De Tiidmasine

Kolofon

ISBN: 978 90 8954 572 5

1e printing 2013

© 2013, H.G. Wells, foar it earst ferskynd yn 1895

Oersetting: Geart fan der Mear

Eksimplaren binne te bestellen by de boekhannel of rjochtstreeks by de útjouwerij:

Utjouwerij Elikser

Ossekop 4

8911 LE Ljouwert

Til: 058 - 289 48 57

www.elikser.nl

Utjefte fan dit e-boek waard mei mooglik makke troch de provinsje Fryslân

provinsje fryslân
provincie fryslân

Foarmjouwing binnenwurk en omslach: Evelien Veenstra

Neat út dizze útjefte mei fermannichfâldige wurde, opslein yn automatisearre gegevensbestannen en/of iepenbier makke troch middel fan print, fotokopy, mikrofilm of op hokfoar oare wize ek, sûnder foarôfgeande skriftlike tastimming fan de skriuwer en de útjouster.

This book may not be reproduced by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the author and the publisher.

De Tiidmasine

H.G. Wells

I

De Tiidreizger (want sa neame wij him mar foar it gemak) wie dwaande ús in tsjustere saak út te lizzen. Syn grize eagen ljochten skitterjend op, en syn gewoanlik bleek gesicht wie read oanrûn en ien en al libben. It fjoer brânde helder en de sachte strieling fan de gloeilampen yn de sulveren leeljes heinde de bûltsjes op dy’t yn ús glêzen twinkelen en opstiigden. Us stuollen, in patint fan him, omearmken en streaken ús earder as dat se ús derop sitte lieten, en der hong dy o sa noflike sfear nei in miel iten, as jo de gedachten dwale litte kinne, hearlik frij fan de boeien fan it krekte tinken. En hij lei it ús sa út – mei in smelle wiisfinger de punten ôftellend – wylst wij dêr loai syn earnst sieten te bewûnderjen oangeande dizze nije paradoks (sa’t wij tochten) en syn rike fantasy.

‘Jim moatte o sa krekt nei mij harkje. Ik sil in pear ideeën, dy’t suver algemien aksepteard wurde, op ’e kop sette moatte. De mjitkunde bijgelyks, dy’t se jim op skoalle leard hawwe, berêst op in misbegryp.’

‘Ferwachtsje jo no net om te begjinnen tefolle fan ús?’ sei Filby, in kreauwerich persoan mei read hier.

‘Ik bin net fan doel jim te freegjen dingen te leauwen sûnder dat der goede redenen foar binne. Jim sille aanst tajaan wat ik fan jim hearre wol. Jim witte fansels dat in mjitkundige line, in line sûnder tsjokkens, net echt bestiet. Dat ha se jim leard? En in mjitkundich flak bestiet ek net. Sokke dingen binne suvere abstraksjes.’

‘Dat is sa,’ sei de psycholooch.

‘En lyksa kin in kubus mei inkeld lingte, breedte en tsjokkens net echt bestean.’

‘Dêr bin ik it net mei iens,’ sei Filby. ‘Fansels kin in fêst lichem bestean. Alle echte dingen –’

‘Dat tinke de measte minsken. Mar wacht no even. Kin in kubus mar even bestean?’

‘Dat begryp ik net,’ sei Filby.

‘Kin in kubus dy’t net yn de tiid bestiet, echt bestean?’

Filby waard neitinkend. ‘It is dúdlik,’ sa gong de Tiidreizger fierder, ‘dat elk echt lichem yn fjouwer rjochtingen bestean moat: it moat lingte hawwe, breedte, tsjokkens en – tiidsdoer. Mar fanwege in natuerlike swakte fan it fleis, dy’t ik jim aanst ferklearje sil, ha wij oanstriid dat feit oer de holle te sjen. Der binne feitlik fjouwer diminsjes, trije dy’t wij de trije flakken fan de romte neame, en in fjirde, tiidsdoer. Der is lykwols in tendins om in ûnwerklike skieding te lûken tusken de earste trije diminsjes en de lêste, omdat it tafallich sa is dat ús bewustwêzen fan it begjin fan ús libben oan de ein ta mei skokjes yn ien rjochting lâns dy lêste diminsje beweecht.’

