Kolofon

ISBN: 978 90 8954 536 7
1e printinge 2013
oersetting Geart fan der Mear
© 1973, 1977, and 2012 by Frederick Manfred as translated by Geart fan der Mear

Eksimplaren binne te bestellen by de boekhannel of rjochtstreeks by de útjouwerij:
Utjouwerij Elikser
Ossekop 4
8911 LE Ljouwert
Til: 058 - 289 48 57
www.elikser.nl

Utjefte fan dit e-boek waard mei mooglik makke troch de provinsje Fryslân

provinsje fryslân
provincie fryslân

Foarmjouwing binnenwurk en omslach: Evelien Veenstra

Mei tank oan Freya Manfred foar de foto fan de maisfjilden yn de fallei fan Rock County, Minnesota, dêr’t har heit wenne hat fan 1958 oant syn dea, en dy fan har heit bij in grêfstien fan ien fan syn foarâlden op it tsjerkhôf fan Tsjom bij syn besite oan Fryslân yn maart 1973.
Fierder mei tank oan de Digital Library Services, University of Minnesota Libraries, foar de swartwyt foto fan de santjinjierrige (doe noch) Frederick Feikema yn syn terskersplunje.

Neat út dizze útjefte mei fermannichfâldige wurde, opslein yn automatisearre gegevensbestannen en/of iepenbier makke troch middel fan print, fotokopy, mikrofilm of op hokfoar oare wize ek, sûnder foarôfgeande skriftlike tastimming fan de einredakteur en de útjouster.

This book may not be reproduced by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the author and the publisher.

BOEK IEN
De Frou fan it hûs

Foar
ALICE
mem
3 jannewaris 1891 – 19 april 1929

YNLIEDING

FREDERICK FEIKEMA MANFRED (1912-1994)

Frederick Manfred kaam (as Frederick Feikema) te wrâld op 6 jannewaris 1912, yn it plakje Doon yn it noardwesten fan Iowa, Amearika, wylst in ferskriklike sniestoarm om it hûs gûlde. Heit Frank, soan fan de Fryske lânferhuzer Feike Feikema V út Tsjom, stie derop om him Frederick, nei de heit fan syn frou, te neamen en nét Feike, nei syn oare pake, Feike Feikema V. De jonge Frederick liet lykwols toch syn earste seis boeken ferskine ûnder de namme ‘Feike Feikema’. Fanwege de problemen dy’t dat oplevere bij Amerikaanse lêzers en resinsinten (de namme waard dan útsprutsen as Fiike Fiikema) liet er yn 1952 syn namme offisjeel feroarje yn Frederick Feikema Manfred, en ûnder de namme Frederick Manfred binne dêrnei al syn boeken útjûn, mei ynbegryp fan de Fryske oersetting fan This is The Year, dy’t yn 1966 ferskynde as Dit is it jier yn de oersetting fan Klaes Dykstra. Hij kaam op dy namme, omdat er útfûn hie dat de namme Feike oarspronklik ‘Frede-man’ betsjutte, en dat betsjut Manfred (‘man fan frede’) ek.

Frederick Manfred wie de âldste en langste fan seis broers, allegear om ende bij twa meter lang. Hij koe goed leare en mocht úteinlik studearje oan it bekende Calvin College yn Grand Rapids. Lykas oare skriuwers út Nederlânse immigrantefamyljes naam er ôfskie fan it steile, âldwrâldske, ortodokse en konservative kalvinisme dat sij út Nederlân meinommen hienen, en dat him (sa’t wol gauris it gefal wie) yn it betreklik isolemint fan immigrantefermiddens yn in frjemd lân mei in oare kultuer noch fersterke hie. Dat is ien fan de tema’s yn syn boeken. In oar faak weromkommend tema is hjoed-de-dei ferrassend aktueel: de manier wêrop’t de (Amerikaanse) minske sûnder respekt foar de natuer rôfbou pleget op dy natuer. Dat tema wie fansels net orizjineel yn in Amearika dat yn de tritiger jierren al teistere wie troch geweldige stofstoarmen fanwege it omploegjen fan de grutte gersflakten. Syn earste boek, The Golden Bowl (1944), lit de lêzer sterk tinke oan The Grapes of Wrath fan John Steinbeck (1940). Yn This is The Year (1947) hat de haadpersoan, Pier Frixen, likemin respekt foar de grûn, dy’t er, sûnder werklik begryp fan it aard dêrfan te hawwen, bewurket en útrûpelt, en hij behandelt syn frou lyksa. Hij ferliest oan ’e ein fan it boek dan ek beide: syn pleats én syn frou. Dêr spilet ek noch in oar typys Manfred-tema trochhinne: dat fan de individualistise minske tsjinoer de mienskip. Op typys Amerikaanse wize wol Pier himsels rêde, want hij wantrout de oerheid en wol dêr, oan ’e ein fan it boek, gjin jildlike stipe fan freegje, wat syn bedriuw rêde kinnen hie.

Wat de lêzer net beseft hawwe sil bij it lêzen fan de Fryske oersetting Dit is it jier, is hoefolle Frysk der yn de orizjinele Ingelse tekst fan This is the year (1947) stiet. Manfred syn kennis fan it Frysk is opmerklik yn it ljocht fan de oerlevering oer syn pake, Feike Feikema V, dy’t bij oankomst yn Amearika sweard hawwe moat dat er noait wer Frysk prate woe. It kin hast net oars, as syn heit (dy’t fuort nei syn geboarte al meigien is nei Amearika) moat thús toch in protte Frysk leard hawwe, en dat ek trochjûn hawwe oan yn elk gefal syn âldste soan.

As de skriuwer ‘Feike Feikema’ yn 1952 beslút om ‘Frederick Manfred’ te wurden, liket dat ek it begjin te wêzen fan in rige boeken – de saneamde Buckskin Man Tales – dy’t neat mei immigranten te meitsjen hawwe (al skriuwt er dêrneist yn de neikommende jierren noch wol in pear fan dy ‘boereromans’). De hele rige Buckskin Man Tales beskriuwt hoe’t tusken likernôch 1800 en 1900 it, troch him sa neamde, ‘Siouxland’ (it gebiet dêr’t Súd-Dakota, Minnesota, Nebraska and Iowa oan elkoar grinzgje) feroaret fan in folslein troch Indianen behearske gebiet yn blank gebiet. Manfred blykt yn dy boeken wat in mystikus te wêzen, dy’t it paad weromfine wol nei it oarspronklike ienwêzen mei alle dingen, in gefoel dat de blanke minske kwytrekke is.

