Kolofon

ISBN: 978 90 8954 552 7
1e printinge 2013
© 2013, Akky van der Veer

Eksimplaren binne te bestellen by de boekhannel of rjochtstreeks by de útjouwerij:
Utjouwerij Elikser
Ossekop 4
8911 LE Ljouwert
Til: 058 - 289 48 57
www.elikser.nl

De auteur krige foar it skriuwen fan dit boek in beurs fan it Nederlands Letterenfonds

Foarmjouwing binnenwurk en omslach: Evelien Veenstra
Omslachfoto: Elmar Kuiper

Utjefte fan dit e-boek waard mei mooglik makke troch de provinsje Fryslân

provinsje fryslân
provincie fryslân

Neat út dizze útjefte mei fermannichfâldige wurde, opslein yn automatisearre gegevensbestannen en/of iepenbier makke troch middel fan print, fotokopy, mikrofilm of op hokfoar oare wize ek, sûnder foarôfgeande skriftlike tastimming fan de einredakteur en de útjouster.

This book may not be reproduced by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the author and the publisher.

Foar myn bern en beppesizzers

Oan de lêzer

Dêr’t it ljocht fan de yntuysje trochbrekt yn it tsjuster, dêr is geleardheid oerstallich.

(Lao Tse)

As famke fan fjirtjin jier, yn 1958, krige ik tbc en moast ik ‘kuere’ yn sanatoarium Sonnevanck yn Hurderwyk. Oer dy tiid woe ik altyd al graach ris skriuwe. Ik haw dêr in hiele soad belibbe dat de muoite fan it fertellen wol wurdich is. Mar doe’t ik al in moai ein op wei wie, kaam ik ta it besef dat it eins hielendal net oer Sonnevanck gie, mar oer ús mem en ús muoisume relaasje nei de Sonnevanck-tiid. Ik wie nei oardel jier kueren letterlik en figuerlik groeid en sa feroare, dat ús mem my net mear ‘koe’.

Yn it begjin hat ús mem alle war dien om my wer yn it leave, skrutene famke te feroarjen dat ik earder west hie. Se koe har net begripe dat ik ‘sa oars’ wurden wie. Se wie my ‘kwyt’ en woe de klok weromdraaie, wat fansels net koe. It joech sa’n striid tusken ús, dat it ús omgong meielkoar in hiel skoft bedoarn hat, foaral ek om’t wy der net oer prate koene. Doe’t dat einlings al koe, wie ús mem oan it demintearjen en hie it gjin sin mear om ‘âlde keallen út de sleat te heljen’.

Us mem is op 5 desimber 2010 swier demint stoarn. Fuort nei de begraffenis fielde ik it ferlet om brieven oan har te skriuwen, sa oprjocht mooglik, sûnder franje. Fan it skriuwen fan dy brieven – tusken 12 desimber 2010 en 15 juny 2012 - haw ik in hiele protte leard. Sa bin ik my stikje by bytsje bewust wurden fan de djippere betsjutting fan myn libben en it minsklik libben yn it algemien. Under it skriuwen kaam geandewei it iene nei it oare ynsicht op my ta en doarde ik it dogma los te litten dat ús wrâld it middelpunt fan de kosmos is en it minskdom de iennige ‘troch God skepen’ libbensfoarm.

Guon nije ynsichten wiene foar my konfrontearjend, woene my earst net oan en makken my lilk. Ik lies dêr boeken oer en socht nei bewizen op it ynternet, yn de archeology en yn âlde geskriften. Pas doe’t ik de Bibel as in astro-teologysk boek doarde te lêzen, foel alles ‘te plak’ en fielde ik de frijheid en de romte om ‘grutter’ te tinken as it hjir en it no.

Dizze brieven oan ús mem kinne dêrom besjoen wurde as in autobiografyske learwei en in net te kearen persoanlik bewustwurdingsproses.

1.

Elk ôfskied betsjut de berte fan in oantinken.

(Salvador Dali)

Leave mem, it is hjoed snein 12 desimber 2010. Trije dagen lyn ha wy dy begroeven, mem. Neist heit, op it tsjerkhôf fan Damwâld. Broer en ik hawwe de hiele begraffenis regele en it krekt sa dien sa asto it graach woest. Doesto nei it ferpleechhûs yn Feanwâlden giest en wy dyn hûs oprommen, fûn ik de liturgy fan Neeltje Henrica Harms-Schaap út Dokkum, ferstoarn yn desimber 1989, dêrsto mei in al wat trilderich hânskrift opsetten hiest dat dy liturgy as foarbyld tsjinje moast foar dyn routsjinst. Dat ha wy foar it grutste part ek dien. Allinne hie Broer it ferkearde fers fan Psalm 62 opjûn, net fers 5 mar fers 2, en hawwe wy yn stee fan in preek fan in dûmny sels wat oer dyn libben ferteld oan de oanwêzigen. Dat wiene der al mei al noch aardich wat. Sels de famylje út Oosterbeek en Zutfen wie der, nettsjinsteande de snie en de glêde diken. Broer en syn frou hawwe foar de lêste kear foar dy spile en songen: ‘Waarheen leidt de weg, die wij moeten gaan? Waarom zijn wij op aard?’ fan Mieke Telkamp. En doe hawwe wy ôfskied fan dy nommen, mem, en dy meielkoar te hôf brocht mei wite roazen, de blommen dêrsto it measte fan holdst.