‘Dat,’ sei in heel jonge man, dy’t krampachtich besocht om boppe de lampe syn sigaar wer oan te krijen, ‘dat … ja, heel dúdlik.’

‘No is it heel opmerklik dat dat rûnom sa oer de holle sjoen wurdt,’ gong de Tiidreizger fierder, no in bytsje fleuriger. ‘Dat bedoele we no echt mei de Fjirde Diminsje, al witte guon lju dy’t oer de Fjirde Diminsje prate net dat se dat bedoele. It is allinne mar in oare manier fan nei de Tiid te sjen. Der is gjin ferskil tusken Tiid en hokker ek fan de oare trije diminsjes fan de Romte, behalve dat ús bewustwêzen dêrlâns beweecht. Mar guon healwize minsken hawwe dat idee ferkeard opfette. Jim ha allegear heard fan wat se te sizzen ha oer dy Fjirde Diminsje?’

‘Ik net,’ sei de boargemaster út de provinsje.

‘It sit gewoan sa. Dy romte, sa’t ús mjitkundigen ha wolle, wurdt oer praat as hat dy trije diminsjes, dy’t men lingte, breedte en tsjokkens neame kin, en kin altyd definieard wurde troch nei de trije flakken te ferwizen, elk rjochthoekich steand op de oare. Mar guon filosofys ynstelde minsken hawwe har ôffrege, wêrom no krekt trije diminsjes – wêrom net in oare rjochting dy’t rjochthoekich op de oare trije stiet? – en ha sels besocht om in mjitkunde fan Fjouwer Diminsjes te konstruearen. Noch mar in foech moanne lyn hat Professor Simon Newcomb dat útlein oan de Mjitkundige Feriening fan Nij York. Jim witte dat wij op in flak oerflak, dat mar twa diminsjes hat, in fêst figuer ôfbyldzje kinne fan trije diminsjes, en lyksa tinke sij dat sij mei modellen fan trije diminsjes ien fan fjouwer ôfbyldzje kinne – as sij it perspektyf fan dat ding mar yn ’e macht krije koenen. Sjo’ jim?’

‘Ik leau fan wol,’ grommele de boargemaster út de provinsje. En fronseljend begûn er sitten te prakkesearen, wylst syn lippen beweegden as fan ien dy’t mystike wurden neiprevelt. ‘Ja, ik leau dat ik it no begryp,’ sei er nei in skoftke, heel even oplibjend.

‘No, ik wol jim wol sizze dat ik al in skoftlang wurke ha oan dy mjitkunde fan de Fjouwer Diminsjes. Guon fan myn resultaten binne wûnderbaarlik. Bijgelyks, hjir ha jim in portret fan in man fan acht jier, in oaren fan fyftjin, wer in oaren fan santjin, ien fan trijeëntweintich en sa fierder. Dat binne allegear segminten, om samar te sizzen Trijediminsjonale ôfbyldsels fan syn Fjouwerdiminsjonaal wêzen, wat in fêst en ûnferoarlik ding is.

‘Wittenskippers,’ ferfette de Tiidreizger nei in skoftke om dit goed ferwurkje te litten, ‘witte heel goed dat Tiid inkeld in soarte fan Romte is. Hjir ha jim in populêr wittenskiplik diagram, in waarrapport. Dizze line dy’t ik mei de finger folgje, lit de beweging fan de barometer sjen. Juster stie dy sa heech, justerjûn sakke er, en fan ’e moarn gong er wer omheech, en sa súntsjes omheech hjir oant ta. It is toch in feit dat it kwik dizze line net lutsen hat yn ien fan de diminsjes fan Romte dy’t algemien erkend wurde? Mar it is ek in feit dat it sa’n line folge hat, en we moatte dêrom konkludeare dat dy line lâns de Tiiddiminsje lei.’