Green Earth (1977), no as De Griene Ierde yn it Frysk, wurdt as syn masterwurk beskôge. It boek beskriuwt it houlik fan syn âlden (1909) en de jeugd fan Alfred Alfredson, fan syn geboarte yn 1912 oan 1929 ta, en is suver folslein autobiografysk. Alfred (‘Free’ neamd) is Manfred sels (Alfred Alfredson Feike Feikema! Beide ha de stam ‘frede’ yn har), en foaral de mem wurdt hjir mei grutte waarme leafde tekene, nêst de heit en syn broers en omkes (ek de namme fan de mem yn it boek, Ada Engleking, hat in protte fan har echte namme, Alice van Engen, en se stjert yn it boek op deselde dei as de echte mem). It boek is, lykas al syn saneamde ‘farm novels’, breed fan palet en episoadys fan opbou, mei in grutte oandacht en leafde foar it detail yn beskriuwingen, wêryn’t Manfred faak o sa byldzjend en ryk Ingels brûkt; ‘plot’, yn de sin fan in spanning oan it begjin dy’t oan ’e ein oplost wurdt, wie net syn sterkste punt. It is werklik in prachtige beskriuwing fan it plattelân fan ‘Siouxland’, sa’n foech hûndert jier lyn. It djippe simpele ortodokse kalvinisme, dat nei binnen ta sa’n gefoel fan waarme burgenens jaan kin, wurdt hjir sûnder soerens beskreaun fia de figuer fan dy ûnferjitlike mem, wêrtroch dat nei binnen kearde kalvinisme yn leafdefolle herinnering, mar sûnder sentimintelens, o sa ierdsk en mei djip respekt delset wurdt; mei syn bibellêzen en gebed foar en nei it iten, de kristlike skoalle, it fraachlearen, de tsjerkegong en de dominys, sûnder te ferfallen yn in karikatuer, mei al syn deugden fan ûnderlinge leafde en tawijing en ek al de ûndeugden fan in al te simpel en beheind begryp fan de wrâld. As der nêst This is the year ien boek is út it wurk fan Manfred dat it fertsjinnet om yn it Frysk fertaald te wurden, dan is it wol Green Earth, ek al omdat it oer in Fryske famylje giet, wêryn’t Uncle Big John sit te lêzen yn Reamer en Sape fan Gysbert Japicx, en de pake (‘Grampa’) in buordsje oan de muorre hat mei de tekst ‘Sjuch, God is great en wy bigripe him net’ – in tekst dy’t de agnostikus Manfred letter sels ek op in boerd hingjen hie, oan de muorre fan syn lêste hûs Roundwind yn Luverne, Minnesota. ‘Agnostikus’ is – ek op grûn fan wat syn dochter Freya mij meideeld hat – op it stik fan godstsjinst faaks de bêste omskriuwing fan Manfred, dy’t toch altyd ek mei myldens weromtocht hat oan dat ortodokse fermidden, dêr’t er ôfskie fan nommen hie, mar dat er net hate hat.

Neffens dochter Freya hat er him pas nei 50 jier ta it skriuwen fan Green Earth sette kinnen, omdat er ferlet fan de distânsje fan de tiid hie om syn jeugd goed ferarbeidzje te kinnen. Tsjin dy tiid wie ek de lilkens wol saksearre en koe er de dingen evenredich en mei in ferjaand gemoed besjen. Sa’t ek wol blykt yn it boek sels, koe (neffens de mem fan Freya) syn heit, Frank Feikema, o sa hurd wêze foar de jonge Fred (Free yn it boek), dy’t er soms ek wol sloech en o sa fûl oanfitere ta it boerewurk, sûnder begryp te hawwen foar syn sin oan lêzen en oare saken bûten it boerewurk. Manfred ferdedige dan syn heit dan ek wol wer, troch te wizen op de wille dy’t se tegearre hienen bij it honkbaljen en it learen fan nije dingen bij it boerewurk. En heit wêze fan seis drokke jonges foel ek net ta, fierde hij dan oan.

Manfred hat syn hele libben mei grutte tagedienens oer syn mem praten, in leafdefolle, freonlike, sachtaardige, hurdwurkjende, earlike, intelliginte en soarchsume mem, in mem mei in ûneinige leafde. Se woe o sa graach in goed kristen fan him meitsje, mar sei op har stjerbêd ek: “‘Tagelyk lykwols wol ik net datst allinne mar bearst datst in kristen bist, allinne om mij te behaagjen, ast dat yn dyn binnenst net bist. Spylje soks net. Wês gjin hypokryt. God hat in hekel oan fromme ferrifelderij. Feitlik hat God miskien wol mear wurdearring foar de oprjochte siel dy’t him net kenne wol, as foar it lid fan it ferbûn dat Him allinne lippetsjinst biedt.’ Se tyspele wer oan de sulveren kwastkes fan de bêdesprei. ‘En dan is der de fraach hoe’t jo mei jo eigen geweten libje. Dat, jonge, wês oprjocht oer dyn wiere gefoelens, wat de gefolgen ek wêze meie. Wês in man yn dat opsicht.’”

Frederick Feikema Manfred, of Feike Feikema fan foarhinne, hat mear as 35 boeken skreaun, en hat neffens eigen sizzen ferskillende kearen nomineard west foar de Nobelpriis … mar dy noait krigen. Wol is hij yn syn eigen streek noch altyd in begryp, soms ek yn it negative, fanwege syn ôffalligens fan it geloof en syn iepenens oer it seksuele. Ik hoopje dat de Fryske lêzer fan hjoed-de-dei him wurdearje sil om syn earlike, o sa krekte, meinimmende en tawijde beskriuwing fan it libben op it plattelân fan it stik Amearika dat oan him de namme Siouxland te tankjen hat.

De oersetter.

Ada 1

It wie de snein foar Krysttiid, 1909. Bij Alfred Engleking sieten se te iten. It wie in ienfâldich miel: rys mei molke en brune sûker, brea mei bûter en griene tee. Bij Engleking ieten se sneins net útwrydsk. In goed kristen hold him dan yn en hij die ek gjin wurk, behalve wat strikt needsaaklik wie om yn libben te bliuwen. De deis des Heare moast bestege wurde oan selsûndersyk en gebed. Wille meitsje mocht beslist net. Nei tsjerke hienen heit en men spul hân. Se sieten elkoar oer de iterstafel hinne noch altyd swart oan te sjen. De fjouwer bern ieten stilwei har rys op. De tafel stie tusken twa ruten tsjin de oastlike muorre. Heit siet oan de noardkant bij syn hoekje, mei lytse Sherman yn in tafelstoel neist him. Mem siet oan de westkant, net fier fan de kachel ôf. Ada, de âldste, siet neist mem. Joan, acht en John, fjirtjin, sieten tsjinoer heit. Achter Joan en John wie de pomp en in oanrjocht mei in amer wetter dernêst. In oaljelampe smiet in sachtgiel ljocht op ’e muorre boppe de tafel. Op ’e klok nêst de lampe wie it in bytsje oer seizen. Heger oan de muorre hong een waarhúske: it âlde wyfke mei de minwaarklean wie krekt it doarke útkommen, wylst it âldmantsje mei de goedwaarklean it doarke yngongen wie.

Ada hie gjin honger. Rúzje koe se net oer. Heit mocht der net oer dat se dy jûns in ôfspraakje hie mei Alvin Ravenhorse. Heit sei dat se noch te jong wie om oan trouwen te tinken. Dêr wie it spul mei begûn. Se hie Alvin elke snein sûnt de simmer sjoen. Nei de kategisaasje mocht se mar in oere bij Alvin sitte, yn ’e winter op stive stuollen yn ’e opkeamer. Presys om healwei tsienen liet heit Ada dan witte dat Alvin fuort moast. Fan de tsjerke wie Alvin de bêste partij. Heit knope syn swarte wollen jek ticht. ‘John, smyt wat hout op it fjoer. It is bûten wol fyftjin graden ûnder nul.’

‘Doch ik wol,’ sei Ada.

‘Nee. Ik sei dat John it dwaan moast.’

John naam noch in hap rys foardat er de foarke dellei. Mem skode hommels de stoel achterút en gie stean. ‘Ik doch it wol.’ Mem wie foars boud mei folle foarmen. ‘As de baas sprekt, moatte wij allegear goed harkje.’

Heit ferstive. Syn hege draaistoel kreake. Eventsjes makke syn wrakseling om geduld te hawwen mei syn frou syn ynfallen griis gesicht suver útdrukkingsloas. Doe waarden syn ljochtblauwe eagen ljochtgriis. Hij seach John grimmitich oan. Syn brune snor trille. Meastal koenen hij en John ridlik goed. Mem iepene it doarke fan de blinkende swarte kachel, en lei, mei de jurk oer har skoat lutsen, in pear blokken eskenhout yn ’e kachel. Ljocht fan de dûnsjende flammen wjerkeatste yn de keunstdiamanten fan har pompadourkaam. De diamantsjes skitteren elke kear as se nei ûnderen rikte, en pasten sa bij de grize eagen achter har gouden briltsje. Yn de rin fan de jierren wie der tusken har eagen in hieltyd djippere tear ûntstien. ‘Hast njoggentjin en se mei noch altyd gjin fêste ferkearing ha. As al har freondinnen meikoarten al trouwe.’ Mem liet it doarke tichtklappe. ‘Ik ha myn dochter goed opbrocht en ik fertrou har.’

