Kolofon

ISBN: 978 90 8954 565 7
1e printing 2013
© 2013 Hilda Talsma

Eksimplaren binne te bestellen by de boekhannel of rjochtstreeks by de útjouwerij:
Utjouwerij Elikser
Ossekop 4
8911 LE Ljouwert
Til: 058 - 289 48 57
www.elikser.nl

Utjefte fan dit e-boek waard mei mooglik makke troch de provinsje Fryslân

provinsje fryslân
provincie fryslân

Foarmjouwing binnenwurk en omslach: Evelien Veenstra

Neat út dizze útjefte mei fermannichfâldige wurde, opslein yn automatisearre gegevensbestannen en/of iepenbier makke troch middel fan print, fotokopy, mikrofilm of op hokfoar oare wize ek, sûnder foarôfgeande skriftlike tastimming fan de skriuwer en de útjouster.

This book may not be reproduced by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the author and the publisher.

It geloksbern

Hilda Talsma

1

Betty sweeft boppe harsels yn in sikehûskeamer mei allegear minsken en drokte om har hinne. It swartbleakere, skansearre lichem hat in kapke op ’e mûle, in slange yn ’e kiel en se lizze in apparaat op it boarst om it te reanimearjen. It is it liif dat har sa lang tsjinne hat en dêr’t se har eins altyd mei identifisearre hat. Se hat it ferlitten en dochs fielt se sa harsels. Frij en licht, in hearlik gefoel. Mar by eltse skok dy’t folget sûget se mear en mear nei har liif ta en der is gjin ûntkommen oan. Se rekket yn panyk fan de heftige emoasjes dy’t se begjint te fielen. Se krijt it besef dat se wat slims dien hat, dat se noait weromdraaie kin. Der folget wer in skok. It liif klapt op en del en in apparaat neist it bêd begjint te piipjen en de platte line wurdt regelmjittiger oant de hertslach wer stabyl is.

‘Se is der wer, jonges!’ ropt in dokter en se suchtsje ferromme om dêrnei yn rap tempo fierder te gean mei de fersoarging fan it ferbaarnde liif dat helpleas en foar dea op it bêd leit. Se knippe it nachthimd en de badjas stikken en klaaie har hielendal út oant se neaken is. De stof dy’t fêst sit oan ’e hûd wurdt der foarsichtich ôfhelle. De rjochterearm is swart en liket wol fan stien. De brânplakken rinne oant it skouder ta en ûnder de earmsholte is se ek slim ferbaarnd. Tusken de skonken is se read fan it bloed dat noch altyd út har sipelet. In jonge suster faget it bloed sa goed mooglik op en se krijt in grut stik ferbân tusken de skonken.

‘Se hat gelok hân dat se in nachthimd en badjas fan puer katoen oan hie,’ seit de dokter.

‘Se hat krekt in poppe krigen,’ seit in wat âldere suster. ‘Dat hat dy man sein dy’t har út it fjoer helle hat. Hy leit hjirneist.’ Se fielt oan de boarsten fan Betty. ‘Noch gjin opdriuw, mar se moat al medisinen dêrfoar ha, oars komt aanst de fieding op gong en krijt se noch mear pine.’

De dokters en oare ferplegers binne drok mei har dwaande. De brânwûnen wurde goed besjoen en der wurdt in salve op ’e ferbaarnde hûd oanbrocht dy’t bedutsen wurdt mei gaas en ferbân. Har tastân wurdt sekuer yn ’e gaten holden en se krijt in ynfús om har focht ta te tsjinjen. De hertslach bliuwt stabyl en as se klear mei har binne, krijt se in sikehûsjas oan. Se is hielendal slop en sa leit se hast twa oeren op it bêd by te kommen fan de narkoaze. As de rûs útwurke is, besiket se ien each iepen te dwaan. Se sjocht lyk yn it felle ljocht fan ’e lampe. Se docht it each wer ticht en tinkt oan de ljochte en fredige omjouwing dêr’t se niis wie. Soe se dêr wer wêze? Dochs fielt se har hiel oars, mei in swier liif en in seare holle. Se hat net in soad pine, mar se fielt oan alles dat dy pine net fier fuort is. Se kreunt sacht en docht wer in each iepen. Immen stiet boppe har, mar se sjocht net wa’t it is. Se krijt it ynienen stienkâld en begjint hiel bot te triljen. It is sterker as harsels, se kin der net mei ophâlde. De waarmte en leafde dy’t se fielde doe’t se nei it ljocht gong is allinnich noch mar in oantinken, miskien hat se it har ferbylde, wie it mar in dream. Se slút de eagen en hopet dat de dream weromkomt. Se lústeret oft se it sjongen noch hearre kin, mar ynstee dêrfan heart se sachte fuotstappen fan rubberklompen op finyl en leit immen noch in tekken oer har hinne.

Der giet har fan alles troch de holle en de bylden fan wat der bard is, spylje har fan achteren nei foarren ôf. Se is yn ’e state en stekt it gerdyn yn ’e brân. Dan sit se yn har auto en is se wer thús. Dêr heart se it hertferskuorrende gûlen fan Grytsen, omdat er net de heit blykt te wêzen fan de poppe dy’t yn ’e widze leit. Se belibbet de befalling op ’e nij en sjocht it wynplak op it wankje fan it famke sitten. Dat bringt har nei de state dêr’t se foar de hurd mei Evert leit te frijen en de sirkel is rûn. Grytsen jammeret sa lûd en Ytsen hâldt him beet as Elske de poppe út syn earms krijt. Se krimpt ynelkoar as se it prachtige famke helder foar de geast krijt. It is krekt as heart se it famke sacht gûlen, mar se keart de rêch fan har ôf en rint derby wei. Se is it net wurdich om har mem te wêzen.

‘Se wurdt wiet!’ ropt in suster. ‘De molke sjit ta, hat se al medisinen hân?’

‘Shit!’ seit in oare suster en se draaft de keamer út.

As se de eagen wer iepenet, sjocht se twa minsken boppe har bêd hingjen.

‘Bettina?’