‘Mar,’ sei de medikus, stiif nei in stikje stienkoal yn it fjoer stoarjend, ‘as de Tiid echt allinne mar in fjirde diminsje fan Romte is, wêrom wurdt dy, en wêrom is dy altyd, beskôge as wat oars? En wêrom kinne wij net yn de Tiid bewege sa’t we yn de oare romtlike diminsjes bewege?’

De Tiidreizger glimke. ‘Binne jo der seker fan dat wij frij yn de Romte bewege kinne? Nei rjochts en nei links kinne we frij gean, en achterút en foarút ek, en de minsken ha dat altyd dien. Ik jou ta dat we frij yn twa diminsjes bewege. Mar hoe sit dat mei op en del? De swiertekracht beheint ús dêr.’

‘Net helendal,’ sei de medikus. ‘Der binne ballonnen.’

‘Mar foar de ballonnen hie de minsk, útsein it feit dat er no en dan op en del springe koe, en de ûnsljochtheden fan de grûn, gjin frijheid fan fertikale beweging.’

‘Toch koenen se wol in bytsje op en del bewege,’ sei de medikus.

‘Makliker, folle makliker nei ûnderen as nei boppen.’

‘En jo kinne helendal net yn de Tiid bewege, jo kinne net ûntkomme oan it tsjintwurdige momint.’

‘Myn bêste man, dêr slane jo no krekt de planke mis. Dat is it no krekt dêr’t de hele wrâld it mis hân hat. We bewege ús altyd bij it tsjintwurdige momint wei. Us geastlik bestean, dat immaterieel is en gjin diminsje hat, beweecht him fan de widze oant it grêf mei in gelikense snelheid lâns de Tiiddiminsje. Krekt sa’t we nei ûnderen reizgje soenen as we ús bestean fyftich myl boppe it ierdoerflak begjinne soenen.’

‘Mar it grutte probleem,’ sa ûnderbriek de psycholooch him, ‘is dat jo yn de Romte alle kanten út bewege kinne, mar dat net yn de tiid dwaan kinne.’

‘Dat is de kym fan myn grutte ûntdekking. Mar jo ha ûngelyk as jo sizze dat we net yn de Tiid bewege kinne. Bijgelyks, as ik mij in foarfal o sa libben tebinnenbring, dan gean ik werom nei it momint fan dat foarfal: ik wurd dan ôfwêzich, sa’t jo sizze. Ik spring dan even werom. Fansels, we ha gjin middel om dêr lang te bliuwen, likemin sa’t in wyld of in beest seis foet boppe de grûn sweve kin. Mar in beskaafd man is better ôf as de wylde yn dit opsicht. Hij kin yn in ballon tsjin de swiertekracht yngean, en wêrom soe er der net op hoopje kinne dat er bij einsluten faaks yn steat wêze sil om syn gereis lâns de Tiiddiminsje te stopjen of om te fersnellen, of sels om om te kearen en de oare kant út te reizgjen?’

‘O, dat,’ begûn Filby, ‘is allegear –’

‘Wêrom net?’ sei de Tiidreizger.

‘Dat giet yn tsjin it ferstân,’ sei Filby.

‘Hokker ferstân?’ sei de Tiidreizger.

‘Jo kinne mei arguminten oantoane dat swart wyt is,’ sei Filby, ‘mar jo sille mij noait oertsjûgje.’

‘Mooglik net,’ sei de Tiidreizger. ‘Mar no begjinne jo it doel te sjen fan myn ûndersikingen yn de mjitkunde fan de Fjouwer Diminsjes. Lang lyn skimere mij in masine foar de geast –’

‘Om mei troch de tiid te reizgjen!’ rôp de heel jonge man út.

‘Dy’t troch Romte en Tiid reizget yn ûnferskillich hokker rjochting, neffens de wil fan de berider.’

Filby gnyske, mar sei fierder neat.

‘Mar ik ha it eksperimintele bewiis,’ sei de Tiidreizger.