Bij dy klap sakken de hollen om de tafel in bytsje. Mem gie heechhartich sitten. Har korset kreake. ‘No, ik freegje mij ôf hoe âld oft ik wie, doe’t ik foar it earst ferkearing krige.’

Heit skode syn board rys fuort. ‘Frou.’

‘Ik tink datst sels nee sizze soest as dy jonge kandidaat-dominy, Paul Brook, mei har gong, h’n?’

Heit lei syn lange hannen plat op ’e tafel. ‘Dus, no liket it datsto Alvin Ravenhorse ek net lije meist?’

Ut it fleizige lichem fan Mem klonk it smoard: ‘Nee, foar in dochter fan mij is Alvin Ravenhorse net goed genôch. Mar dominy Brook wol.’

Ada stoarre nei har rys. In ljocht readgouden hierke hong har yn ’t each. Se skode it mei soarch teplak. Mem koe it mar net litte om heit dermei te niteljen dat er in earm timmerman west hie, doe’t se yn ’t âlde lân trouden, wylst sij, Joan Alderling, út in better laach kaam. De wierheid wie fansels, dat heite folk in generaasje dêrfoar belangrike lju west hienen yn Oastfryslân, Dútslân. Grutte John Engleking, heit syn heit, hie in baron west yn in streek dy’t Lengen hiet. Dy Grutte John hie it yn ’e kant set tsjin Bismarck en hie útnaaie moatten oer de Dollart nei Westfryslân, Nederlân, mei syn frou en trije bern, Grutte John en Alfred en dochter Alberta. En de wierheid wie ek, dat mem har mem as faam fan de Englekings út Oastfryslân wei emigreard wie, en dat it allinne om har blonde kreazens west hie, dat in Hindrik Alderling mei har troud wie. John skode syn ljocht hier fan de foarholle en sei lûdop: ‘Wêrom mei Ada net har eigen man kieze? As sij toch bij him wennet en net bij ús.’

Heit sprong ynienen oerein, sadat syn stoel tsjin in rooktafeltsje yn de hoeke klapte. ‘Sa kin ’t wol wer!’ Heit hie leard, as er hommels langút stean gie, 1,92 meter lang, dat it praat dan gau ôfrûn wie. Nei iderien lilk oanstoarre te hawwen griep er syn draaistoel en gong wer sitten. Leppels klikten wer yn de boarden.

‘Adelheid is ek myn dochter, witste,’ sei heit tsjin mem. ‘En ik wol net dat se mei de broek fan skamte oer de holle thúskomt.’

Joan fersmoarde har laitsjen.

Heit seach har strak oan. ‘En dat jildt foar dij ek, Joanie.’

Mem sei: ‘Wat, dy is noch mar acht!’

‘Gjinien dochter yn dizze famylje sil yn ferwachting wêze foardat se troud is.’ Heit seach Joan nochris strak oan.

Mem sei: ‘No brekt mij de klomp. Sa te praten tsjin in lyts bern.’

‘Se hâldt der no al te folle fan om mei de fuotten omheech te sitten.’

‘Watte?’

‘Ik sis it nochris.’ Heit seach earst Ada oan, doe Joan. ‘Jimme krije gjin hûndert dollar as houlikskado fan mij, as jim mei de broek fan skamte oer de holle thúskomme. Begrepen?’ No wie it John syn beurt om it laitsjen te fersmoaren. ‘Stil, bern! Dat is net om te laitsjen.’ Al gau klikten de leppels wer yn de boarden.

Lytse Sherman stiek in rôze hantsje út nei it rút. Syn rûne woarstfingerkes hie er útspraat yn in primityf sprekkend gebaar. ‘Dê.’

Ada seach op. Grutte snieflokken warrelen troch de ljochtstriel dy’t yn it tsjuster nei bûten foel. ‘It snijt.’ Iderien seach nei bûten.

‘No, dy snie kinne wij wol brûke,’ sei heit. ‘Makket it hûs waarmer. De Heare syn wil.’ Mem sei neat. It idee dat de Heare him bekroade om wat heit mei it waar woe, wie te gek foar wurden.

Ada woe dat se wat dwaan koe dat har heit en mem better mei elkoar koenen. Heit hie it mem noch noait nei it sin meitsje kinnen. Ien fan de betingsten fan mem om nei Amearika komme te wollen, hie in hûs foar harsels west. Se hie wend west oan in ridlik ryk libben, en dat woe se yn elk gefal ek hawwe yn ruil foar de oerstek oer de oseaan om yn in wyldernis fol wylden te wenjen. Heit hie der in hekel oan om bij ien yn it kryt te stean, mar hie him om har yn de skulden stutsen. Hij hie yn Amearika earst losse baantsjes oannommen, lykas de poep fan de riken fuorthelje út de húskes bûtendoar. Letter krige er in baantsje as semintstoarter foar trottoirs yn Jerusalem, yn noardwest Iowa. Yn de winter hie er yn syn skuorke bij de steech op bestelling klompen en learen skuon makke. Mem gunde heit noait ien momint rêst, sels net op in reinige dei, as er net betonstoarte koe. ‘No, Alfred, moat hjoed sûnder wurk foarbijgean, soms?’

Lytse Sherman wiisde mei syn fleizich hantsje nei de solder. ‘Dê.’ Kaam dêr soms dy snie wei? Ada glimke. Se wie mâl mei har lytse broerke.

‘Ja, as manna út de himel.’

‘Man?’

Ada moast noch mear glimkje. ‘Ja, heit syn lyts mantsje.’

‘En mem har skatsje,’ sei mem fluch dêrnei. Der skeaten triennen yn har eachshoeken. Heit seach nei Ada har board: ‘Ytsto net mear?’

John moast gnize: ‘Je kinne net ite as je fereale binne, witt’ je.’

Ada fielde hoe’t har wangen read kleuren. Se biet op ’e tonge. Ja, se wie fereale. En ja, dat hie wol wat te meitsjen mei it feit dat se gjin honger hie. Mar it kaam der ek fan dat har nije korset te strak siet. Ada hie John frege om it op har rêch oan te lûken en se hie de hele dei in opset gefoel hân. In smelle mul wie dan wol in teken fan kreazens, sa’t de postoarderkatalogus bewearde, mar it wie ek in besiking. Se tocht bij harsels: ‘It fielt as kin ik troch dat korset gjin siken mear krije.’

Snieflokken sa grut as koalflinders foelen noch altyd troch de striel giel ljocht bûten. Ada tocht bij harsels: ‘As ik trou, dan sil it yn myn húshâlding oars gean. Ik sil in begripende frou wêze. Alvin is in hurde wurker. En hij is, God sij tank, kreas lykas heit.’ Alvin hold dan wol fan smoarge ferhalen sa no en dan, mar Ada wie der wis fan, dat se him dat wol ôfleare koe. As er ienris heit wie, moast er oan de bern tinke.

As Alvin mar net sa strang wurde soe as heit. Miskien, as se leaf foar Alvin wie, en geduld hie mei him, dat er dan in sachtaardige heit wêze soe en de bern sa no en dan wat wille gunde, salang’t it mar ûnskuldich wie. Sa hie heit ek dwaan moatten, doe’t se te roltsjeriden gong mei Minnie Alfredson op ’e stedsbaan. Sij en Minnie kamen dêr net foar de jonges. Se kamen dêr om sels te riden. Riden wie sa hearlik. Foar ien kear kamen har lange skonken har dan goed fan pas. Dy holpen har om oan de ein fan it baantsje fuotsje-oer te stappen. Se wist net dat Alvin dêr ek komme soe, en se hie like ferbaasd west as elkenien. Mar hij wie der. En nuver genôch, krekt dy jûnes wie heit begûn him soargen te meitsjen dat se sa lang bij Minnie wie. Heit hie har opsocht, en har mei lange hearlike streken it baantsje op en del sweevjen sjoen mei Alvin, de earms krúslings. Doe hie heit har skriklik beskamme. Hij wie de baan opstapt, midden tusken de foarbijstrûzende riders, en har mei him nei hûs ta bean. Alvin hie de boel ek net folle better makke troch dêr sa skiepachtich bij te stean.