Se knipperet mei de eagen en in dokter en in suster sjogge har meilibjend oan. De suster laket leaf nei har en krijt har by de hân. Se knypt der sêft yn en it jout Betty in rêstjouwend gefoel. Se besiket werom te laitsjen, mar it slagget net. Se kin hielendal neat, mar earlik sein wol se ek neat. It bewustwêzen slommeret noch wat tusken himel en ierde en yn dy tastân wol se it leafste bliuwe. Mar de knoop yn har mage seit har dat se hiel stout west hat. Dat is har gewisse, al sa lang it har heucht. By alles wat se dien hat wat net troch de bûgel koe, hie se dêr lêst fan. Mar dizze knoop is sa grut, foar har gefoel krijt se dy noait wer út ’e tiis.

‘Hoe fiele jo jo?’ freget de dokter.

Se kreunt sêft.

‘Pine?’ Hy sjocht har trochkringend oan. Se skodhollet.

‘Moai. Suster Jet sil jo no fierder fersoargje en sy kin ek alle fragen beäntwurdzje.’ De dokter knikt koart en rint de keamer út.

Betty sjocht om har hinne, mar se kin de holle net draaie, sa stiif is se. Se sjocht út ’e eachhoeke wei in ferbân om de earm sitten en se wol de fingers fan de rjochterhân op en del bewege mar dat slagget net. De oare hân leit se op har boarsten, dy fiele hurd en fol oan.

‘Je hawwe al medisinen foar de opdriuw krigen,’ seit suster Jet. It is wat in âldere frou, in jier as 50 en se hat in aardich gesicht mei leave eagen.

‘De poppe kin net by jo op ’e keamer yn ferbân mei ynfeksjes, mar letter kin se wolris komme mei de heit.’

Betty skodhollet. ‘Ymkje … Mar ik wol har net sjen, dat kin ik har net oandwaan.’

‘Se sil der neat fan meikrije, as se noch sa lyts is, hear. Dat komt wol goed.’ Suster Jet draait har om en rint nei de waskbak. Se sjongt in deuntsje en krijt in glês wetter dêr’t se mei nei Betty rint. Se tilt de holle fan Betty wat op en set it glês oan har lippen. Betty nimt in lyts slokje wetter en it is lekker fris yn ’e droege mûle. It bringt de sintugen wer wat op gong.

‘Wêr bin ik eins?’ freget Betty sacht.

‘Yn it brânwunesintrum fan it sikehûs.’ Suster Jet set it glês del op it taffeltsje neist har bêd en giet op in stoel by har sitten.

‘Dy man leit hjirneist. Mar ik leau dat er net in soad hat, útsein dat er tefolle reak ynazeme en de foet ferstûkt hat.’

‘Evert? Is Evert hjir?’ De eagen fan Betty wurde grutter.

‘Ja, hy hat jo út ’e brân helle, dochs? In moedich man,’ seit suster Jet. ‘Wolle jo him sjen?’

Betty skodhollet. ‘Nee, no net.’ Se docht de eagen ticht en fielt de triennen opkommen.

‘Jou jo mar efkes del,’ seit de suster. ‘De salve moat earst syn wurk dwaan en we kinne no de skea net goed fêststelle. We wolle earst ek ôfwachtsje wat it lichem sels docht, mar as jo wat better by kennis binne, sille wy de hiele proseduere goed útlizze. Ik woe wol dat ik sizze koe dat it allegear tafalt, mar dêr liket it net op. Wy sille der alles oan dwaan om jo sa goed mooglik te fersoargjen, mar it sil sa út en troch dreech wêze. Binne der minsken dy’t wy op ’e hichte hâlde moatte? Heit, mem, oare famylje?’

Betty suchtet djip. Se wit no net wat slimmer is. Dat se ferbaarnd is of dat se net ien hat. Hoe kin se ea har freonen wer ûnder eagen komme nei wat se dien hat? En dy freonen wiene ek har famylje.

‘Nee,’ seit se koartôf. ‘Ik ha gjin famylje mear. Ik rêd my wol.’

Suster Jet sjocht har oan, mar hâldt har wyslik stil. Se rint nei it rút en docht de gerdinen iepen. It farske moarnsljocht ferljochtet de keamer en Betty heart bûten fûgels fluitsjen. De suster docht it rút in eintsje iepen sadat it better te hearren is.

‘It is in striid, mar sa as de sinne alle dagen opkomt, sil it mei jo alle dagen wat better gean. De iene dei is it kâld, de oare dei reint it en de hurde wyn sil jo sa út en troch om blaze, mar lit yn jo hert de sinne ek alle dagen opkomme en it ljocht skine. Ik kin út ûnderfining mei oare pasjinten sizze dat it safolle skeelt as jesels posityf bliuwe, al hoe dreech oft it ek is. Jo liif sil it sa drok krije mei it herstel, dat kostet in soad enerzjy en de geast sil it swier krije mei alle feroaringen en beheiningen. Mar wy biede help op alle fronten. As jo dêr foar iepen steane en fertrouwen yn jesels en ús hâlde, dan komme wy in hiel ein.’

Suster Jet laket begripfol nei har en Betty sjocht mismoedich foar har út.

2

‘Leave pop, aanst komt dyn heit thús. Dyn leave en leuke heity. Hy hat it fansels wer drok hân op it wurk en kin no net wachtsje om dy te sjen. Bist ek sa’n skatsje, hin! Ik kin dy wol opfrette.’ Grytsen laket en hellet lytse Ymkje út ’e widze. Hy rint mei har nei it oanklaaikessen op ’e kommoade en leit har dêr foarsichtich op. Ymkje sjocht blier om har hinne en brabbelet wat werom. Se skopt mei de fuotsjes en laket leaf nei him.

‘Koedykoedykoetsyba!’ ropt er en Ymkje laket noch mear. Hy ferskjinnet it famke en docht har de slofkes wer oan, mar dy skopt se wer út. Hy leit de slofkes neist it oanklaaikessen en nimt har mei nei de keamer. Dêr leit er har yn ’e boks del dy’t foar it rút stiet en Ymkje slacht wyld tsjin de Nijntjes oan dy’t boppe har hingje. Hy bliuwt noch efkes stean om nei har te sjen.