Al hawwe Broer en ik jierrenlang nei dyn dea útsjoen, want it wie gjin dwaan mear - foar ús net om oan te sjen en foar dy ûnminsklik - no’st der net mear bist, mis ik dy mear as ik tocht hie. Dat komt tink ik ek omdat it snein is en ik hjoed net lykas oare sneinen nei dy ta hoech. Dat is in frjemd en leech gefoel, dêr’t ik noch oan wenne moat.

Ik haw op dyn begraffenis earlik ferteld wat wy tegearre meimakke hawwe, mem. En ik haw ek sein dat wy noait de gelegenheid hân hawwe om it út te praten. Doe’t it safier wie dat it koe, krigesto Alzheimer. Miskien dat ik dêrom oan dy skriuw?

Oant en mei myn fjirtjinde jier haw ik foar dy in foarbyldige dochter west, in leave, nuete faam, dy’t altyd om sizzen joech. Doe’t ik tbc krige en kuere moast, woesto my beslist nei in goed kristlik sanatoarium ta hawwe. Appelskea wie blykber te heidensk, dat doe waard it sanatoarium Sonnevanck yn Hurderwyk. Foar in famke as ik, dat noch noait út Fryslân wei west hie, wie dat in hiel ein fuort. Ik hie wolris fan in sanatoarium heard, mar ek wolris fan Sibearië. En wat wie ik de earste tiid ûnwennich fan dy!

Do kaamst ien kear yn de fjirtjin dagen op besite, mar doe’t ik goed en wol wend wie, ien kear yn de trije, fjouwer wike, omdat de reis fan Moarmwâld nei Hurderwyk sa omslachtich en djoer wie.

Is it dan in wûnder dat wy útelkoar groeid binne, mem? Ik makke op Sonnevanck fan alles en noch wat mei. Ik haw dêr leard om foar mysels op te kommen en sels nei te tinken en myn eigen miening te hawwen en net alles mar oan te nimmen wat my foarholden waard.

Doe’t ik nei oardel jier kueren wer better wie en nei hûs ta mocht, draaide dat foar ús allebeide op in teloarstelling út. Do tochtst datst dyn leave, nuete faam wer weromkrije soest, mar dat wie ik net mear. En ik wie sa fan thús ferfrjemde en sa ûnwennich fan myn sealgenoaten út it Irenepaviljoen, dat ik wol krûpendewei werom woe.

Wat ha wy doe in spul hân, mem. Om neat en om alles, mar foaral om it leauwen.

‘Se ha dy dêr bedoarn.’ Ik hear it dy noch sizzen. En ik fiel noch myn ûnmacht, want ik die wier myn bêst wol om dy gjin fertriet te dwaan. Mar koe ik it helpe dat ik feroare wie?

2.

As wy om God sykje, seit de leafde: hjirlâns.

(Victor Hugo)

Op Sonnevanck bin ik myn leauwen oan in grifformearde God kwytrekke, foaral omdat ik neat fan de kalvinistyske lear fan de útferkiezing en de foarbeskikking begriep. Minsken wiene sûndich en de straf op de sûnde wie de hel. Net elkenien gie nei de hel, want der wie ek genede. Mar genede koest net fertsjinje en de kâns op genede wie mar hiel lyts. As God al immen genede skonk, dan wie dat alhiel ûnfertsjinne, want de minske wie onbekwaam tot enig goed. En God hie om in net te bedjipjen reden al fan it begjin fan ’e tiden ôf besletten wa’t rêden wurde soe fan it ivige hellefjoer en wa net. Oan dat foarôf beskikte riedsbeslút fan God foel as minske neat mear te feroarjen. Wiest útferkeazen of wiest it net. En gjinien wist wa en wêrom. Echte leauwigen hiene der kâns op. Mar ek foar it leauwen koest net sels kieze. Dat moast dy troch God skonken wurde, dat wie ek foarbeskikt. Wa snapt dat no? Ik net.

