwe earte te tellen dy’t er fan de iene panne yn de oare smiet. It like wol oft er makliker sykhelle en hy begroete de dokter woltemoede.

‘Dus, it is de goalera, dokter?’

‘Wêr hawwe jo dat heard?’

‘Ut ’e krante en foar de radio seine hja it ek.’

‘Nee, it is gjin goalera.’

‘De hege hearen pakke it yn alle gefallen krêftich oan!’ sei de âldman alhiel út ’e rifels.

‘Dêr soe ‘k mar net tefolle wearde op hawwe’, sei de dokter.

Hy hie de âldman ûndersocht en no siet er midden yn dy earmoedige ytkeamer. Ja, hy wie bang. Hy wist dat allinnich al yn dy bûtenwyk de oare moarns in stik as tsien pasjinten, rûngear fanwegen har opsette lymfeklieren, op him wachtsje soene.

Mar yn in pear gefallen hie it holpen en snij de bûden iepen. Foar de measten soe it op it sikehûs útrinne en hy wist hoe’t earme minsken tochten oer it sikehûs. ‘Ik wol net dat er foar har proeven brûkt wurdt’, hie de frou fan ien fan de pasjinten sein. Hy soe net foar har eksperiminten brûkt wurde, hy soe stjerre en dat wie alles. De maatregels dy’t hja nommen hiene, wiene net genôch, dat wie dúdlik. En wat dy ‘spesjaal ynrjochte’ sealen oanbelange, hy wist wêr’t dat op delkaam: twa paviljoens dêr’t de oare pasjinten hastich weihelle wiene: oan alle einen en kanten troch de sûnenstsjinst ôfsletten en mei finsters dêr’t gjin sigentsje trochkomme koe. At de epidemy net fansels ophold, soene de maatregels fan de oerheid him grif net oerwinne kinne.

Dy jûns wiene de offisjele berjochten lykwols noch altyd optimistysk. De oare deis dielde ‘Ransdoc’ mei dat de ynwenners fan de stêd de maatregels fan de prefekt rêstich akseptearre hiene en dat der al sa’n tritich siken oanmeld wiene. Castel skille Rieux:

‘Hoefolle bêden binne der yn ’e paviljoens beskikber?’

‘Tachtich.’

‘Der binne dochs mear as tritich minsken siik yn ’e stêd?’

‘Guon binne bang en foar oaren, de measten, wie it al te let.’

‘Is der gjin tafersjoch by de begraffenissen?’

‘Nee. Ik haw Richard skille en sein dat der ôfdwaande maatregels komme moatte. Oan moaie wurden ha wy neat. Wy moatte in wiere barriêre tsjin de epidemy opsmite, oars kinne wy likegoed hielendal neat dwaan.’

‘En?’

‘Hy sei tsjin my dat er dêrta it foech net hie. Neffens my komme der hurd mear pasjinten.’

Yn trije dagen wiene de beide paviljoens yndied fol. Richard miende te witten dat der in skoalle as needsikehûs ynrjochte wurde soe. Rieux wachte ûnderwylst op ’e faksins en snijde bûden iepen. Castel socht syn âlde boeken wer op en siet skoften yn ’e bibleteek.

‘De rotten binne oan de pest stoarn of oan in sykte dy’t dêr in soad op liket’, wie syn konklúzje. ‘Se hawwe tsientûzenen flieën ferspraat dy’t de ynfeksje neffens geometryske progresje oerbringe sille, at dat net op ’e tiid tsjinholden wurdt.’

Rieux sei neat.

Op dat stuit like it derop dat it moaie waar oanhâlde soe. De sinne sûgde de plassen fan de lêste stjalprein op. Moaie blauwe loften mei in oerfloed oan goudgiel ljocht, gûnzjende fleanmasines yn de opkommende hjitte, alles yn dat seizoen joech oanlieding ta libbensfleur. Underwilens makke de koarts yn fjouwer dagen tiid fjouwer kear in opmerklike sprong: sechstsjin, fjouwerentweintich, achtentweintich en twaentritich deaden. Op ’e fjirde dei waard de iepening fan it needsikehûs yn in beukerskoalle bekend makke. Jo krigen de yndruk dat ús meiboargers, dy’t har ûngerêstens oant dan ta hieltyd mei grapkes bedutsen hiene, mismoediger en swijsumer troch de strjitten rûnen.

Rieux besleat de prefekt te skiljen:

‘De maatregels binne net tarikkend.’

‘Ik haw de sifers,’ sei de prefekt, ‘se binne yndied ûntrêstigjend.’

‘Se binne mear as ûntrêstigjend, se binne sa klear as de dei.’

‘Ik sil de sintrale regearing om oarders freegje.’

Rieux lei de hoarn op ’e heak en sei tsjin Castel:

‘Oarders! Wylst der ferbyldingskrêft nedich is.’

‘En it searum?’

‘Dat komt yn ’e rin fan dizze wike.’

Fia Richard frege de prefektuer oan Rieux oft er in rapport opmeitsje woe dat nei de haadstêd fan de koloanje stjoerd wurde koe as in fersyk om neiere oarders. Rieux die der sifers by en in klinyske beskriuwing. Deselde deis waarden der sa’n fjirtich deaden teld. De prefekt sei dat er de ferantwurdlikheid op him naam om, sa’t er it ûnder wurden brocht, mei yngong fan de oare deis de foarskreaune maatregels te ferskerpjen. De ferplichte oanjefte en it isolemint bleaunen ûnfermindere fan krêft. De huzen fan de pasjinten moasten ôfsletten en desynfektearre wurde, de neiste famylje moast foar de wissichheid yn karantêne, en de begraffenissen soene troch de stêd regele wurde; hoe, dat soe noch bliken dwaan. In dei letter kaam it searum mei de fleanmasine oan. Der soe miskien genôch wêze foar de gefallen dy’t ûnder behanneling wiene, mar net at de epidemy ‘m útwreide. Rieux hearde as reaksje op syn tillegram dat hja troch de reservefoarried hinne wiene en dat hja mei de oanmaak fan nij searum begûn wiene.

Underwylst waard fan alle kanten om ’e stêd hinne it foarjier op ’e merken brocht. Tûzenen roazen ferwilen yn ’e kuorkes fan de ferkeapers op ’e trottoirs, de swiete rook dêrfan hong oeral yn de stêd. Sa foar it each wie der neat feroare. De trams sieten noch altyd fol op ’e spitsoeren en de rest fan de dei wiene se leech en smoarch. Tarrou observearre it âld mantsje en it âld mantsje kwitste nei de katten. Grand kaam alle jûnen thús en wijde ‘m dan oan syn heimsinnich wurk. Cottard doarme om en Othon, de rjochter fan ynstruksje, fierde noch altyd syn bistespul oan. De âlde astmalijer smiet syn earte noch altyd fan de iene panne yn ’e oare en bytiden seagen wy it kalme, ynteressearre gesicht fan de sjoernalist Rambert. Jûns kaam deselde kliber folk noch altyd de strjitte op en foarmen har lange rigen foar de bioskopen. It like der trouwens nei as soe de epidemy yn it ôfgean wêze, want in pear dagen efterinoar waarden der mar sa’n tsien deaden teld. Dêrnei skeat it sifer ynienen wer omheech. De deis dat it tal deaden wer op sa’n tritich kaam, sei de prefekt, mei’t er Rieux it offisjele tillegram oerlange: ‘Hja hawwe de skrik deryn.’ Rieux lies: ‘Meitsje offisjeel bekend dat de pest hearsket. Slút de stêd ôf.’