‘Do bist echt it moaiste dat ik ea sjoen ha.’ Hy aait har oer it reade wankje en rint dan efkes nei de keuken om it fleske foar har klear te meitsjen. As de magnetron ‘ping’ seit, giet de doarbel ek.

‘Kom der mar yn!’ ropt er. ‘Ik meitsje it fleske klear en begjin fêst mei it iten! Kinst hjir ek wol ite!’

‘Ik wie eins fan doel om in kear thús te iten.’ Evert stekt de hân op nei Grytsen en rint nei de keamer. ‘Hoi famke fan my.’ Hy tilt Ymkje op en hâldt har stiif tsjin him oan. Hy tutet op har om mei de eagen ticht. Grytsen jout him it waarme fleske molke oer en Evert giet mei har op de bank sitten. Grytsen leit in doekje ûnder it fleske en aait Evert oer it wang. ‘Wat sjochst der wurch út.’

‘Ik ha in drege dei hân hjoed. Problemen mei persoaniel, in put wurk wat net trochgiet omdat dy ferrekte banken alles tsjinhâlde, in stikkene heftruck …’ Hy suchtet djip.

‘En Betty?’ freget Grytsen sacht.

‘Betty. Tsja, dêr ha ik fannemoarn wer west. Se wol neat fan Ymkje witte. Se wol noch hieltyd gjin foto’s sjen, ik mei neat oer har sizze en se wie wer sa apatysk. De hûd op ’e earm en it skouder hielet goed, de artsen binne tefreden, mar de psycholooch noch net. It giet ek goed mei de revalidaasje, mar se kin net akseptearje wat se dien hat. It skuldgefoel is sa grut en dat kin se noch net ûnder eagen sjen. Se seit ek amper wat tsjin my, freget hielendal neat oer Ymkje, of jimme. Elske hat ferline wike besocht mei har te praten, mar it jout allegear neat. Har wrâld is de seal dêr’t se op leit. Dêrbûten stiet foar har alles stil.’ Evert sjocht weak nei Ymkje dy’t sa fredich leit te drinken.

Grytsen giet neist him sitten en slacht in earm om him hinne. ‘Wy sille der fan ’t wykein wer hinne. Ik sil besykje har wat op te fleurjen, de earme skat. It is ek net neat, om mei soks te libjen.’

Grytsen leit de holle by Evert op it skouder en de mannen suchtsje tagelyk. Op dat stuit rint Ytsen de keamer yn en hy sjocht lilk nei Grytsen. Grytsen stoot oerein.

‘Eh, hoi Ytsen. Leuk dy wer te sjen, ik sil mei it iten oan ’e gong.’

Ytsen rint achter him oan nei de keuken en docht de doar ticht. ‘Wat stelsto dy oan! Lit dy man dochs in kear gewurde. Bah!’

‘No juh! Stel dy sels net sa oan! Ik stypje him omdat er it dreech hat en mear net.’ Grytsen set de panne op it fjoer.

Ytsen rint achter him del en sjocht nei de snijde hinnefilet. ‘Och heden! Hy moat hjir ek ite, seker! Safolle ite wy tegearre noait op. As ik no ris ferhúzje nei it hûske fan Betty en hy komt by dy, soest dan ek hiel lokkich wêze?’

‘Man! Stel dy net sa oan en doch net sa jaloersk!’ ropt Grytsen. ‘Ik ha begrutsjen mei him. Hy is de heit, mar hat neat fan dy hiele swangerskip meimakke. Hy hat har rêden út ’e fjoersee mar Betty wol amper wat fan him witte en hy docht sa syn bêst en hat it sa dreech op it wurk. Dan kin er dochs seker wol mei-ite, of net dan?’

Grytsen smyt it fleis yn ’e panne en snijt de griente.

‘Wat ite we eins?’ freget Ytsen. ‘Lit ek mar, ik wit it al. Kip Tandori seker, Evert syn lekkerste iten. Ik hie it ek witte kinnen. Wannear ite we wer ris opbakte ierdappels?’

‘Hjir!’ Grytsen jout him de polleppel oer. ‘Gean do efkes fierder dan sil ik sjen oft Ymkje it fleske al leech hat.’

Sjegrinich roerbakt Ytsen de hin en Grytsen giet nei de keamer. Dêr leit Evert op ’e bank te sliepen mei Ymkje op ’e búk. Sy sliept ek hast wer.

‘O, wat skattich!’ Grytsen sjocht nei it tafriel en makket in foto mei syn tillefoan. Dêrnei tilt er Ymkje foarsichtich op en leit er har yn ’e boks. Hy hellet in kleure kwilt út ’e kast en leit dy oer Evert hinne.

‘No brekt myn klomp!’ Ytsen stiet mei de hannen yn ’e side nei de kwilt te sjen. ‘Net ien mei oan dy tekken komme, ik mei der net iens nei sjen! En hy mei der samar ûnder lizze?!’ ‘It is in kwilt! En witst wol hoefolle wurk oft ik dêr fan hân ha?’ Grytsen teart de kwilt netsjes om en makket wer in foto.

‘Och heden! Dy moat op Facebook, seker! Dan stiet er moai foar aap.’ Ytsen trêdet wer nei de keuken.

‘Bist in jaloersk kring, Ytsen. Dat hie ik net fan dy tocht. Meastal bin ik dat!’ Grytsen sil de polleppel fan him ôfpakke, mar Ytsen lit net los.

‘Meitsje do mar foto’s fan dyn stuk, dan meitsje ik wol kip Tandori foar him. Makkest seker ek triffle as toetje, want dat fynt er al sa lekker!’ Ytsen smyt de polleppel op it oanrjocht en docht de koelkast iepen. Dêr stiet yndied in hiele grutte skaal mei triffle. Hy smyt de doar wer ticht en Grytsen docht krekt as blet syn noas.

‘Dat fynsto dochs ek lekker, dat meitsje ik sa faak!’ Grytsen goait teatraal de hannen yn ’e loft en rôlet mei de eagen. Hy hellet de pannen út ’e kast en sil de tafel klearmeitsje.