‘No,’ sei heit, wylst er nei de âld famyljebibel rikte op ’e planke boppe him, ‘binne jim allegearre sêd? Ada?’ Heit seach nei har board. ‘Gjin klykjes yn dizze húshâlding, dat witsto wol.’

‘Ik set de oerbleaune rys yn de kast en dan yt ik it jûn wol op foar’t ik op bêd gean, heit.’

‘Goed.’

Heit rjochte de spegel achter it lampeglês oant de striel helder ljocht op ’e iepen siden fan de Bibel foel. Hij seach noch ienkear om him hinne ûnder de swiere brune wynbrauwen wei, en begûn doe te lêzen út it lêste haadstik fan It Heechliet. ‘O, wiesto mar myn bloedeigen broer, dy’t dronken hie oan ús memme boarsten! As ik dij dan bûten fûn en ik tute dij, gjin minske soe mij dêrom ferachtsje.’ Joan moast wer gibelje.

Heit seach hast op. ‘Dan soe ik dij meinimme en bringe yn it hûs fan ús mem, dy’t mij grutbrocht hat. Ik soe dij drinke litte fan ’e krûdige wyn, fan it jonge sop fan myn granaatappels.’ Ada harke. Sokke rike passaazjes. Jawis, sij en Alvin soenen net sa strang libje as heit en mem. Sij en Alvin soenen mear drinke fan it sop fan it libbensgeniet. Fan de granaatappel, wat dat ek mar wie.

Ien ding spiet Ada bij Alvin. Alvin hie net sa’n helder ferstân as heit. Heit lies in soad. It makke mem ôfgryslik oergeunstich dat dominy Carpenter soms jûns delkaam bij heit. Heit hie sa’n rike geast, sei dy. It iennige probleem wie, heit hie muoite om syn bêste gedachten út te drukken. As dominy Carpenter fuort wie, tocht heit faak wat er sizze moatten hie. Om der wis fan te wêzen dat syn gedachten net ferlern gongen, skreau heit se altyd op, lytse improvisearde opsteltsjes yn netsjes swart potlead, op linnenpapier mei lyntsjes. Doe’t Dominy fan dy opsteltsjes hearde, frege er heit om dy te sjen. Heit skoarre dêr tsjinoan, mar op it lêst liet er Dominy dy lêze. Dy naam soms dy opsteltsjes mei en boude dêr in preek omhinne. Heit fûn dat goed, mar hij sei tsjin dominy dat er dat noait tsjin mem sizze moast, want dan soe se wol wat útfine om it tsjin him te brûken, as it moast. Dat dêr siet heit faak sneins yn syn tsjerkebank bij de syddoar, mei it kleurde ljocht fan de hege ruten op syn griizjende brune hier, te harkjen nei in ferhaal oer syn eigen ideeën.

‘Want de leafde is sterker as de dea,’ lies heit. ‘De oergeunst is hurd as it deaderyk; de gloede dêrfan is in fjoergloed, it binne flammen fan de Heare.’ Opsjend seach Ada dat Joan en John besochten om net nei elkoar te sjen wylst heit lies, om mar net yn laitsjen útbarste te hoegen. Ada hope dat heit ophâlde soe foardat de bern knapten. Se fielde ek yn harsels in soarte fan luchtbûle omheechkommen. Wat fêster it lid op de tsjettel siet, wat wisser it wie dat it der ôfploffe soe. Heit syn heldere, plechtige stim makke it noch slimmer. Ada hie har gauris ôffrege wêrom’t it Heechliet no yn de Bibel stie. De wurden wienen de wurden fan fjurrige minnaars. Bij it lêzen dêrfan begûn soms de hele kategisaasjeklasse te gibeljen.

‘Wetterstreamen kinne de leafde net dwêste, rivieren kinne har net fuortspiele. Al joech immen syn fermogen foar de leafde, se soenen him derom ferachtsje.’ De manier wêrop’t heit nei foaren leunde, liet sjen dat heit besefte dat dy âld duvel, Laitsjen, oan tafel siet.

‘Wij hawwe in jonge suster, dy’t noch gjin boarsten hat. Wat sille wij dwaan mei ús suster, as immen om har stiket?’

Joan en John kniepen de eagen fûl ticht.

‘Ik bin in muorre en myn boarsten binne tuorren.’

Joan en John kipen even nei Ada har folle boarsten. Ada seach har fergrime oan. Joan sloech in hân foar de mûle. De siken pipen troch har fingers. ‘Sssst,’ systere mem.

In kerreltsje rys skeat troch Joan har fleizige fingers hinne. Dat die it. John koe net mear fan it laitsjen.

‘Meitsje wat oan, myn leafste, doch as in gazelle, as it jong fan in ree, op ’e bergen fol balsemkrûd.’ Heit sloech de Bibel mei in lûde klap ticht, en seach alle trije ferwoest oan. ‘Wat wie it lêste wurd?’

‘Dê,’ sei lytse Sherman.

Dat makke it noch helte slimmer, en Joan trûzele op it lêst fan de stoel fan it laitsjen. Mem waard doe ek meisleept yn dat idioate gefal, en lake ek.

‘Wat wie it lêste wurd?’

Ada slokte. En noch in kear. ‘Balsemkrûd,’ krôke se. ‘En it spyt mij, heit. Mar heit hoecht der net oer yn te sitten dat ik mei de broek fan skamte oer de holle thúskom.’

‘Moai sa,’ sei heit. It holp dat Ada it lûdop sei. Joan en John koenen no ophâlde fan laitsjen. Stadichoan bedarren se.

‘Sa,’ sei heit, har allegear mei syn ljochtblauwe eagen yn ien kear oansjend, ‘lit ús tanksizze oan ús himelske Heit.’ Mei de earmtakken op de tafel die er de hannen gear en lei syn foarholle op de knokkels. ‘O Heare fan de einleaze loften, sjoch op ús del yn jo ûneinige genede, suterige wjirmen dat wij binne, en nim, as jo wolle, ús grutte tank oan foar dit iten dat jo ús ferskaft hawwe.’

De kachel achter mem knapte fan nije gleonte. Oan har kant fan de tafel smûgde mem troch har dikke knoopkenoas. ‘Behoedzje ús brekbere en o sa maklik brutsen lichem foar kwea. Lit sykte ús doar foarbijgean. Dat freegje wij út namme fan Jezus, dy’t foar ús sûnden stoar. Amen.’

John folge mei syn gebedsje. ‘Heare, tank foar dizze spiis. Amen.’

Doe kaam Joan. ‘Heare, tank foar dizze spiis. Amen.’

Ada, en doe mem, dienen stadich de eagen iepen. ‘Dê,’ sei lytse Sherman.

‘Ja, sa is ’t,’ mompele mem, en bûgde oer him hinne foar in tútsje. ‘Leave feint fan mij.’

BOEK TWA
Koaningen fan it Hiem

foar
EDWARD JOHN,
FLOYD,
JOHN GARRET,
ABBEN CLARENCE,
HENRY HERMAN
broers

Free 1

IN JIER LETTER

‘Hast genôch iten hân, Free?’ Hij knikte. ‘Goed dan, gean dan mar te boartsjen ûnder de beammen.’ Free beweegde net. Syn mem krige de baby op en gong op har skommelstoel sitten. Se die de jurk iepen en tilde in hearlik boarst nei bûten, dat se de baby joech.

Free wachte. Syn mem seach dat. Se glimke. ‘Sis no net datsto ek noch wat ha wolst. Grutte jonge dysto biste.’ Se glimke. ‘Boarst is baba foar grutte jonges lykas dij.’ De baby socht mei de mûle om it boarst en fûn it op it lêst. Jum. Syn mem beskrobbe him mei de eagen. ‘Toe dan, boartsje mei Swalker. Aanst sliept de baby en dan wol mem sels ek eventsjes op bêd. Hearste?’