Dat ik my fan dy ûnbegryplike God losmakke haw wie mei te witen oan de aktiviteiten fan it fenomeen ‘oom Aart’ dy’t mei sawat alle famkes yn it Irenepaviljoen skreau, geregeld op besite kaam en kristlike boeken stjoerde fan skriuwsters mei dûbele nammen, lykas Jos van Manen-Pieters, Annie Oosterbroek-Dutschun, Max de Lange-Praamsma en Nelly van Dijk-Has. Earst fûn ik dy boeken moai, letter krige ik der myn nocht fan, omdat it kristlike der fierste dik boppeop lei.

‘De natte-zoenen-meneer’ neamden se oom Aart by my op ’e seal. Ik wie doe noch te ûnskuldich en te grien om dêr wat achter te sykjen. Achterôf besjoen wie ‘oom Aart’ in kristlike pedofyl, dy’t mar amper fan ús ôfbliuwe koe en ús yndied fliberich op ’e mûle tute. Om derby te hearren en omdat elkenien it die, mar ek út klearebare boekehebsucht, skreau ik him in brief mei myn persoansgegevens. Syn earste brief gie noch wol, mar syn twadde brief – ik haw syn brieven bewarre - stie my al tsjin:

Bedankt voor je brief met persoonlijke gegevens. Wat fijn om je als mijn nieuwe nichtje te mogen begroeten! Je moet weten dat je nieuwe oom het fijn met je bedoelt en proberen zal om goed en trouw voor je te zijn in het schrijven. Ik hoop dat je moeder dat ook prettig zal vinden. Je moet haar mijn brieven maar zoveel mogelijk laten lezen. Omdat je veertien bent is het beter dat je moeder overal van afweet en het ook haar goedkeuring heeft. Ik wil haar ook zelf wel eens schrijven en haar iets over het ziekenwerk van het Riek Steenbergen-fonds vertellen. Dan snapt ze alles ook veel beter. Uit jouw gegevens maak ik op dat je moeder een verstandige vrouw is. Je komt uit een beschermd Gereformeerd gezin en dus heeft ze je naar een Christelijk sanatorium laten gaan, waar aandacht is voor de Christelijke normen en waarden die je van huis uit zijn meegegeven. Heel fijn dat je zo’n lieve moeder hebt, nu je vader al zo vroeg is overleden. Je hebt je vader nooit gekend en zult hem dus niet zo missen als andere kinderen. Maar geen vader te hebben, het blijft toch altijd een leegte. Misschien mag ik als een tweede vader voor je zijn? Je kunt alles aan mij kwijt wat je misschien voor anderen zou verzwijgen. Eén ding heb ik gemist in je brief. Je gaf me geen antwoord op mijn vraag of je ook zelf al weet van God hebt en de Here Jezus lief hebt met je volle bewustzijn. Je leven kan heel mooi worden MITS je alles met God wilt doen.

P.S. Hierbij stuur ik je Gods Woord, de Bijbel.

3.

It is goed yn in seker tsjerkeleauwen berne te wurden, mar it is ferskriklik dêryn stjerre te moatten.

(Swami Vivekananda)

Ik haw altyd al fan skiednis holden, mem. Foar myn Sonnevanck-tiid – Broer en ik sieten noch op de legere skoalle – frege ien fan de âlderlingen, dy’t by ús op húsbesyk wiene, wat wy it moaiste fak op skoalle fûnen. Broer sei: gymnastyk en ik sei: bijbelse geschiedenis. Broer tocht letter dat ik dat mei opsetsin sein hie om de âlderlingen nei de mûle te praten, mar ik miende it oprjocht. Ik hold fan de prachtige ferhalen út de bernebibel, bygelyks it ferhaal fan Joazef. Doe’t ik op Sonnevanck in echte Bibel fan oom Aart tastjoerd krige en ik dat ferhaal - by gebrek oan oar lêsfoer - nochris lies, kaam ik mei in skok ta it besef hoe wreed God de Egyptners strafte mei syn ferskriklike pleagen. Ik wit it momint noch dat ik tocht: yn dizze God kin ik net leauwe. En doe’t ik op de kweekskoalle yn Dokkum fan Gabe de Vries learde hoe grut it hielal wol net is, koe ik ek net mear leauwe oan in persoanlike God, dêrst allerhande ûnbenullige fragen oan stelle koest, lykas asjeblyft in foldwaande foar in repetysje.

Nee, ik leau net mear, mem. Al hiel lang net mear. Teminsten, net mear yn in grifformearde God. Dat wist ik al doe’t ik by Henk syn heit op kategisaasje siet en – jawol – belidenis die.

Op kategisaasje haw ik leard dat alle minsken, sûnt de fal fan Adam en Eva, yn sûnde ûntfongen en berne binne en dat de genede fan God ús dêrfan ferlost, troch syn iennichstberne soan te stjoeren, Jezus Kristus, dy’t lit hat ûnder Pontius Pilatus, krusige is en begroeven en op de tredde dei wer opstien út ’e deaden. En dan komt der ek noch in himelfeart achteroan. Wêrom koe ik dat net leauwe?