‘No krijst dyn djoerste wedgewood-pannen út ’e kast. Dy mocht ik it ferline jier net iens mei kryst brûke doe’t ús heit en mem hjir iten hawwe!’ Ytsen stiet mei de polleppel omheech foar him. ‘Oars yt er ek fan it gewoane boerebont, wêrom no net?’

‘Gean fuort, Ytsen, mei dy leppel! Wat wolst no, my slaan? Stel dy dochs net sa oan! Ik fyn it hjoed in spesjale dei, dan mei ik dochs seker wol myn moaiste pannen brûke?’

Grytsen set de pannen op ’e tafel en dan slacht Ytsen him mei de polleppel op ’e holle.

‘Pok.’ It jout wat in hol lûd en Grytsen jout in lûde gjalp. Lilk draait er him om en slacht wyld yn it rûn.

‘Dat is gemien, Ytsen! Ik sil dy wol krije!’

Ytsen draaft om ’e keukentafel mei Grytsen der achteroan. Grytsen hellet in oare polleppel út de pot en besiket Ytsen dêrmei te slaan. Op it stuit dat er hast by Ytsen is en er him slaan sil, giet de keukensdoar iepen. Dat it is net Ytsen dy’t de klap krijt, mar Evert. ‘Pok!’

‘Au fergemy!’ ropt Evert en hy dûkt yn elkoar. ‘Wat dogge jimme yn fredesnamme?’ Hy sit yn ’e hoksen fan de iene nei de oare te sjen en wriuwt him oer de holle.

‘O, Evert, it spyt my sa!’ Grytsen fljocht nei him ta en lûkt him oerein. ‘Ik soe Ytsen slaan, net dy! Hoe giet it mei dy, hast bloed, falst net flau wol, gean efkes sitten.’ Grytsen begeliedet him nei de stoel en slacht de earms fan achteren om him hinne. ‘It wie echt net myn bedoeling dy sear te dwaan!’

Evert wrakselet him los en sjocht nei Ytsen dy’t woest de griente yn ’e panne goait.

‘Ik wie fan doel om thús te iten,’ seit Evert.

‘Dat kin net, want Grytsen makket dyn lekkerste iten en brûkt syn djoerste servys. Meist ûnder syn spesjale tekken lizze en de triffle stiet klear,’ seit Ytsen noarsk.

‘It is in kwilt!’ ropt Grytsen. ‘En do moatst hjir wol ite, want wy moatte wat mei dy beprate.’

‘Wat dan?’ freegje Evert en Ytsen tagelyk.

‘We moatte it deroer hawwe wat we dogge as Betty thúskomt. Want dat soe nije wike wolris wêze kinne. Ik fyn dat we in plan fan oanpak meitsje moatte. Hoe ûntfange we har, grut mei in feestje, of krekt net? Wa tinkt der om har? Hoe komt it mei Ymkje? We sille Elske en Ronny hjir by belûke moatte want it giet harren ek oan.’ Grytsen sjocht nei Ytsen en hy bekomt wer wat.

‘Hast gelyk,’ seit Ytsen. ‘It giet net om ús, mar om Betty. Se hat hielendal gjin famylje, se kin noch lang net oan it wurk, hoe komt it allegear?’ De beide mannen sjogge hoopfol nei Evert.

Hy lûkt oan ’e skouders. ‘Ik wit it net. Ik wit net iens hokker rol oft ik yn har libben spylje, en oft se wol by my wenje wol. Ik wenje no salang mei Ymkje yn har hûs omdat it makliker is sa, mar hoe’t it aanst moat? Ik tink dat we dat krekt witte as it safier is. Mar it is yndied net ferkeard om deroer te praten. Want as wy mei elkoar op ien line steane, dan soarget dat yn alle gefallen net foar ûnrêst.’

Ytsen en Grytsen sjogge elkoar oan en laitsje dan lûd.

‘Ik begryp jimme net altyd like goed, mar ik wol jimme al út ’e grûn fan it hert betankje foar alles wat jimme foar Ymkje en my dien hawwe,’ seit Evert. ‘Sûnder jimme stipe hie it in stik dreger west om alles te kombinearjen. It is sa moai dat jimme beide ien dei yn ’e wike op har passe wolle en dat se de oare dagen by Elske en Ronny wêze kin. Ik hie oars net witten hoe’t it moast, ik kin gewoan net by it wurk weibliuwe en al hielendal no net mei de krisis. Je moatte derboppe op sitte, oars brekt it je samar by de hannen om’t ôf.’ Evert fûsket mei Ytsen en Grytsen.

‘En wy fine it fijn datsto ús it fertrouwen joust dat wy op har passe meie,’ seit Ytsen. ‘We hawwe fansels de hiele swangerskip mei Betty belibbe en sa fielt it dochs as is Ymkje ek in bytsje fan ús.’

Grytsen pinkt in trientsje fuort en docht de rys yn it siedende wetter.

3

Elske en Ronny sitte by de keukentafel en Gerben sit yn ’e tafelstoel mei in autootsje te boartsjen. Ymkje leit te sliepen yn ’e bernewein.

‘Sille we dy kant mar út?’ Elske komt oerein en tilt Gerben út ’e stoel. ‘Kom mantsje, dan bringe we dy by pake en beppe.’

‘Tate?’ seit Gerben.

‘Ja, pake.’ Elske docht him syn jaske oan en se set him yn ’e buggy. Ronny triuwt de bernewein.

‘Tinkst dat se aanst bliid is om thús te wêzen?’ Se sjocht besoarge nei Ronny.

‘Min te sizzen, de lêste kear doe’t we by har op besite wiene, wie se net sa fleurich.’ Hy knypt har sacht yn it skouder. ‘Wy hawwe der alles oan dien, Els. Op Ymkje past, har sliepkeamer opknapt, de state oprûme, se moat it no dochs sels dwaan.’

‘Ik tink dat it makliker sein is as dien. Al dy dingen dy’tsto opneamst, binne praktyske saken. Dêrom net minder wichtich, mar wol dingen mei in sichtber doel. Sy hat liiflike skea, om oer de geastlike net te praten.’