Free woe net yn de beammantel boartsje. Dêr wie er útboarte.

‘No no, sjoch no ris wa syn lippe helendal op it tredde knoopke hinget.’ Free woe wol dat syn lyts broerke in woarstke wie, dan koe er him opite.

‘Toe no jonkje, oars wurdt mem noch boas.’ Swalker, dy’t bûten bij de miggedoar lei, kaam mei de sturt omleech oerein. Hij wist wannear’t mem lilk wie. Free skufele op bleate fuotten nei de doar. De glêde flier fielde koel oan. As Teddy Bear mar rinne koe krekt as Swalker, wat soenen se dan in wille hawwe. Free hold it meast fan Teddy Bear, omdat dy nachts op bêd net hieltyd lei te draaien. Mar dy koe him net sa slikje as Swalker.

‘Mem?’

‘Ja, Free.’

‘Wannear kin de baby mei mij boartsje?’

‘Ik bin bang dat dat noch wol even duorje kin. Om redenen dy’t allinne God ferklearje kin, rint dyn lyts broerke net sa gau asto diest.’

Free seach lilk nei syn sûgjend broerke. As dy no mar boartsje koe. Hij woe him wol yn de grûn weistopje as in jirpel. Dan koe er sels wer jum jum drinke.

‘Miskien moatte we in katsje nimme om mei te boartsjen. Want it is te sjen datst dyn nocht fan de hûn hast.’

Free woe in grutte Poes, net in lytsenien. Heit sei dat er in kear in grutte kat sjoen hie yn it maisfjild. In gruttenien wie better as in lytsenien. In grutte kat koe mei him fjochtsje. Him omrôlje. Swalker woe net mear mei him omrôlje. Dy waard lilk en biet. Free sûgde de tonge tsjin it ferwulf. Hij soe dy grutte Poes opsykje. ‘Doech, mem.’

‘Doech jonge, moai boartsje hear.’

Free fuottele it paadsje nei it húske del en doe yn it skaad fan de beammen. Hij slofte nei it stek fan it maisfjild. Swalker folge him stap foar stap. Syn tonge hong al nei bûten. Free hong op it leechste stikeltried en seach it maisfjild yn. It mais wie krekt lytse beamkes. Der wienen allegear boskjes fan sadat der in protte gongen wienen. Hij stoarre yn ien fan dy gongen op om te sjen oft er de grutte Poes ek sjen koe. Free sakke op knibbels en skode ûnder it stek troch. Swalker die dat doe ek. Koe Swalker ek mar op twa fuotten rinne. Dan koenen se broers wêze. Swalker soe dan ek prate kinne, yn pleats fan allinne mar blaffe en janke. Heit wie te grut om mei te boartsjen. De maisgongen wienen ferskriklik lang. Der wienen sa’n soad. ‘Grutte Poes, dy is grif oan de oare kant.’ Miskien moasten hij en Swalker de dyk nimme en omrinne en him oan de kant bij Horsberg prebearje te finen.

Free stapte nei de dyk ta. Swalker liet de kop sakje en folge. Se rûnen in heel ein. Free hold stil doe’t er bij it stek lâns de grutte dyk kaam. Der kaam him wat yn it sin. Heit sei dat er noait de grutte dyk opgean mocht, omdat Indiaanse sigeuners him dan pakke soenen en meinimme en foar heit en mem ferburgen hâlde. Dy koenen him miskien sels wol opite, sei heit.

Swalker roek wat nêst de stekpeal. Syn sturt gong rjocht omheech. Doe gong er fansiden stean, tilde syn achterpoat op en pisse tsjin de peal oan. Dat wie grappich. Free die de gulp fan syn blauwe overal iepen, stiek de hân troch de gleuf yn syn ûnderbroek en helle syn pisser foar it ljocht. Syn pisser sliepte as in lyts mûske. Hij kniep der in pear kear yn om him wekker te meitsjen. Ja, dy koe ek pisje. Hij rûn nei de stekpeal, tilde de skonk op en pisse op itselde plak as dêr’t Swalker pisse hie. Doe’t syn pisser ienkear begûn wie, kaam der heel wat út. Stadichoan waard er duzelich fan it stean op ien foet. Op it lêst trûzele er om en kaam mei in plof del. Der klonk in lûde klap yn syn holle. Syn pisser hold op en hij stoppe him wer wei yn syn broek.

Free klaude oerein en sloech de overal en syn hokkerich griis kyltsje ôf. Hij die de knopen ticht. Swalker roek wat oars. Ergens yn it maisfjild. Hij seach oer syn hege sturt hinne oft Free him wol folge. Der siet in soldateknoop yn syn sturt fêst en dat like grappich. Swalker drafke stadich.

Free sjokte troch. Hij begûn te switten. Maisblêden glieden bij syn noas lâns. It maisfjild roek as molke út in ko. Soms wachte Swalker even op Free. Der sprong in knyn op. Swalker sprong ek ferrast oerein. Doe stode er achter de knyn oan en wie fuort. Swalker wie fuort. Free stie sa stil as in maisstâle. Hij beweegde net. De hûn wie fuort.

‘Hjir, Swalker.’ Dy kaam net. ‘Hjir, Swalker.’

Al gau fûn Swalker him wer en kaam er weromdraven. Syn tonge hong wurch út syn bek. ‘Kinst better even útrêste, Swalker.’ Swalker gong op de grûn lizzen en pûste.

Free fûn dat aardich. Hij gong ek lizzen en wrotte syn holle tsjin de rêch fan de hûn. De grûn ûnder har wie waarm. Free naam even in knipperke. Swalker kaam oerein. Free syn holle glied fuort en hij waard wekker en gong ek oerein. Swalker rûn foarop en se rûnen noch wat fierder. Al gau kamen se bij in stek. It wie de greide fan de Horsbergen. Oan de oare kant fan it stek rûnen in pear reade kij. Ien fan de kij gong lizzen. De reade ko makke in nuver gelûd, krekt as moast se heel noadich op it húske. De sturt fan de reade ko gong oan de kant. Se stinde noch in pear kear, heel slim en ynienen sprong der wat as in wiete teddybear út de ko. Dy glied derút en oer de grûn.

Swalker woe derhinne om nei dat wiete ding te sjen, mar de reade ko seach him, balte nei him en sprong oerein. De reade ko draafde op Swalker ôf en Swalker moast gau weromslûpe, ûnder it stek troch. De reade ko seach in heel skoft nei Swalker. Swalker seach allinne mar werom, en syn reade tonge hong nei bûten en krolle soms oan ’e ein in bytsje omheech.

Al gau gong de reade ko werom nei de wiete teddybear en begûn him te slikjen. Wêr’t er ôfslikke waard, krige de grappige teddybear read hier dat omheechstiek. De ko gong troch mei slikjen. Súntsjesoan feroare de wiete teddybear. Hij hie in echte mûle en eagen. De ko slikke noch wat op de kop fan de teddybear om en doe skeaten twa earen omheech. It wie in kealtsje. Nei in skoftke begûn it kealtsje te triljen en te wibeljen. Hij hold sa te sjen wol fan dat slikjen. Dêrom wie it ek sa lekker as Swalker op dyn gesicht slikke.

It reade kealtsje gong oereinstean, stie eefkes en foel doe om. Hij die de bek iepen en blêre. Doe gong er wer oerein, stie wer eefkes en foel wer om. Hij blêre. It reade kealtsje gong opnij stean. Ditkear foel er net om; hij skommele as in skommelstoel út himsels hinne en wer. Doe begûn er te rinnen en hij stjitte mei syn noas tsjin de ûnderkant fan de kowebúk. Even letter fûn er in boarst. De ko hie dêr in heel soad fan. Se dripten allegear. Dat keal trof it mar.

Swalker hie syn nocht fan de reade ko. Hij rûn it maisfjild wer yn. Hij seach allinne mar foarút. Syn sturt hold er stil. Free rûn achter him oan. De grûn waard koeler. De plommen heech boppe him begûnen fansiden te draaien.