‘Dat jout de duvel dy yn,’ hear ik dy sizzen, want dat wie altyd dyn antwurd.

Ik haw dy en ek mysels in hiel skoft foarliigd, mem. Klearebare eangst om út de boat te fallen, ôfwiisd te wurden en der net mear by te hearren. Jierren hat it duorre foar’t Henk en ik dy hypokrisy loslitte doarden. Al sieten ús bern op in kristlike legere skoalle, dêr’t ik út en troch ynfalster wie by sykte en kreamferlof, wy giene as húshâlding al lang net mear nei tsjerke. Allinne as it net oars koe en dan ek noch mei tsjinsin.

Doe’t wy ús offisjeel útskriuwe lieten en ek net mear op papier grifformeard wiene, woe Henk dat wy dêr earlik foar útkamen. ‘No moatte wy it tsjin dyn mem en myn âlden sizze,’ sei er.

Ik doarde dat net en skytskoarre der tsjinoan, sa bang wie ik om dy en myn skoanâlden op ’e siel te traapjen. Foar myn gefoel wie it in hiele grutte stap dy’t wy setten, omdat wy radikaal brutsen mei in lange tradysje. Ik wist fan tefoaren al wat dyn reaksje wêze soe op myn: ‘Mem, wy ha ús útskriuwe litten. Wy geane net mear nei tsjerke ta.’

Ik krige gelyk. Wat in ôfgryslike skrik yn dyn eagen! No geane se nei de hel, seach ik dy tinken. Foar ivich ferdomd. En Henk syn heit en mem seine: ‘Mar wat hawwe wy yn ’e goedichheid dan ferkeard dien?’

‘Mar jim leauwe dochs noch wol?’ frege skoanheit noch hoopfol.

‘Nee,’ sei Henk. ‘Net mear yn de sûnde, ferjouwing en ferlossing fan it kalvinisme en de trije-iennige God, dêr’t heit alle sneinen oer preket tsjin in hantsjefol leauwigen dy’t har foar de gek hâlde litte.’

Henk syn heit waard lilk. ‘Ik hâld net ien foar de gek! Ik ferkundigje it Wurd fan God! Wat sille we no beleve!’

‘Sst,’ sistere skoanmem. ‘Lit ús der mar oer ophâlde. Jim wurde it dochs noait iens.’

Mar it bekfjochtsjen gie noch in hiel skoft troch, want Henk like wat dat oangiet op syn heit.

P.S. Foar it earst nei hiel wat jierren leit der snie yn desimber. Mei de krystdagen yn it foarútsicht wurdt it nûmer fan Bing Crosby ‘I’m dreaming of a white Christmas’ yn allerhande farianten sa faak draaid, dat ik niis de radio fan klearebare argewaasje útdien haw.

4.

Fan in ferhaal is allinne mar wier wat de tahearder leaut.

(Hermann Hesse)

Net mear grifformeard wêze fielde foar my as in befrijing fan in lêst op ’e skouders en in stien op ’e siel. Mar dochs liet it leauwen, of better sein ‘it net mear leauwen’, my net hielendal los. Wat dochst ast út de leauwenstradysje fan de famylje stapt bist en der net mear wis fan bist dat der in God bestiet? Dan sikest it bewiis dat der gjin God bestiet. Want net yn God leauwe betsjut dan ek: net mear yn Jezus leauwe, mar de Matthäus-Passion noch like moai fine. Henk syn heit sei in kear: ‘It is sa spitich dat de Matthäus-Passion mei it krús ophâldt, want de opstanning is it wichtichste elemint.’

Henk fûn syn heil yn de boeken fan Hermann Hesse. Ik twifele en fielde my geastlik in bytsje dakleas. Ik miste de wissichheid fan ‘sa is ’t en net oars’ fan eartiids en kocht dêrom it boek ‘Eerlijk voor God’ fan J.A.T. Robinson, in bestseller yn it lêst fan de foarige ieu, en letter ek de pocket mei diskúsjes oer dat boek: ‘Niet radicaal genoeg?’

Ik bin in ûnferbetterlike twifelkont, mem. Fjirtjin dagen lyn haw ik in pear boeken fan de teolooch en etikus H.M. Kuitert út de bibleteek fan Tresoar liend en dy haw ik yn ’e krystfakânsje lêzen. Kuitert skriuwt dat Jezus God net is en dat de tsjerklike lear oer Jezus kristology hjit. De namme Jezus krige er fan syn Joadske heit en mem, de namme Kristus fan syn oanhingers, dy’t dêrmei oanjoegen wat Jezus foar harren betsjutte. De evangeeljes jouwe in byld fan Jezus yn de ferpakking fan it leauwen. Kuitert seit yn ‘Jezus: nalatenschap van het christendom’ dat it libben en stjerren fan Jezus yn syn histoaryske kontekst besjoen wurde moat. Wat tochten de minsken doe, hokker termen en wurden brûkten se, wat bedoelden se mei it wurd ‘minskesoan’ of mei de termen ‘Gods geast’ en it ‘kommend keninkryk’?