‘Dat soe o sa handich foar de histoarikus wêze,’ suggerearde de psycholooch. ‘Jo kinne dan weromreizgje en bijgelyks it algemien akseptearde ferslach kontroleare fan de Slach bij Hastings!’

‘Tinke jo net dat jo dan de oandacht lûke soenen?’ sei de medikus. ‘Us foarâlden hienen net safolle op mei anakronismen.’

‘Jo koenen dan jo Gryks fan de lippen fan Homerus en Plato sels opheine,’ tocht de heel jonge man.

‘Yn hokker gefal sij jo dan seker sakje litte soenen foar it universitêr talittingseksamen. De Dútse wittenskippers ha it Gryks sa ferbettere.’

‘Dan is der ek noch de takomst,’ sei de heel jonge man. ‘Tink jo ris yn! Jo soenen al jo jild ynvesteare kinne, it dan rinte garje litte kinne, en dan gau de takomst yn!’

‘Om dan in maatskippij te ûntdekken,’ sei ik, ‘basearre op strang kommunistise grûnslaggen.’

‘No ja, wat in wylde útwrydske teoryen,’ begûn de psycholooch.

‘Ja, dat like mij ek sa ta, dat ik prate der noait oer, oant –’

‘It eksperimintele bewiis,’ rôp ik. ‘Wolle jo dat bewize?’

‘It eksperimint,’ rôp Filby, dy’t syn nocht begûn te krijen.

‘Lit ús hoe dan ek jo eksperimint sjen,’ sei de psycholooch, ‘al is it ek allegear ûnsin, witt’ je.’

De Tiidreizger glimke ús allegear ta. Doe, noch altyd glimkjend, en mei de hannen djip yn syn broeksbûsen, rûn er stadich de keamer út, en we hearden syn toffels de lange gong delsloffen nei syn laboratoarium ta.

De psycholooch seach ús oan. ‘Wat soe er dêr hawwe?’

‘Ien of oare gûcheltrúk,’ sei de medikus, en Filby besocht ús in ferhaal te fertellen oer in gûcheler dy’t er yn Burslem sjoen hie; mar foardat er mei de ynlieding dêrfan klear wie, kaam de Tiidreizger al werom, en kaam der neat op ’e hispel fan Filby syn anekdoate.

It ding dat de Tiidreizger yn syn hannen hold, wie in glinsterjend metalen ramt, amper grutter as in klokje, en heel kwetsber makke. Der siet ivoar yn, en ien of oar trochskinend kristalachtich spul. En no moat ik it heel krekt fertelle, want wat der no folget is – as we syn ferklearring net leauwe – in folslein ûnbegryplike saak. Hij pakte ien fan de achthoekige tafeltsjes dy’t hjir en dêr yn de keamer stienen, en sette dat foar it fjoer del, mei twa poaten op it hurdkleedsje. Op dat tafeltsje sette hij dat apparaat del. Hij loek in stoel oan en gong sitten. It iennige oare objekt op it tafeltsje wie in lêslampke, wêrfan’t it heldere ljocht op it model foel. Der stienen miskien sa’n tsien kearsen yn de keamer, twa yn koperen kearsestanders op de skoarstienmantel en ferskillende yn muorrehâlders, dat de keamer wie helder ferljochte. Ik gong yn in lege leunstoel sitten, it tichtst bij it fjoer, en loek dy nei foaren, sadat er hast tusken de Tiidreizger en de iepen hurd stie. Filby siet achter him, en seach oer syn skouder. De medikus en de boargemaster út de provinsje beseagen him fansiden fan de rjochterkant, de psycholooch fan de linkerkant. De heel jonge man stie achter de psycholooch. Wij wienen allegear op ús iepenst. It like mij net te leauwen dat der ûnder dy omstandichheden, hoe subtyl betocht en hoe betûft ek útfierd, in grap mei ús úthelle wurde kinnen hie. De Tiidreizger seach ús oan, en doe nei it meganisme.

‘No?’ sei de psycholooch.