Swijsum rinne se fierder troch it doarp nei de âlden fan Elske. Har mem tilt Gerben út ’e buggy en set him yn ’e keamer. Hy dribbelet drekt nei syn pake en klimt by him op ’e skoat. Har mem sjocht efkes yn ’e bernewein nei Ymkje en aait har leaflik oer it wankje.

‘Ik hoopje dat se krekt sa wiis is mei dit famke as wy. Ik bin echt sa benijd hoe’t it aanst gean sil.’

‘Wy ek, mem,’ seit Elske sacht. ‘Betanke dat jimme op Gerben passe wolle.’

‘Sis mar tsjin Betty dat we ek altyd wol op Ymkje passe wolle, as it nedich is,’ seit har heit. ‘Ik ha sa’n begrutsjen mei beide.’

‘Hoe sil se it no dwaan?’ freget har mem. ‘Se kin ynearsten net wurkje fansels en wêr moat se fan rûnkomme? En hoe sit it mei de fersekering fan de state? It liket my dat dy dingen dochs ek allegear regele wurde moatte.’

‘Se wie lokkich goed fersekere, dat hawwe we allegear al útsocht. Se krijt in arbeidsûngeskiktheidsútkearing, mar hoe’t it sit mei de Frisumastate wit ik net. Se wie al fermindere tarekkenber, mar se wol der net oer prate. Ik bin dwaande har suster op te spoaren, it sil dochs regele wurde moatte. Fan de psycholooch mocht der ek net ien fan de fersekering komme te praten yn it brânwûnesintrum. Evert is der ek mei oan ’e gong. Mar it is no it wichtichste dat Betty har libben wer oppakt, dy state bliuwt wol stean en hat gjin geastlike bystân nedich.’ Elske jout Gerben in tút.

Ronny goait him in eintsje de loft yn, Gerben skatteret it út. Hy jout it jonkje ek in tút en set him wer by syn pake op ’e skoat. Elske triuwt no de bernewein en Ronny leit in earm by har om it skouder. It is suterich waar. Wetterkâld en de sinne wol der mar net trochkomme. Der binne ek net in soad minsken op ’e lap en dat is miskien ek mar better. Tiid en sin foar in praatsje hawwe se no dochs net. Hjir en dêr steane al minsken foar de ruten te wiuwen. Hiel Frisum wit dat Betty hjoed thúskomt, mar se hawwe besletten om gjin flaggen út te hingjen. It is moai dat se nei hûs kin, mar har libben is perfoarst noch gjin feest.

De grutte reade Cadillac stiet noch net yn ’e strjitte, mar de doar fan Betty har hûs stiet al iepen. Sjoerd en Durkje sette in boerd by Betty yn ’e tún dêr’t op stiet: ‘Wolkom thús, wolkom yn Frisum.’ Durkje is praktysk har buorfrou en dit is in inisjatyf fan de buert. Sjoerd stekt de finger nei harren op en wiist nei it boerd. ‘Is it goed sa?’

‘Ja hear,’ seit Elske en se stekt de tûme op. ‘Hasto dat makke?’

‘Nee, Gerke.’ Sjoerd slacht de lêste peal yn ’e grûn.

‘O.’ Elske fielt dat se read wurdt en draait de holle de oare kant út.

‘Ytsen en Grytsen binne yn ’e hûs.’ Sjoerd wiist nei de doar. Ronny rint it paadsje op en knikt nei Sjoerd en Durkje. Elske rint der achteroan mei de bernewein.

‘Elske! Kom ris hjir!’ Grytsen stiet boppe oan ’e trep en winkt nei har. Se giet derhinne, achter him oan nei de sliepkeamer.

‘Eagen ticht, eagen ticht!’ ropt er oerstjoer. ‘Wy hawwe in kado foar Betty, mar ik wol witte watsto derfan fynst.’

Se docht de eagen stiif ticht.

‘Tada!’ ropt Grytsen.

Se docht de eagen wer iepen en stiet lyk tsjin it grutste himelbêd oer dat se ea sjoen hat. It is in wyt houten bêd mei wite, trochsichtige gerdinen. De stof is glêd en glânzjend en der leit in kwilt op it bêd, makke fan wite en rôze lapkes stof.

‘O! Grytsen, wat moai!’

‘Ja, hin? Ytsen en ik fûnen dat âlde bêd sa suterich en doe’t we om it nije matras út soene, hawwe we besletten om dit bêd te keapjen. Ik seach it stean en wie drekt fereale, mar soks past net op ús lytse keammerke. Dizze keamer is ek net hiel grut, mar hat wol allegear rjochte muorren.’ Hy ploft op it bêd mei de fuotten omheech. ‘Ik ha it kwilt sels makke, fynst it net prachtich?’

‘Echt wol! Ik soe der gjin geduld foar ha. Bist in skat, Grytsen.’ Se jout him in tút op it wang. ‘Ik tink dat Betty dit ek geweldich fynt. Hat Evert it al sjoen?’

‘Nee, we hawwe it bêd fannemoarn yn elkoar setten. It hat salang by ús yn it hok stien.’ Grytsen komt oerein en rint nei it rút. ‘Ik sjoch noch neat. Spitich fan it waar, tryster kin net.’

‘Hoe tinkst dat se reagearje sil as se wer thús komt?’ Se giet neist him stean en dikeret nei bûten.

‘Gjin idee.’ Hy lûkt oan ’e skouders. ‘Je soene sizze fan bliid, mar de psycholooch hat ús goed warskôge. Se hat in flinke depresje hân en dat is net samar oer. Ik bin benijder hoe’t se reagearret op Ymkje. Se hat noch net in foto fan har sjoen en wy mochten noait oer har prate.’

‘Dat hat my eins noait hielendal dúdlik west, wêrom’t dat net mocht,’ seit Elske. ‘Je wolle dochs je bern sjen?’