Earst wiene der minsken en doe wiene der goaden, seit Kuitert. Minsken fer-byldzje har in God. De âlde Grykske filosofen wisten al dat de Olympyske goaden produkten fan de ferbylding wiene, projeksjes fan it archetype, neffens Jung. Omdat de minsken evoluearren, binne de godsfoarstellings yn de rin fan de tiid mei-evoluearre. De wrede, ritige natuergoaden binne stapke foar stapke fia in alles-sjende Heit yn de himel yn in abstrakt idee feroare.

It is spitich dat Henk syn heit net mear libbet, ik hie graach witte wollen wat hy as grifformeard dûmny fan de boeken fan Kuitert fûn. It is noch spitiger dat wy noait mear oer it leauwen prate koene sûnder dat dêr rûzje fan kaam. Allinne hielendal oan ’e ein fan skoanheit syn libben, op syn stjerbêd, dêr’t Henk en ik by wiene, joech skoanheit earlik ta dat er sels ek twifele oan it boadskip dat er ferkundige hie en dat de werklikheid wolris hiel oars wêze koe.

Ien fan myn skoansusters, dy’t teology studearre hat, stjoerde my lêsten in e-mail mei in anekdoate oer twa muontsen, dy’t har hiele libben lang tegearre filosofearre hiene oer hoe’t it ivige libben der nei de dea útsjen soe. Se wiene goede freonen en praten meielkoar ôf dat dejinge dy’t it earst ferstoar op ’e kop ôf ien jier letter as geast oan de oare ferskine soe. As it libben yn de himel yndied sa wie as se no tochten, soe de ferstoarne it Latynske wurd taliter meneuvelje, dat yn dit ferbân betsjut: it is krekt lykas wy it ús foarstelden. Mar as de himelske ivichheid fan dy foarstelling ôfwykte, soe er it wurd aliter oantsjutte: it is oars.

Nei ferrin fan tiid kaam ien fan de beide muontsen te ferstjerren en ferskynde in jier nei syn stjerdei yn in krânse fan ljocht oan syn freon yn ’e sel. De lêste frege fuortendaliks: ‘Is it lykas wy it ús foarstelden?’ De geast meneuvele: Nee, totaliter aliter: it is folslein oars.

5.

Genôch te hawwen is gelok; mear as genôch te hawwen bringt ûngelok. Dat giet op foar alle dingen, spesjaal lykwols foar jild.

(Lao Tse)

It giet hielendal net goed mei de natuer, mem. It jier fan de biodiversiteit, 2010, hat allinne mar minne berjochten opsmiten. Yn fergeliking mei fiifentritich jier lyn rinne, fleane en swimme der op syn minst 30 prosint minder dieren om op ús planeet, wylst it tal minsken ferdûbele is. Miljoenen dieren en planten binne mooglik al ferdwûn foar’t se ûntdutsen wurde koene. De einkonklúzje fan it VNrapport, dêr’t tûzenen wittenskippers oan meiwurke hawwe, is dat de doelstellings by lange nei net berikt binne. Ien op ’e trije soarten wurdt bedrige. De gefolgen dêrfan kinne ek foar de minsken dramatysk wêze, omdat de biodiversiteit de basis is fan de ekosystemen, dêr’t it minskdom ôfhinklik fan is.

It VN-haad, Ban Ki-moon, is fan miening dat de earmste minsken no al it ferlies fan dieren en planten fiele sille, foaral op plakken dêr’t dy in wichtige itensboarne foarmje. De fiskfoarried nimt slim ôf yn ûntwikkelingslannen, fruchtbere grûn feroaret yn woestyn en de prizen fan itenswaren sjitte omheech. As it sa trochgiet driget der op koarte termyn in nije itenskrisis.

Troch de evolúsjeteory is te ferklearjen hoe’t soarten ûntsteane, evoluearje en útstjerre. It tal soarten dat no op ierde te finen is, soe mar ien prosint wêze fan de soarten dy’t oait libbe hawwe.