Dit behindich dinkje,’ sei de Tiidreizger, mei de earmtakken op de tafel en de hannen boppe it apparaatsje tsjininoar oandrukt, ‘is noch mar in model. It is myn ûntwerp foar in masine om troch de tiid te reizgjen. Jim sjogge wol dat it frjemd bryk is, en dat dit stankje wat nuver twinkelt, as wie it op ien of oare manier net echt.’ Hij wiisde der mei de finger nei. ‘En hjir sjogge jim in lyts wyt hefboomke, en hjir noch ien.’

De medikus gong oerein en kuerde dernei. ‘Prachtich makke,’ sei er.

‘Dit hat twa jier nommen om te meitsjen,’ keatste de Tiidreizger werom. Doe’t we allegear de aksjes fan de medikus neibaud hienen, sei er: ‘No moatte jim goed begripe dat dit hefboomke, sa fan mij ôfdrukt, de masine de takomst ynglide lit, en dizze oare keart dat werom. Dit sadel is it sitplak fan in Tiidreizger. Ik druk aanst it hefboomke yn en de masine is fuort. Hij sil ferdwine, de takomst yn, fuort. Sjoch der mar goed nei. Sjoch ek nei de tafel, en oertsjûgje jim derfan dat dit gjin ferrifelderij is. Ik wol dit model net om ’e nocht brûke om dan te hearren dat ik in sjarlatan bin.’

It wie miskien wol in minút stil. De psycholooch stie yn bestân wat tsjin mij te sizzen, mar betocht him. Doe stiek de Tiidreizger syn finger út nei it hefboomke.

‘Nee,’ sei er ynienen, ‘jou mij jo hân.’ En him nei de psycholooch omdraaiend, naam er dy syn hân yn syn eigen en sei tsjin him dat er syn wiisfinger útstekke moast. Dat it wie de psycholooch sels dy’t de modeltiidmasine fuortstjoerde op syn ûneinige reis. We seagen allegear hoe’t it hefboomke draaide. Ik bin der absolút seker fan dat der gjin bedroch bij siet. Der wie in flap wyn, en de lampeflam sprong omheech. Ien fan de kearsen op de skoarstienmantel waard útblaasd, en it masyntsje gisele ynienen yn ’e rûnte, waard ûndúdlik, like miskien even in heel lyts skoftke op in draaikolk fan swak glinsterjend koper en ivoar; en wie fuort – ferdwûn! Behalve de lampe stie der neat mear op de tafel.

Iderien wie even stil. Doe sei Filby ‘Godfergemy!’

De psycholooch kaam bij út syn ferdoving, en kipe ynienen ûnder de tafel. Op dat momint moast de Tiidreizger fleurich laitsje. ‘No?’ sei er, de psycholooch neidwaand. Doe gong er oerein en rûn nei it tabaksfetsje op de skoarstienmantel, en begûn mei de rêch nei ús ta syn piip te stopjen.

We stoarren elkoar oan. ‘Harkris even,’ sei de medikus, ‘is dit jo tinken? Leauwe jo echt dat dy masine troch de tiid reizge is?’

‘Jawis al,’ sei de Tiidreizger en hij bûgde him foaroer om in rôltsje papier yn it fjoer oan te stekken. Hij draaide him om, stiek de piip oan en seach de psycholooch lyk yn ’t gesicht. Dy, om te toanen dat er net fan ’t sintrum wie, pakte in sigaar en besocht dy oan te stekken sûnder him ôf te snijen. ‘Sterker noch, ik ha dêr in grutte masine dy’t hast al klear is’ – hij wiisde nei it laboratoarium – ‘en as dy ynelkoar set is, bin ik fan doel om sels in reis te meitsjen.’

‘Jo bedoele te sizzen dat dat masyntsje de takomst yn reizge is?’ sei Filby.

‘De takomst yn of it ferline – ik bin der net wis fan wat presys.’

Even letter krige de psycholooch in ynjouwing. ‘Hij moat it ferline yngongen wêze, as er al ergens hinnegongen is,’ sei er.

‘Wêrom?’ sei de Tiidreizger.