‘Dan soene je al sizze, mar sy perfoarst net. Neffens de psycholooch omdat se dan wer konfrontearre waard mei har died. En stel dat se har al oan Ymkje hechtsje soe, mar net foar har soargje koe, dat hie ek net goed west.’ Grytsen leit in earm om har hinne. ‘It is echt ferskriklik wat der bard is, ik tink der sa faak oan. Dat ik net de heit bin, wie ek net leuk mar sokke dingen barre faker en dêr wenne je wol wer oan. Ik wol teminsten, ik wit net hoe’t it mei Sjoerd is.’

Se skrabet de kiel.

‘Sorry, ik bedoel it net ferkeard of sa, ik bedoel gewoan dat …’

‘Ja, Grytsen! Ik begryp it wol,’ byt se him ta. ‘Kom, ik leau dat ik in reade auto yn ’e fierte sjoch.’ Se rint foar him út nei ûnderen. Ronny en Ytsen sitte yn ’e keamer by de tafel. De sfear is net echt gesellich. Se docht de radio oan en rûmet de boel noch gau wat op. Betty is altyd sa netsjes en no’t Evert hjir al dy tiid wenne hat, sjocht it der net mear sa strak út. Der stiet in boks yn ’e keamer, in oanklaaikessen en oeral lizze kleantsjes, doekjes en boartersguod. De wite bank is smoarch, de hokker plakt, dat as in wyntwirre giet se troch it hûs om alles noch gau op oarder te bringen. Grytsen rûmet it oanrjocht noch efkes op en dan springt Ronny oerein. ‘Se binne der!’

Ymkje skrikt wekker fan him en begjint te gûlen. Ytsen hellet har út ’e bernewein en docht har jaske út. ‘Moat se ek in fleske ha?’

‘Ja, eins wol. Mar lit ús besykje it noch efkes út te stellen, miskien wol Betty it dwaan.’ Elske rint nei de gong en docht foarsichtich de doar op in kier. Grytsen stiet deun achter har, Ronny en Ytsen binne noch yn ’e keamer. Evert set de grutte reade Cadillac op it parkearplak en makket de doar fan Betty iepen. Hy jout har in hân en helpt har foarsichtich út ’e auto. As se op ’e dyk stiet, falt it Elske op hoe suterich oft se is. Meager, ynwyt en har ea sa glânzjende lange donkerbrune hier hinget har yn doffe slierten om it gesicht. Se docht mei de linkerhân in lok hier achter it ear en mei holle, drôvige eagen sjocht se nei har hûske. Evert wiist nei it boerd dat yn ’e tún stiet, mar se reagearret net. Der komt net ien fan de buorlju nei bûten, mar stikem beweecht der hjir en dêr in fitraazje of in gerdyn. Grytsen hinget by Elske op ’e skouders. ‘Wat sjocht se der min út, net?’

‘Ik fyn it sa slim, Grytsen, ik doar net iens nei bûten ta te gean!’ Se draait har om en stoot nei de keamer. Se leunt op ’e tafel en suchtet in pear kear djip. Ronny komt by har stean en as se syn waarme hannen by har op ’e rêch fielt, kin se de triennen net mear tsjinhâlde. Hy krûpt har oan en hâldt har stiif beet. ‘Ik kin it net,’ snokkeret se.

‘Do koest der neat oan dwaan! Els, sjoch my oan.’ Hy hâldt mei beide hannen har holle beet. ‘Sy is ferantwurdlik foar har eigen dieden.’

‘Dat wit ik ek wol, mar sa fielt it net.’ Se rint nei de keuken en goait in bats kâld wetter yn ’t gesicht. Dan sykhellet se in pear kear djip, rjochtet de rêch en rint wer nei de gong. Grytsen hat de doar wiid iepen en Betty stiet op ’e drompel.

‘Hoi,’ seit er sacht. ‘Wolkom thús.’

4

‘Hoi,’ seit Betty en se laket flau nei him. Evert helpt har foarsichtich út ’e jas. Se hâldt de rjochterearm stiif, dat hy lit de jasmouwe deroer sakje en hinget him op de kapstok. Hy leit in earm by har om de mul en begeliedet har nei de keamer. Grytsen dribbelet der achteroan.

‘Kofje, tee, gleske wetter?’ freget er oerémis.

‘Tee graach,’ seit Betty sacht. As se yn ’e keamer stiet, sjocht se wat skruten om har hinne. Earst nei de boks, dan nei it oanklaaikessen en ynienen begjinne de eagen wat te strieljen. ‘Wêr is se?’

‘Hjir.’ Ytsen rint nei de bernewein. ‘Ik hie har der noch efkes yn lein.’ Hy rint foar har út nei de bernewein en stadich bûcht se foaroer om Ymkje te besjen. It famke sjocht mei grutte eagen nei har.

‘Se hat nije klean oan,’ seit Grytsen. ‘Dy ha ’k juster kocht, moai hin?’

Betty seit neat werom, mar se leit al efkes de linkerhân op it búkje fan Ymkje en se aait oer it sêfte wite katoenen jurkje. Se hat der in wyt broekje ûnder mei reade blomkes en wite badstofsokjes.

‘Wolst har efkes ha?’ freget Ytsen. Hy tilt Ymkje út ’e wein en nimt har mei nei de bank. ‘Is se net prachtich?’ Fereale sjocht er nei it famke en hy aait har oer de holle. Hy kloppet op ’e bank. ‘Kom, Betty.’

Se rint stadich nei de bank. Elske, Ronny, Evert en Grytsen steane deromhinne te sjen, benijd nei har reaksje. Se lit har op ’e bank falle en sjocht kritysk mei oplutsen eachbrauwen nei de oaren.

De tsjettel fluitet, dat Grytsen spat nei de keuken. Elske rint achter him oan, Ronny giet wer by de tafel sitten en Evert sit op de leuning fan de bank. Ytsen tilt Ymkje op en sil har by Betty op ’e earm lizze. Mar dat slagget net goed omdat se de rjochterearm hast net bewege kin. Hy leit har no op de linkerearm, mar Ymkje is it der net mei iens, se begjint te sangerjen en te gûlen. Betty sit der wat ûnhandich by en wit har gjin ried. Skrillich sjocht se nei Evert, hy giet neist har sitten en nimt Ymkje fan har oer. It famke wurdt wer rêstich en laket blier nei him. Se slacht mei de hantsjes tsjin syn wang oan. Elske set in blêd mei kopkes en de teepot op de hokker en Grytsen komt deroan mei in appeltaart.