As op syn minst 75-95 prosint fan de soarten yn koarte tiid tagelyk útstjert, wurdt dat in massa-útstjerring neamd. Ut it VN-rapport hat bliken dien dat op dit stuit dieren en planten tûzen kear flugger útstjerre as wat natuerlik wêze soe. Wittenskippers binne bang dat we op wei binne nei de seisde massa-útstjerring yn ’e skiednis fan de ierde. By de tredde fan 250 miljoen jier lyn oan ’e ein fan it Perm, doe’t it superkontinint Pangea noch bestie, is 95 prosint fan alle soarten yn ’e oseaan en hast 70 prosint fan alle soarten op it lân útstoarn. It hat tsien miljoen jier duorre foar’t de ierde fan dy katastrofe bekommen wie.

De lêste massa-útstjerring, dêr’t de dinosauriërs it slachtoffer fan waarden, wie 65 miljoen jier lyn, oan ’e ein fan it Kryt.

Stiet ús dat opnij te wachtsjen? En is dat noch te kearen? It stimulearjen fan in sterker biodiversiteitsbelied, mei gruttere ynvestearrings yn soartbeskerming, lânskipskwaliteit en duorsume lânbou, falt op dit stuit yn ús lân net oer te praten, omdat it kabinet-Rutte mei gedoochstipe fan de PVV him allinne mar dwaande hâldt mei it bestriden fan ’e ekonomyske krisis.

It liket wol as krije de ûnheilsprofeten gelyk en stiet der in wrâldwide katastrofe foar de doar.

6.

Wa’t sin oan it libben jout, jout ek sin oan de dea.

(Antoine de Saint-Exupéry)

Dizze wike haw ik de solder opromme, mem, want it wie dêr ien grutte binde. En witste wat ik wer fûn haw? De boeken fan heit. Ik haw se nei ûnderen helle en allegear besjoen. En krekt as eartiids, as ik se - nei lang seuren - fan dy út de boekekast helje mocht en de troch heit makke oantekeningen seach, krige ik dêr de triennen fan yn ’e eagen.

Wat spitich dat Broer en ik him noait bewust kend hawwe. En wat lykje ik op him, sels myn hânskrift komt mei sines oerien. Ik haw romte op de boekeplanken makke, want ik wol se no even hiel ticht by my hawwe. En dêr steane se dan, de grouwe ‘Universiteit Voor Zelfstudie’ boeken, mei in ûle yn it logo, ûnder oaren: ‘Het boek der wereldlitteratuur’ fan Prof.Dr. J.L. Walch. Op de persoanlike ynhâldsopjefte steane heit syn potlead-oantekeningen mei sideferwizings nei de ferhalen, de gedichten en it toanielwurk dat him oanspriek: de Ilias fan Homerus (16), Koning Oedipus fan Sophocles (49), Timaeus fan Plato (71), Belijdenissen fan Augustinus (123), Decamerone fan Boccaccio (223), Lof der Zotheid fan Erasmus (285), Macbeth fan Shakespeare (319), Tartuffe fan Molière (349), Kinder-lijck en Vertroostinge fan Joost van den Vondel (385, 388), Emile ou de l’éducation fan Jean Jacques Rousseau (414), De Bruiloft van Figaro fan Beaumarchais (424), De politieke Tinnegieter fan Holberg (506), De Blinden fan Maeterlinck (547) en – mei in pear útroptekens – David Copperfield fan Charles Dickens (587).

In protte toanielstikken, falt my op. Die heit oan toanielspyljen? Of mocht dat doe noch net fan de tsjerke? Hy die wol oan muzyk en spile yn it korps fan Broeksterwâld, want dêr haw ik foto’s fan. Mar op watfoar ynstrumint? Ik sil Broer ris freegje, dy wit dat miskien wol.

Heit syn boeken. Ik bin sa bliid dat ik dy bewarre haw. Ik haw trouwens mar ien kear yn myn libben in boek fuortdien. De teologyske boeken fan skoanheit, dêr’t de broers en susters fan Henk gjin belang by hiene, binne der ek allegearre noch, ynklusyf de Bibels en de psalmboeken yn alle soarten en maten. Dy meie fan my op ’e solder bliuwe. Allinne dyn - letterlik stikken lêzen – deiboekje en jim troubibel lizze hjir no foar my op it buro.

Jim binne op 29 oktober yn 1942 troud, mem. Op de kop ôf njoggen moanne letter bin ik berne: 28 july 1943. Op jim troudei hawwe jim neffens de tradysje in Bibel fan pake en beppe krigen. Foaryn stiet jim troutekst yn pake syn notarisklerk-hânskrift:

Komt herwaarts tot Mij, allen, die vermoeid en belast zijt, en Ik zal u rust geven.

Letter hast ris tsjin Broer en my sein, dat dy tekst – jim troutekst – dy o sa ta treast wie yn de earste jierren nei heit syn hommels ferstjerren, doesto hielendal allinne belêste waardst mei de soarch foar twa lytse bern (Broer wie noch net iens sân wike âld). Do seist doe tsjin ús, datsto dan altyd fiele koest dat Jezus by dy wie en dy holp om de wurge holle boppe wetter te hâlden en net te fersûpen yn dyn grutte fertriet.