‘Omdat ik oannim dat er net troch de romte reizge is, en as er de takomst ynreizge is, dan hie er hjir de hele tiid noch west, want hij moat troch dizze tiid reizge wêze.’

‘Mar,’ sei ik, ‘as er it ferline ynreizge is, dan hienen wij him hjir de hele tiid ek sjoen doe’t we hjir krekt de keamer ynkamen; en de tongersdei dêrfoar, en sa fierder.’

‘Earnstige beswieren,’ murk de boargemaster út de provinsje op, dy’t him mei in air fan ûnpartidigens nei de Tiidreizger omdraaide.

‘Absolút net,’ sei de Tiidreizger, en doe tsjin de psycholooch: ‘Tink even nei. Jo kinne dat wol ferklearje. Underdrompelige oanwêzicheid, witt’ je, fertinne oanwêzichheid.’

‘Fansels,’ sei de psycholoooch, en hij stelde ús gerêst. ‘In ienfâldige kwestje yn de psychology. Dat hie ’k betinke moatten. It is helder genôch, en helpt ús prachtich bij dy paradoks. We kinne him net sjen, en ús ek net bewust wêze fan de masine, likemin as wij de speaken fan in tsjil giseljen sjen kinne, of in kûgel dy’t troch de loft fljocht. As er fyftich kear of hûndert kear flugger troch de tiid reizget as wijsels, as er in minút ôfleit wylst wij in sekonde belibje, dan sil de yndruk dy’t er neilit fansels in fyftichste of in hûndertste wêze fan wat er dwaan soe as er net troch de tiid reizge. Dat is sa helder as wat.’ Hij beweegde de hân troch de romte dêr’t de masine west hie. ‘Sjogge jim wol,’ sei er laitsjend.

We sieten in skoftlang nei de lege tafel te sjen. Doe frege de Tiidreizger wat we dêr allegear fan fûnen.

‘Dat klinkt fan ’e jûn wol wierskynlik,’ sei de medikus, ‘mar wachtsje mar oant moarn. Wachtsje mar oan it sûne ferstân fan moarnier ta.’

‘Wolle jim de Tiidmasine sels ek even sjen?’ frege de Tiidreizger. En fuort dêrnei pakte er de lampe en gong er ús troch de lange sigerige gong foar nei syn laboratoarium. Ik sjoch noch klear it flikkerjende ljocht foar mij, syn nuvere brede holle yn silûet, it dûnsjen fan de skaden, hoe’t we allegear achter him oan trapen, der wat mei oan, mar ûngelovich, en hoe’t we dêr yn it laboratoarium in gruttere ferzy seagen fan it lytse masyntsje dat we foar ús eagen ferdwinen sjoen hienen. Hij wie foar in part fan nikkel, foar in part fan ivoar, en guon ûnderdelen wienen seker út berchkristal file of sage. It ding wie min of mear kompleet, mar de draaide kristallen stangen leinen nêst in pear tekeningen noch net ôfwurke op de wurkbank, en ik krige ien op om der better nei te sjen. It like kwarts te wêzen.

‘Harkje ris even,’ sei de medikus, ‘binne jo folslein serieus? Of is dit in grap – lykas dat spoek dat jo ús ôfrûne Kryst sjen lieten?’

‘Op dy masine,’ sei de Tiidreizger, de lampe omheechhâldend, ‘wol ik de tiid ferkenne. Is dat dúdlik? Ik ha noch noait yn myn libben sa serieus west.’

Gjinien fan ús wist hoe’t er dat opnimme moast. Oer it skouder fan de medikus seach Filby mij oan, en hij knypeage plechtich nei mij.