‘Lekker!’ ropt Ytsen. ‘Hmm, hearlike selsmakke appeltaart fan Grytsen, jonges.’ Hy springt oerein en rint nei de keuken om pantsjes.

Betty sjocht nei Evert en Ymkje. Hy is sa wiis mei it famke en sy mei him sa te sjen. Hy hâldt har foar him yn ’e loft en se laket it út.

‘Sjoch, leave,’ seit er. ‘Dit is dyn mem.’ Hy hâldt Ymkje wat tichter by Betty en it famke pakt har by it hier beet. Se hat it knûstke stiif ticht en lûkt hurd oan it hier.

‘Au!’ ropt Betty lûd. Ymkje skrikt derfan en lûkt in lipke. Evert makket har knûstke iepen en set har wer by him op skoat.

‘Se moat it fleske ha, wolsto dat dwaan, Betty?’ freget Elske leaf.

‘Ik wit net hoe’t dat moat,’ seit Betty.

‘Ik meitsje it wol klear.’ Ytsen rint nei de keuken en komt al gau werom mei in fleske molke. Evert sil Ymkje by Betty op ’e earm lizze, mar betinkt him dat it net kin. Betty moat mei links fiede, mar Ymkje kin net op de rjochterearm lizze. Hy besiket Ymkje by har op ’e búk te lizzen, mar Ymkje wrot en wrimelet sa bot, se falt hast fan Betty ôf.

‘Ik hâld har wol by my en dan kinsto har fiede.’ Evert leit Ymkje op ’e earm en krijt it fleske oan fan Ytsen, dat jout er oan Betty. Se sjocht wat ûnwennich nei it fleske en triuwt it by Ymkje yn ’e mûle. It famke drinkt it fleske samar leech en der ferskynt in lytse glim op it gesicht fan Betty.

Grytsen klapt oerstjoer yn ’e hannen en jit de tee yn. Elske suchtet ferromme en snijt de appeltaart oan en Ytsen makket foto’s. Evert set it lege fleske op ’e grûn en aait Betty oer it wang. Hy knypeaget nei har en Betty laket sunich werom.

‘Hoe … eh … giet it mei dyn earm en sa?’ freget Ronny en Elske sjocht lilk nei him.

Betty komt oerein en sûnder wat te sizzen docht se har fest út. Se lit it op ’e grûn falle en stiet no yn in wyt himdsje foar him. ‘Ik wit it net, sis do it mar.’ Se sjocht him ynkringend oan.

Se lûkt it himdsje in bytsje oan ’e kant en lit ek de groeden ûnder har earmsholte sjen. Krekt foar de stof fan de bh wurdt de hûd wer gever. Ronny rint nei har ta en giet foar har stean. De oaren steane stiif fan ’e spanning ôf te wachtsjen wat der barre sil.

Hy sjocht oandachtich nei de ferbaarnde earm. It fel is djipread en skraal, de groeden binne ûntelber. Hjir en dêr is it fel wat glêder troch de hûdtransplantaasjes dy’t se al hân hat, mar by it skouder sit in grutte groede dy’t as in kabel oer de hûd rint. Elske wurdt der mislik fan as se it sjocht. Se hat wolris sokke dingen op ’e tillevyzje sjoen of yn in blêd, mar noch noait yn it echt. Yn it sikehûs hie Betty der altyd wat oer en hat se it noait sjoen, mar it sjocht der ferskriklik út. En it moat ek sear dwaan, dat kin net oars. De spieren en senuwen binne ek oantaast, Elske kin it har net foarstelle dat dit ea wer goed komt. De earm hinget der slop by, it is in tryst gesicht. De hân is lokkich noch goed en de hals ek. It shirt mei lange mouwen bedekt alles.

Ronny aait foarsichtich oer de earm en sjocht Betty djip yn ’e eagen. ‘Docht it sear?’

‘Sa út en troch al en it kin oergryslik jûkje, foaral nachts.’ Betty pakt it fest en lûkt it wer oan mei de help fan Ronny.

‘Kinst al wat mear mei dy earm?’ freget Grytsen.

‘Net echt, ik sil noch in soad oefenje moatte om him wer sterk te krijen.’ Betty giet wer sitten en pakt in kopke tee fan it blêd. Se liket sa rêstich, mar taalt fierder hielendal net nei Ymkje.

‘Ik ha it gelok hân dat myn badjas fan katoen wie, oars hie it grif folle slimmer west en dat Evert my yn it flierkleed rôle hat.’ Se sjocht op siden nei Evert en laket sunich nei him. ‘Mar dat hawwe se my ferteld, it heucht my net mear.’

‘Evert is in held!’ seit Grytsen optein mar Betty seit neat werom.

‘Sille we dan mar taart ite?’ Ytsen spuitet op elts stikje taart wat slachrjemme. ‘It is net moai wat der bard is, mar we hawwe dochs wat te fieren. Betty is wer thús en Ymkje is by har mem.’

Swijsum ite se de taart, mar Betty nimt net ien hap. Se pript wat mei it foarkje yn ’e appeltaart om.

‘Ik bin eins wol wurch,’ seit se.

‘O ja! O bern!’ Grytsen springt oerein en set har pantsje op ’e hokker del. ‘We hawwe in ferrassing! Ek foar Evert!’

‘Huh?’ Evert sjocht freegjend nei Grytsen.

‘Kom mar mei!’ Grytsen hellet Ymkje by Evert wei en jout har oan Elske. Hy lûkt Betty foarsichtich oerein en rint foar har út nei boppen. Foar de sliepkeamerdoar bliuwt er stilstean. Hy hipt fan de iene foet op de oare en hat der in kleur fan. ‘Wy hawwe dit dien omdat wy fine dat jimme it fertsjinje.’ Hy docht stadich de doar iepen, it grutte wite himelbêd wurdt sichtber.

Betty rint as earste oer de nije, sachte grize flierbedeking en se stiet neist Evert mei de hân foar de mûle nei it grutte bêd te sjen.