Free krige o sa’n honger. De maiskolven hongen boppe him. Ien fan de kolven hie hier dat oan de punt útinoar tearde. Hij woe wol dat de maiskolf in boarst wie. Dy seach der o sa goed út. De hûn rûn troch. It koe Free neat skele. Hij rekke de kolf oan. It hier boppe-op wie sa glêd as de tippe fan syn blauwe tekken. Hij streake it mei de fingers. Hij streake it ek mei de noas. It maishier wie glêd.

Swalker kaam werom. Hij hime. Free gong op de teannen stean en sûgde op ’e ein fan de maiskolf. Hee. Der siet molke yn de maiskolf. En goede molke ek noch. Jum. Bettere molke as kowemolke. Free sûgde om it hele ein fan de kolf hinne. Hij strûpte it hier en it flues der ôf en sûgde heger. En biet deryn. Doe krige er sels noch mear molke. Dat koe er mei mem net dwaan. Hij fûn noch trije iepen kolven. Die wienen allegear lekker. Al gau wie er propsêd.

Free fielde him slûch. Hij socht in sacht plakje. Oeral om him hinne wienen kluten. Swalker begûn te grânzgjen. Syn sturt stiek rjocht achterút. Swalker wie ergens lilk op. Free seach wêr’t Swalker hinne seach. Free hope dat it Grutte Poes wie. Dy woe er graach aaie.

Swalker blafte. It die sear oan de earen sa’t Swalker blafte. Der siet wat yn it mais. Doe begûn Swalker te blaffen as wie er ek noch bang. In eintsje fierderop tusken de rigen begûn in plom te wibeljen. Dy draaide sa sunich as in wynmole. Swalker blafte mar troch.

Free seach noch skerper ta. Doe seach er it. Grutte Poes. Dy like krekt op it mais. Hij hie eagen sa grut as twa brânende kolven. Man, wat hie Grutte Poes in grouwe kop. Wol sa grut as mem har kofjemole. Swalker blafte as wie er echt bang. Hij rûn achterút oant er stiif tsjin Free oan stie. Grutte Poes syn sturt sakke nei de grûn en hij kaam op har ôf. Wat in grutte sturt. Dy wie noch langer as in bollesturt.

Swalker waard helendal oerstjoer. Hij gong sa fûl achterút dat Free ek achterút moast. Swalker kefte as in wyld. Doe lei Swalker de earen plat en ynienen stode er op Grutte Poes ôf. Grutte Poes grânzge. Grutte Poes gisele mei syn sturt. Grutte Poes die syn grutte reade bek iepen, dy siet fol lange wite tosken. Swalker sprong op Grutte Poes ôf en biet him yn syn kûnt. Grutte Poes sloech Swalker mei in poat. Swalker rôle om en jankte. Swalker sprong wer oerein. Hij wie sa lilk dat er opswolde en wer op Grutte Poes ôfstode en him gromjend boppe yn de nekke biet en prebearre him hinne en wer te skodzjen.

Op it lêst hie Grutte Poes syn nocht. Hij draaide him om en fjouwere fuort. Swalker jage him achternei. Swalker blafte him heel lûd achternei. Free wachte. Doe kaam Swalker werom. Swalker wie o sa bliid. Hij lake mei de lange reade tonge in ein út de bek. Free sloech de earms om Swalker hinne. Hij hold fan Swalker. Hij omearmke him en Swalker op syn beurt slikke him.

It waard tsjuster. Free rûn nêst Swalker mei de earms om syn hals.

Al gau wie Swalker yn it tsjuster ferdwaald. Free woe wol dat mem har rôp, dan wisten se wêr’t se wienen. Doe’t it helendal swart wie, woe Free net mear rinne. Hij treau de hûn nei de grûn en gong tsjin him oan lizzen. Hij makke in kessen fan de búk fan Swalker. Hij koe him ûnder him sykheljen fiele. Free sloech de earms om Swalker hinne. Hij bearde dat Swalker Teddy Bear wie. Swalker wie in goede hûn. Al gau foel Free yn ’e sliep.

Free syn kessen begûn te wibeljen. Doe gong it kessen stean en Free syn holle sloech tsjin de grûn. Free waard wekker. Hee. Der stie oeral mais om him hinne. Hij wreau him yn de eagen en seach omheech. Ja. Hij lei yn in maisfjild en net op syn bêd. De sinne skynde fansiden op de plommen.

Swalker slikke him op it gesicht. Swalker jankte en drafke in stikje tusken it mais troch en kaam wer werom en slikke nochris op syn gesicht. Free gong oerein. Hij wreau mei de knokkels yn de eachshoeken. De fjildljurken songen. Se klonken krekt as heit as dy op syn harmoanika blaasde. Swalker roek wer wat. Syn sturt stiek rjocht achterút. Mar ditkear wie Swalker net lilk. Doe spatte er fuort. Free stie stil. De ljurken songen troch. Oeral om it maisfjild hinne rôpen se: ‘Hjir bin’ wij.’

In sprinkhoanne ljepte fan in blêd nei in maiskolf. Free stie o sa stil. Ja. Swalker wie wer ferdwaald. Der kaam in wangpûderôt út de grûn in eintsje fierderop. Hij siet rjochtop as in lyts teddybearke. Dy siet ek nei Swalker te harkjen. Mem soe grif op him kibje. Mar it wie syn skuld net. Swalker wie ferdwaald. Nei in skoftke kaam Swalker werom. Hij sjoude mei in knyntsje. It kninekopke hong del sa’t Teddy Bear dat soms ek die. It knyntsje wie oan ien kant helendal stikken skuord en hij koe syn blau yngewant sjen. Swalker lei it knyntsje op Free syn bleate teannen del.

Free rekke it knyntsje oan. Dat wie noch waarm. Teddy Bear wie altyd allinne mar hier en koel. Swalker begûn te piipjen. Hij seach him oan mei syn brune eagen. Doe naam Swalker it knyntsje in stikje mei it maispaadsje del en liet er himsels op it liif sakje en begûn er oan him te fretten. Swalker syn grutte giele sturt gisele hinne en wer sa’t Grutte Poes sines dien hie. Free seach nei Swalker, Swalker bromde nei him.

De ljurken songen hieltyd ‘Hjir bin’ wij, hjir bin’ wij.’ Swalker gnaude en sloarpe bloed. Hij briek bonken. Hij biet de hierrige poatsjes middentroch. Hij spuide de kninesturt út. Free woe wol dat er wat maisbrij hie mei molke en sûker. Hij seach in pear oare maiskolven mei in ûnderein as in boarst. Hij bûgde se nei ûnderen en sûgde deroan en biet deryn oant er sêd wie.

Swalker gong oerein en begûn tusken de stâlen troch te rinnen. Free folge. Swalker tilde in poat op en makke in swarte klute wiet. De klute raande stadich fuort. Free woe ek pisje, mar moast doe ek noch poepe, dat hij makke de galgen los en gong sitten. Der wie gjin stikje papier út in katalogus, sa’t mem dat op it húske brûkte. Free seach in âlde maisstâle dy’t út de grûn stiek. Dy wie sacht en ferknûkere. Dy brûkte hij. It die wol wat sear, mar it gong. Swalker rûn wer foarop.

Se kamen bij in stikje mei soldateknopen. Free woe der omhinne, mar wie bang dat Swalker dan wer ferdwale soe. Hij rûn der achter him oan trochhinne. De sturt fan Swalker kaam helendal fol knopen te sitten. De sinne begûn har rjocht yn de eagen te skinen. It wie waarm. Free moast switte. Swalker liet de tonge út de bek hingje.

Al gau hearde Swalker wat en stie stil. Free stie ek stil en harke ek. Swalker die krekt as soe er achterút wike. Mar die it doe net. Doe hearde Free minsken praten. It wie ergens tichtbij. Ien fan har wie heit. Hee.