II

Ik tink dat gjinien fan ús destiids eigenlik echt yn de Tiidmasine leaude. De Tiidreizger wie gewoan ien fan dy minsken dy’t te knap wienen om leaud te wurden: jo hienen noait it gefoel dat jo him helendal yn ’e kiker hienen; jo fermoeden altyd dat er achter syn dúdlike iepenhartichheid op in fynynleine manier wat achterhold, ús oerfalle woe mei wat fernimstichs. As Filby ús yn de wurden fan de Tiidreizger it model sjen litten hie en de saak útlein hie, dan hienen we ús tsjin him heel wat minder skeptys toand. Want dan hienen wij syn motiven oanfield; in bargeslachter soe Filby begripe kinne. Mar de Tiidreizger hie wat o sa grillichs oer him, en we wantrouden him. Dingen dy’t bij in minder knappe man betrouber like hienen, liken yn syn hannen ferrifelderij. It is in fersin om dingen te maklik te dwaan. De serieuze lju dy’t him serieus namen, wienen noait seker fan syn hâlden en dragen. Se wienen der op ien of oare manier bewust fan dat in fertrouwen op har eigen sûn ferstân en oardeel bij him itselde wie as in bernekeamer te foarsjen fan heel tin porslein.

Dat ik tink net dat yn it tuskenskoft tusken dy tongersdei en de folgjende ien fan ús folle sein hat oer tiidreizgjen, ek al hienen bij de measten fan ús de nuvere mooglikheden dêrfan grif wol troch de holle tyske: de oannimlikheid, dat wol sizze, de praktise ûngelooflikheid dêrfan, de wûndere mooglikheden fan anakronisme en de folsleine betizing dy’t soks suggerearde. Wat mijsels oanbelanget, ik wie yn ’t bysûnder grepen troch de trúk mei it model. Dat wit ik noch fan in petear mei de medikus, dy’t ik dy freeds op it Linnaeus Ynstitút tsjinkaam. Hij sei dat er yn Tübingen wat soartgelikens sjoen hie, en hij lei yn ’t bysûnder de klam op it útblazen fan de kears. Mar hoe’t dy trúk útheefd waard, koe er net útlizze.

De tongersdei dêrnei gong ik wer nei Richmond – ik leau dat ik ien fan de meast trouwe gasten fan de Tiidreizger wie – en omdat ik wat let wie, trof ik al sa’n fiif of seis manlju yn de sitkeamer oan. De medikus stie foar it fjoer mei in stik papier yn ien hân en syn horloazje yn de oare. Ik seach om mij hinne wêr’t de Tiidreizger wie en – ‘It is no healwei sânen,’ sei de medikus. ‘Ik ûnderstel dat we mar better mei it diner begjinne kinne?’

‘Wêr is …?’ sei ik, ús gasthear neamend.

‘Jo binne krekt oankommen? It is wat in nuvere saak. Hij is grif ergens opholden. Hij freget mij yn dit briefke om mar om sân oere mei it iten te begjinnen, as er dan noch net werom is. Seit dat er it wol útlizze sil, as er der wer is.’

‘Ik liket sûnde om it iten fertutearzje te litten,’ sei de útjouwer fan in bekend deiblêd, wêrnei’t de dokter oan de bellekoarde loek.

De psycholooch wie de iennige behalve de dokter en mijsels dy’t bij it foarige diner west hie. De oaren wienen Blank, de al neamde útjouwer, in sekere sjoernalist, en noch ien – in stille, ferlegen man mei in burd – dy’t ik net koe, en dy’t foarsafier’t ik wit de hele jûn de mûle net iependien hat. Der waard bij de itenstafel wat spekuleard oer de ôfwêzichheid fan de Tiidreizger, en ik suggerearde, heal en heal foar de grap, tiidreizgjen. De útjouwer woe dat útlein hawwe, en de psycholooch wie wol ree in wat houterich ferslach te dwaan fan de ‘fernimstige paradoks en trúk’ dy’t wij dy dei in wike lyn meimakke hienen. Hij wie healwei syn útlis, doe’t de gongsdoar stadich en sûnder lûd te meitsjen iepengong. Ik siet dêrtsjinoer, en wie de earste dy’t it seach. ‘Goeie!’ sei ik. ‘Einliks.’

En de doar gong fierder iepen, en dêr stie de Tiidreizger foar ús. Ik gjalpte it út fan ferbazing.