Evert begjint lûd te laitsjen. ‘Jimme binne echt gek!’ ropt er. ‘Fynst it net moai?’ freget Grytsen.

Evert lit him op it bêd falle. ‘Jawol … mar wol wat grut, net?’

‘En do, Betty?’ Grytsen giet foar har stean en sjocht skiterich nei har. It entûsjasme is net sa as er tocht hie.

‘Ikke? No ja, it is eh … grut.’ Se sjocht nei Grytsen dy’t hieltyd witer om ’e noas wurdt en dan laket se. ‘Ik fyn it prachtich! En de kwilt ek!’

‘Echt wier!’ âlet Grytsen. ‘No, dêr bin ik bliid om. Poeh poeh! It is in kado fan Ytsen en my.’

Betty krûpt neist Evert, se fielt oan de glêde wite stof en de eagen wurde wiet.

‘Dat ha ik net fertsjinne, Grytsen,’ seit se heas.

‘Jawol,’ seit er flink en dan rint er de sliepkeamer út.

Betty en Evert lizze neist elkoar op it grutte bêd. Hy fearret op en del. ‘Neffens my leit it poerbêst,’ seit er fleurich.

Se draait op ’e linkerside en sjocht him oan. ‘En no?’

‘Hoe bedoelst?’

‘Hoe giet it fierder? Libje wy lang en lokkich? Sille we sneins te kuierjen yn de bosk en dêrnei op besite by Ronny en Elske?’ Se rôlet wer op ’e rêch. ‘Bliuwsto hjir wenjen?’

‘Ik wit it net,’ seit er sacht. ‘Wat wolsto?’

It bliuwt in skoftke stil. Hy sjocht har oan en wachtet op in antwurd.

‘Ik woe in ein oan myn libben meitsje,’ seit se droech. ‘Ik tocht dat ik fan alles ferlost wie, mar de problemen binne allinnich mar grutter wurden! Ik wol rêst, ik hie yn ’e himel wêze moatten ynstee fan hjir mei dy op dit fierste grutte himelbêd! Ik ha der west, yn ’e himel en it wie der sa moai …’ Se mimeret efkes foar har út, mar sjocht him dan wer feninich oan. ‘Ik sis drekt mar hoe’t ik deroer tink, dan hawwe we dat mar wer hân. Hiest my lizze litte moatten!’

Evert slokt in pear kear foardat er wat sizze kin. ‘Ik wurdearje dyn earlikheid, mar ik ha dien wat ik dwaan moast en do bist der noch. Miskien kinst der ea nochris bliid om wêze. En ast echt yn ’e himel west hast, dan sil it wol in goede reden ha datst weromkommen bist.’

Dy tinzen hat se sels ek al sa faak hân, se koe der wol gek fan wurde. Se hat oars net dien as harsels ôffreegje wêrom’t se weromkommen is, wêrom mocht se dêr net bliuwe? Mar boppe-al, wie it wol wier? It heucht har noch sa goed, mar miskien wie se ek wol gewoan yn in soarte fan shock. Se hat it noait mei de psycholooch bepraten, miskien hie se dat better al dwaan kinnen. Evert sjocht der wurch út en hy hat de earms achter de holle.

‘Wat hawwe wy no tegearre? Ik fyn dy in leave man, mar ik ken dy ommers amper. En wat witsto no fan my? Wat ferwachtest fan my?’

‘Neat,’ seit er. ‘Ik wit likemin as dy wat de takomst bringe sil. Ik ha sa goed mooglik myn bêst dien om foar Ymkje te soargjen, mei Ytsen en Grytsen en Ronny en Elske. It is my likegoed oerkommen as dy.’

‘Do soest mei my trouwe ast de heit wiest, witst dat noch wol? Mar ik kin dy dit wol fertelle, ik trou mei gjinien mear!’ Se draait de holle de oare kant út. ‘Ik bin feroare.’

‘Ik ek,’ seit er.

‘Ik bin skeind, Evert! Foar de rest fan myn libben! Ik bin in minne mem, ik kin myn wurk net mear dwaan. Ik ha in ravaazje oanrjochten en dat moat ik allegear ûnder eagen sjen no’t ik hjir wer bin. Ik kin it gewoan net oan!’ Se skopt tsjin de spyl fan it bêd en slacht mei de linkerfûst op de kwilt. ‘Nim dat famke mei nei dyn eigen hûs en sykje in fatsoenlike frou!’

‘Nee,’ seit er wis. ‘Do bist sterk en silst de krêft fine der wat fan te meitsjen, dêr bin ik wis fan. Myn hûs wurdt tydlik bewenne troch in wurknimmer fan my mei syn frou en bern. Harren hûs wurdt ferboud en sy koene der net yn wenjen bliuwe omdat se in bern hawwe mei swakke longen. En ik kin dy net allinnich litte mei Ymkje, do kinst har net iens optille.’

‘Ik wol sliepe,’ seit Betty.

‘Dat kin.’ Evert komt oerein en goait it dekbêd foar har iepen. Betty giet sitten en sil it fest wer útdwaan, mar de rits bliuwt heakjen. ‘Ferdomme noch oan ta! Dy kloateritsen ek altyd!’ Se lûkt wyld oan de rits, mar der bart neat. Se wurdt hieltyd grimmitiger en flokt lûd.

Evert giet op ’e knibbels foar har sitten en pakt har hannen beet. ‘Rêstich bliuwe, leave.’ Hy makket de rits los en foarsichtich docht er it fest út. ‘Wolst in T-shirt oan ha of sa?’

‘Nee.’

Hy lûkt har learskes út en set se neist it bêd del. ‘De broek?’ ‘Ut,’ seit se. Se makket sels de knoop los en Evert lûkt de spikerbroek en de sokken út.

Se krûpt ûnder it dikke, sachte, dûnzen dekbêd. Evert docht de gerdinen ticht en sil de keamer útrinne, mar by de doar betinkt er him. Hy rint wer nei har ta, bûcht foaroer en jout har in tút op ’e foarholle. ‘Lekker sliepe,’ flústeret er en dan giet er fuort.