Wa bin ik om dat te betwifeljen? Dat mei ik net en dat kin ik net. Jezus wie dy ta treast en joech dy rêst, dat wol en dat moat ik leauwe.

Mar foar dy moaie, treastrike tekst steane oare wurden fan Jezus, dy’t yn de fjirde ieu foar in hiel soad ellinde en strideraasje soarge hawwe, omdat se net symboalysk mar letterlik opfette waarden:

Alle dingen zijn Mij overgegeven door mijn Vader en niemand kent den Zoon dan de Vader, en niemand kent den Vader dan den Zoon en wien den Zoon het wil openbaren.

As dy tekst letterlik opfette wurdt, stiet dêr dat Jezus seit: Ik bin de soan fan God. Mar stiet dat der wol? Of hat de skriuwer fan it evangeelje neffens Mattéus dat derfan makke?

7.

De wei dyst ynslachst is foar dy de goede wei.

(Hazrat Inayat Khan)

De boekekast fan heit is der ek noch, mem. Dy kin ik ek net fuortdwaan. It wie it earste stik húsrie dat jim kochten, hasto Broer en my ris ferteld. Dy boekekast wie eartiids hast hillich foar dy. En hy siet op slot. Mar ik wist wêr’t de kaai lei en asto fuort wiest, dan sloech ik myn slach, want ik wie in lêzer. Broer net. Dy wie altyd bûtendoar, wylst ik yn ’e hûs siet te lêzen. Wat dat oangiet bin ik in echte dochter fan heit.

Anneke, myn kweekskoallefreondinne, dêr’t ik sûnt ferline jier wer kontakt mei haw, koe har heit syn boekekast noch hiel goed yn ’t sin bringe. ‘Dat wie echt wat bysûnders,’ sei se. ‘Allinne deftige of gelearde minsken hiene yn dy tiid in boekekast yn ’e keamer. Jim wennen op ’e Nijewei yn in hiel gewoan hûs, mei hiele gewoane meubels, dat dy boekekast foel op.’

Achter de boeken yn dy boekekast stie in doaske mei heit syn brieven, dy’t Broer en ik net lêze mochten, want der sieten ek leafdesbrieven by. Dat ik dat wol stikem dien haw, hasto noait witten. Ien kear stie ik op it punt om it te sizzen. Dat wie doe’t wy sa’n rûzje hiene om myn ferkearing mei Henk. Do fûnst my te jong. Achttjin jier wie ik, mem. En do wiest pas fyftjin, doe’t heit dy syn leafdesbrieven stjoerde. Dy brieven haw ik meinommen by it opromjen fan dyn hûs. It binne relikwyen foar my. Foaral heit syn lêste brief, dy’t er oan tante Corrie en pake en beppe skreaun hat, want dêryn skriuwt er ek oer my:

Ik wil nu aan Jantje de pen overreiken, maar ze vertikt het om te schrijven, wat ik niet mooi vind voor een zuster en dochter. Ze zegt, dat ze niet uitgelachen wil worden, maar ik vermoed, dat het een andere oorzaak heeft: Ze is druk aan het ‘mofjes’ breien voor ‘de lytse faam’ en ik denk, dat ze die vanavond wil afmaken. J. heeft tegenwoordig een brei-manie. Ze breit alles verscheidene keren, dan heeft ze er wat meer ‘wille’ van. Zoals jullie weten, is ze met een pakje voor ‘it lytse wyfke’ aan de gang (met toebehoren: mutsje en mofjes). Het mutsje heeft ze twee keer gebreid en is haar eigenlijk nog niet naar den zin, het manteltje idem, terwijl de broek en de mofjes ook nog wel zullen volgen. Enfin, ze moet het zelf maar weten. ‘Witst oars niks?’ zegt ze. Nochtans komt ze met opdrachten: Ik moet schrijven dat we van de noodslachting spek hebben gekregen. Ze heeft dit geweckt voor de kerstdagen. Wie dan komt, zal lekker eten.

Broer is trouwens - sûnt er skieden is en in nije frou hat - ek in lêzer wurden. Net fan romans, mar foaral fan esotearyske boeken. Ik haw in pear wike lyn in boek fan harren liend, dat ik beslist lêze moast: Een nieuwe aarde. Dé uitdaging van deze tijd (oer spiritualiteit) fan de skriuwer Eckhart Tolle. Ik bin deryn begûn, mar ik kin der net trochhinne komme. It boek stiet fol mei ûnderstrekingen, útroptekens, fraachtekens en opmerkings fan Broer syn frou. Mei balpinne noch wol. Dat liedt ôf. In boek moat mei respekt behannele wurde. In boek is in boek en gjin kladblok, fyn ik.