Heit sei: ‘Ik kin mij net begripe dat Swalker ferdwaald wêze soe. Dy ferdealde hûn soe better witte moatte.’

Buorman Weatherly sei: ‘Dy hûn is wierskynlik allinne mar trou oan de jonge. As we de jonge fine, sjogge we de hûn ek.’

Heit sei: ‘No, hij moat hjir ergens yn it maisfjild sitte. Ik bin om it hele fjild hinne swalke en ha syn bleate fuotprinten fûn dêr’t se deryn gongen binne, dêr bij de beammantel, mar se komme der nergens út.’

Buorman Murray sei: ‘Hij moat hjir sitte. We ha alle oare plakken ôfsocht.’

Heit sei: ‘Ja, Ada wie justerjûn ôfgryslike lilk op mij dat ik net mei de lantearne om him sykje woe. Ik sei tsjin har dat salang’t de hûn net thúskommen wie, it bern ergens feilich wie.’

Buorman Rath sei: ‘As dy grutte kat net beiden te pakken krige hat.’

Heit sei: ‘Nee, panters meie gjin minskefleis. Te swiet.’

Buorman Murray sei: ‘No, as it myn frou wie, soe dy grutte kat har net al te swiet fine.’ As buorman Murray prate, like it altyd as hapte er nei iten, sa’t Swalker nei dy knyn hapte.

Heit sei: ‘Sjoch goed nei beide kanten as we der no trochhinne gean, jonges. It is maklik om him oer de holle te sjen as jo fjouwer rigen ôfsykje. De jonge hat hier fan hast deselde kleur as de plommen. As we him ditkear net fine, dan helje ik de sheriff en freegje ik him om in syktocht te organisearjen.’

Buorman Murray sei: ‘Dêr kin ferduld de belestingbeteller wer foar dokke.’

Free rôp lûd: ‘Hjir bin ik, heit.’

Stilte.

Buorman Weatherly sei: ‘Ik leau dat ik de jonge roppen hearde.’

Heit sei: ‘Wêr dan?’

Buorman Weatherly sei: ‘Dêr, de kant fan ’e dyk út.’

Heit rôp: ‘Free? Wêr sitsto, jonge?’ Heit klonk net lilk. Free seach heit sa heech as de maisplommen stean. ‘Hjir bin ik, heit.’ Free begûn tusken de maisrigen troch nei him ta te draven. Heit syn eagen wienen as ferbaasde hynste-eagen. ‘Free! Soan!’ Heit tilde him op. Hij hold him fêst sa’t mem soms die. De buorlju kamen troch de maisrigen hinne oanbatsen. Swalker sloep achter Free oan. Heit hold Free stiif beet. ‘Do lytse doerak, do.’ Heit lake en trille tagelyk. ‘Sjoch him dêr no ris. Dat hat swiet maissop oer syn hele gesicht hinne.’

Buorman Weatherly glimke: ‘Ja, en de hûn hat kninehier om syn lippen hinne. Sij witte skoan hoe’t se fan it lân libje moatte.’

Heit sei: ‘Ik kin no Ada mar better witte litte dat we him fûn hawwe.’ Hij stiek tomme en finger tusken syn tosken en fluite krekt as in stoommasine. Hij die dat fjouwer kear. Dat klonk sa skel dat Free de hannen foar de earen slaan moast. Swalker koe der ek net oer. Hij stiek de snút omheech en jankte.

Se rûnen mei har allen nei it hiem. Heit droech Free.

Heit tilde Free oer it stek hinne. ‘Binne dyn njoggenennjoggentich feilich? Want hjir is dyn ferlerne soan, frou.’ Mem pakte Free stiif beet. Se sei neat. Se kniep him noch fûler yn har earms as beppe die.

Heit stapte oer it stek en sei laitsjend: ‘Ik leau, dy jonge hat foargoed de fuortrinnerskoarts. Sa’t myn heit dat ek altyd hie.’

Buorman Weatherly sei: ‘Ik ha wolris ferhalen oer jim heit heard.’

Heit skodholle: ‘Se fertelle wûndere ferhalen oer him as jonge. Beppe yn Sioux Center seit dat se him yn it âlde lân mei in tou oan in beam fêstbine moast, want oars rûn er fuort ergens hinne. Se seit dat him dat lykwols amper fan ’t stik brocht. Hij rûn gewoan achterút sa fier’t it tou it tastie en dan stode er as in duvel nei it oare ein fan it tou, oant it stikken spatte, sprong yn it kanaal en swom der oerhinne en wie fuort. Letter, doe’t heit grutter waard, hat er matroas west.’

‘Echt wier?’

‘Ja. Hij fûn dat er der rjocht op hie om de wrâld te sjen, tink ik.’

BOEK TRIJE
It lân fan de ingels

Foar
HENRY VAN ENGEN
en
HERMAN VAN ENGEN
omkes

Free 1

In swarte auto mei in nûmerboerd fan Sioux County rôle op in middei har hiem op. Free siet yn de eskdoarn Riders of the Purple Sage te lêzen. Alfred gong nei it stek om de besite te begroetsjen. Fan syn sitplak yn de beam ôf seach Free dat it in frjemde dominy wie mei noch twa kreas klaaide manlju. Ada stie deun achter Alfred mei har freonlike glim op it gesicht. Al gau gongen se yn ’e hûs om te praten. Free wie ferdjippe yn syn boek, doe’t syn mem oan de foet fan de beam him oanspriek. ‘Free? Kinst even delkomme?’

Free seach nei ûnderen. ‘Wat haw ik no wer dien?’

‘Kom. Der binne in pear manlju fan de Western Academy dy’t dij graach even te wurd wolle. Nim dyn boek mar mei.’ Free liet himsels bij de glêde eskdoarn delglide en folge har it hûs yn. Hij soarge derfoar dat syn overal oan de sydkant tichtknope wie. It foel him op dat der griene gersplakken op syn bleate teannen sieten.

De trije manlju sieten om de keukenstafel hinne bij in kop kofje te sigaarroken. De sigareriik roek swietachtich. Free moast dêrbij oan de rook fan treinen tinke. De dominy droech in swarte jas, in streepkesfest en broek, en in reade strik. Wylst de dominy mei syn sigaar tyspele, troch him hieltyd yn en út de tsjokke reade lippen te heljen, glinstere der yn it ljocht fan it rút in brede gouden ring oan syn finger. De oare twa manlju hienen eagen as hynstekeaplju. Har skerpsjende eagen gongen hieltyd wer nei it boek dat er oan it lêzen wie.

Ada sei: ‘Free, dit is de earwearde Marcellus Weathers. Foarsitter fan de Western Academy Feriening, en dit is rektor Gary Hedges. En dat is Gary Ralph. Dy binne beide learaar oan de Western Academy.’

Free fûstke mei alle trije.

‘Gean sitten, jonge.’ Ada wiisde nei dêr’t se sels meastal oan tafel siet. Dominy Weathers hie ljochtgrize eagen en in donkerread gesicht. Hij hold syn sigaar fêst oan ien kant fan syn gesicht. Hij glimke stadich, en liet dêrbij in rige gouden tosken sjen. ‘Do meist graach lêze, is ’t net sa?’

Free mocht sok praat út ’e hichte net lije. Hij knikte.

Alfred hie dat allegear mei in glimke oan sitten te sjen. ‘Dy jonge sit altyd mei de kop yn ’e boeken. En ik begryp net wêr’t er dat fan hat.’

Ada sei: ‘Syn beide pakes wienen grutte lêzers.’

‘Ja, dat is wier ek,’ sei Alfred. ‘Dat wie mij even fergetten. Ien fan har wist suver alles fan de Bibel. En de oare wie in ekspert yn de bolsjewiken.’

Ralph seach rektor Hedges even fansiden oan, en glimke. Ralph droech in sulverblau pak. Dat paste goed bij syn sulverblond hier. Hedges boarte mei in gouden medalje oan syn horloazjeketting. Hij droech in djipbrún pak. Dat paste presys bij syn hier en snorke.