P.S. Ik haw dizze wike in biografy oer it libben en it wurk fan de Dútske archeolooch Heinrich Schliemann (1822-1890) lêzen. Wat in spannend boek! Neffens de biograaf soe Schliemann tusken 1871 en 1873 it âlde Troje fan de Ilias opgroeven hawwe. Dêrmei levere hy it bewiis dat de Trojaanske oarloch, lykas dy yn de Ilias fan Homerus beskreaun stiet, gjin fiksje is mar histoarje!

8.

Hoefolle oft wy ek te fertellen hawwe, wy hawwe altyd noch mear te ferswijen.

(Martin van Amerongen)

Witst wat ik by it ûntromjen fan dyn hûs ek fûn haw, mem? De brieven út 1959, 1960 en 1961 dy’t oom Aart oan dy skreaun hat! Ik hie eartiids geheimen foar dy, mar do ek foar my! Do hast my noait ferteld dat jim briefken en dat dy brieven haadsaaklik oer myn sieleheil giene. En yn 1961 oer foarljochting, om seks foar it houlik foar te wêzen. Dêr kaam dat boek De Eerkroon dus wei. Fan oom Aart krigen, om dy te helpen by myn seksuele opfieding.

Ik haw dat boek mei in protte argewaasje lêzen, mem. De geslachtsdied waard as wat hillichs ôfskildere, as in kadootsje fan God, dat pas yn de breidsnacht troch de man útpakt wurde mocht. En de frou moast der noed foar stean dat it útpakken net foar de houliksdei plakfûn, dan soe se fan God in earekroan krije. Net te leauwen, sa’n kristlik rotboek, it iennichste boek dat ik letter by it âldpapier smiten ha. Al spyt my dat no, ik hie der graach even út sitearje wollen.

Wat in drege tiid moat dat foar dy west hawwe, mem. Do wiest sa benaud dat Henk en ik ‘it’ stikem ‘diene’ datst al myn gongen neigiest en ús noait mei rêst litte koest. Sadwaande moasten wy op de frjemdste plakken frije, bygelyks op it tsjerkhôf, op in bankje yn de buert fan heit syn grêf. Nee, dat hasto noait witten, mem. Do ûntnaamst ús de frijheid om jong en ferlyfd te wêzen. Seks wie foar dy sawol in taboe as in obsesje, sa slim datst dêrmei ús ferkearingstiid finaal bedoarn hast, ik kin it wier net oars sizze. Doe’t Henk en ik goed en wol troud wiene, hie ’k noch altyd lêst fan dyn opfettings oer seks. It hat in hiel skoft duorre foar’t ik my dêroan oerjaan koe en net mear it gefoel hie datsto ûnder it bêd leist. Troch Henk syn geduld is it úteinlik slagge.

Doe’t Broer ‘trouwe moast’ bruts de hel los. Wat wiesto oerstjoer. Do fieldest it as in net fertsjinne straf fan God. Do hiest ommers sa goed op ús past al dy jierren. En no sa. Do wiest der letterlik oerspand fan, mem. En do skammest dy sa datst oan elkenien ferteldest dat Broer en syn faam ‘it’ echt mar ien kear ‘dien’ hiene. Dat Broer trouwe moast, hat tink ik de alderswartste bledside út dyn widdobestean west.

Moarnier wurde Broer en ik ynterviewd troch Bauke Boersma fan it Frysk Deiblêd, dy’t yn opdracht fan de ‘Stichting Friesland 1940-1945’ in jubileumboek gearstalle sil, mei as titel Een verleden met toekomst. De Stichting, dy’t sa goed foar dy ‘soarge’ hat en sa’n grutte rol yn dyn libben spile, wurdt op 6 maaie fan dit jier mar leafst fiifensechtich. Op 10 maaie sil der in betinkingsfeest yn De Lawei yn Drachten fierd wurde – in spesjale kontaktdei – dêr’t Broer en ik ek foar útnoege binne. Ien fan de sprekkers is Jan Terlouw, dêr’t ik in jeugdboek mei skreaun haw foar it PEB: ‘Hoogspanning/Koartsluting’. Ik bin benijd oft er my noch wol ken.

Wêr sille Broer en ik it moarnier oer hawwe? Oer hoe’t it wie om sûnder heit op te groeien?

Dat benammen Broer dêr by de opfieding fan syn bern in protte lêst fan hân hat, omdat er in foarbyld miste? Dat ik my as bern folslein machteleas fielde asto fertriet hiest

en skrieme moast? Dat ik dy dan besocht te treasten mei: ‘Stil mar, mem. Heit is yn ’e himel’? Dat de oarloch en de gefolgen dêrfan in grut stimpel op ús libben set hawwe?