De earwearde Weathers tikke de jiske fan it ein fan syn sigaar yn syn jiskepantsje. ‘We woenen dij foar takom jier in stúdzjebeurs oanbiede oan de Western Academy. Soest dêrhinne wolle?’

‘As myn heit en mem dat betelje kinne,’ sei Free.

‘We ha in splinternij gebou foar dij. Dyn klasse sil dêr de earste earste klasse wêze. Dat betsjut datst de hele skoaltiid lang nije fasiliteiten hast.’

Ada frege: ‘Hoe komt ús tsjerke dêrfoar oan it jild?’

‘Komt goed. Komt goed. De Heare sil der wol foar soargje.’

Alfred sei: ‘Ho even. Net sa hurd. De beurs hjir yn ’e hûs is frijwat plat.’

De earwearde Weathers sei: ‘Kost en ynwenning, dat sil net folle wêze. Mar fjouwer dollar yn ’e wike.’

‘En de boeken en de klean?’ frege Ada.

‘No, ja, dy ek.’

‘Hoefolle kostje dy boeken?’ woe Alfred witte. Alfred koe der noait oer út dat minsken echt jild útjoegen oan boeken. Boeken meitsje wie in troch God skonken talint en gjinien soe dêrfoar betelje moatte hoege.

‘Der binne fjouwer learboeken. Dy soenen alles bijelkoar it earste jier net mear as tsien dollar hoege te kostjen.’

‘Wat? Dat is fjouwer kear safolle as ús grutte swarte Bibel koste hat.’ De trije manju glimken.

‘Kin ús jonge syn boeken net tegearre mei in oare skoaljonge keapje en sa de kosten dele?’

Ralph liet him hearre. ‘We leauwe dat it in goed gebrûk is dat in jonge syn eigen boeken hat. Op dy manier kin er dêr grutsk op wêze. As in ding fan josels is, is der mear kâns op dat jo it in deel fan jo eigen libben meitsje.’ Hij seach nei it boek dat Free sitten hie te lêzen. ‘Ik bedoel net dy troep, begripe jo. Mar echte boeken, fan grutte skriuwers. Boeken dy’t yn de geast fan in jonge in hongerich fjoer oanstekke.’

Free fronsele. Zane Grey wie goed. Feitlik wie Zane Grey sa goed en echt dat it wol foarkaam dat Free fergeat wêr’t er wie. Hij wie in kear bij it lêzen hast út de eskdoarn trûzele.

Ralph sei gau: ‘O, it kin gjin kwea datst yn dizze faze fan dyn libben Zane Grey lêst, jonge. Want dan lêsto teminsten noch wat. Mar letter silst boeken ha wolle, dy’t dij nei heger dingen rikke litte. En sadwaande silst namste mear fan it libben genietsje. Dan sil Zane Grey dij saai talykje.’

Free seach wat er bedoelde. It wie krekt as mei dy sektouter fan him. Doe’t er himsels ienris fierder rikke litten hie om dy earste grutte sprong fan de hegere beam te meitsjen, hie touterjen noait hearliker west.

‘No,’ sei Alfred, ‘we ha sels net mear as sa’n seis boeken yn ’e hûs en dêr rêde we ús skoan mei.’

‘Alfred,’ sei Ada.

Alfred gong troch: ‘Dêr is dat boek fan de Swarte Profeet. En dy fjouwer swarte boeken dy’t Compendium bij de Bibel hjitte. En dan ús swarte learen Bibel sels. En dat boek dat Gar Ault ús jûn hat op ús troudei … witt’ je …’

‘Us Houliksboek,’ folle Ada him oan.

‘Ja, dat.’ Alfred telde troch op syn fingers. ‘En dan dat doktersboek mei al dy tekeningen fan de minske datst besteld hast bij Sears Roebuck. Dat boek datst weistoppe hast yn ús sliepkeamer. Dokter Hood syn Iepenhartige Petearen. Dat is acht boeken.’

‘Alfred,’ sei Ada wer.

Free hie noch noait fan dat doktersboek heard. Mei tekeningen deryn fan de minske?

Rektor Hedges hie in fraach foar Free. ‘Wat soest letter wurde wolle?’

Free seach nei ûnderen, nei syn griene besmodske teannen. Hij koe dy belangrike manlju net bêst fertelle dat er der ienris fan droomd hie om de steat Iowa te feroverjen. En as er sizze soe dat er foar de aardichheid rymkes skreau, en slimmer noch, Ardman in kear in lang gedicht jûn hie, dan soenen se tinke dat er net goed wiis wie - foaral as se ûntdieken dat er foar grammatika hast sakke wie.

Rektor Hedges stelde noch in lestige fraach. Dy man seach rjocht troch jo hinne. ‘Miskien wolst nochris gûverneur fan ús moaie steat wurde? Lykas myn kollega hjirre,’ - en hij stjitte Ralph yn ’e ribben - ‘dy’t dêr noch altyd fan droomt.’

Dy glimke mei in sulveren glim nei syn freon. ‘Dat is net earlik, Gary.’

Alfred lake ek wat slûchslim. ‘Miskien wol Free wol studearje hoe’t er gewoan foar syn heit arbeider wurde kin om him op ’e pleats foarút te helpen.’

Ada sei: ‘Soe hjir ek ien witte wolle wat ik deroer tink?’

‘Fansels wol, frou Alfredson,’ sei de earwearde Weathers.

Ada seach earst nei Alfred, en doe nei har reade tommen dêr’t se op har skoat omtyspelen. ‘Ik soe heel graach wolle dat ús jonge op in dei wat bysûnders dwaan koe yn de wyngerd fan de Heare.’

De earwearde Weathers knikte. ‘Dat is in nobel stribjen fan jo.’ Rektor Hedges en Ralph seinen neat. Alfred seach doe ek nei syn hannen. As Ada mei godstsjinstich praat begûn, en prekers har bijfoelen, wie hij útpraat.

De earwearde Weathers skrabe de kiel. ‘No, sa.’ Hij klapte beide hannen op ’e tafel. ‘It liket der dan op dat jongehear Alfred takom hjerst bij ús komt. Ynoarder.’ Hij seach syn beide maten oan. ‘We moatte hjoed noch mear besites ôflizze om learlingen te winnen, dat ik tink dat we no mar better trochgean kinne.’ Hij gong oerein.

Alfred siet noch even te skodholjen. ‘De tiden binne wol foargoed feroare. Foarhinne bleau de âldste soan altyd thús om foar de âlde hear te wurkjen. As der al ien nei skoalle gong, dan wie dat de jongste jonge.’

De earwearde Weathers knikte. ‘Ja, jo ha gelyk, Alfredson. En spitigernôch is sa yn it ferline mar al te faak mannich briljante earste soan oan ús ferlern gongen.’

‘Dat hie ik dan ek wêze kinnen,’ sei Alfred. ‘Want ik wie de âldste en ha de legere skoalle net ôfmakke.’

‘Dat soe bêst wêze kinne.’ De oare twa fan de Western Academy gongen ek oerein. Ada en Alfred rûnen mei nei har auto ta. Free talme wat bij syn mem har bloeiende reade earten. De swarte auto wie in nije Packard. Dy paste bij de foarname manieren fan de earwearde Weathers. Wylst dy achter it stjoer stapte, stoppe er de heal oprookte sigaar yn in spesjaal hâlderke op in jiskebakje. Dat wurke as in waskkniper. De beide professoaren stapten achteryn.

Weathers seach Free noch ien kear oan. ‘Op in dei, ast dyn diploma helle hast fan de Western Academy, en dan Christian College yn Zion, Michigan, dan gean ik nei dyn tsjerke ta om dij preekjen te hearren.’

Free seach nei it donkerreade gesicht fan de dominy, dêrnei nei de reade earten. Ada lake. ‘Dan bin ik dêr ek, dominy, as dy grutte dei komt.’

De earwearde Weathers starte de auto, en mei in swaai de hân heevjend as segene er har, ried er fuort. De twa learaars swaaiden nei har troch it achterrút.