‘Yn ’e goedichheid, man! Wat is der mei jo te rêden?’ rôp de medikus, dy’t him dêrnei seach. En de hele tafel draaide him om nei de doar ta. Hij seach der bjusterbaarlik út. Syn jas wie stoffich en smoarch, en siet bij de mouwen lâns ûnder de griene fegen. Syn bosk hier siet wyld trochinoar, en like mij grizer ta – itsij troch stof en smoargens, itsij omdat de kleur echt feal wurden wie. Syn gesicht wie sa wyt as in deade; syn kin siet in brune sneed yn – heal tichtlutsen. Syn útdrukking wie ferwyldere en ferwrongen, as hie er slim lijd. Even stie er yn de doariepening te wifkjen, as wie er ferbline troch it ljocht. Doe kaam er de keamer yn. Hij sleepfuotte krekt sa’t ik in swalker mei seare fuotten wol dwaan sjoen hie. Wij stoarren him swijend oan, ferwachtsjend dat er wat sizze soe.

Hij sei gjin wurd, mar stoatele mei muoite nei de tafel en maneuvele nei de wyn. De útjouwer geat him in glês sjampanje yn en skode dat nei him ta. Dat dronk er leech, en dat like him goed te dwaan, want hij seach de tafel yn it rûn en der glied even in skymke fan syn wenstich glimke oer syn gesicht.

‘Wat ha jo yn ’e goedichheid útheefd, myn bêste man?’ sei de dokter.

De Tiidreizger like dat net te hearren. ‘Lit mij jim net steure,’ sei er, wat stûkjend, ‘alles is ynoarder mei mij.’ Hij swijde, hold syn glês omheech foar noch mear, en dronk it yn ien swolch leech. ‘Dat wie hearlik,’ sei er. Syn eagen waarden ljochter, en der kaam wat kleur op syn wangen. Syn blik rêste effen mei wat in dof goedkarren op ús gesichten, en dwaalde doe troch de waarme en geryflike keamer. Doe begûn er wer te praten, noch altyd suver as taaste er nei de wurden. ‘Ik sil mij even waskje en ferstrûpe, en dan kom ik hjir wol wer om útlis te jaan … lit wat fan dat skiepfleis oer foar mij. Ik ha in ôfgrysliken sin oan in lapke fleis.’

Hij seach de útjouwer even oan, dy’t mar inkeldris lânskaam, en hij hope dat it goed mei him wie. De útjouwer begûn in fraach.

‘Aanst direkt,’ sei de Tiidreizger. Ik bin … fiel mij wat nuver! Bin daalk werom.’ Hij sette syn glês del en stapte nei de trepsdoar. Opnij foel it mij op dat er mei de foet loek en dat er suver gelûdloas rûn, en oereingeand seach ik bij it fuortrinnen de keamer út syn fuotten. Hij hie allinne mar in pear raffelige bluodderige sokken oan. Doe sleat de doar him achter him. Ik wie heal en heal fan doel him achternei te gean, oant ik mij herinnere hoe’t er it mier hie oan drokte om himsels. Ik hie miskien in minút lang wat sitten te drôgjen, doe’t ik de útjouwer (dy’t âlderwenst yn krantekoppen tocht) sizzen hearde: ‘Wûnderlik Gedrach fan in Treflik Wittenskipper.’ En dat brocht myn omtinken wer werom nei de iterstafel.

‘Wat mei dat allegear betsjutte?’ sei de sjoernalist. ‘Hat er de bidler úthongen? Ik snap der neat fan.’ Myn blik trof dy fan de psycholooch, en ik lies yn syn gesicht myn eigen ferklearring. Ik moast oan de Tiidreizger syn pynlik nei boppen strompeljen tinke. Ik leau net dat ien fan de oaren syn kreupelens opmurken hie.

De earste dy’t folslein fan syn ferbazing bijkommen wie, wie de medikus, dy’t oan de bellekoarde loek – de Tiidreizger hie der de pest oan as personiel ûnder iten optsjinne – foar in waarm board. Op dat stuit krige de útjouwer wat mompeljend syn mes en foarke wer op, en de swijende man die dat ek. It diner waard fuortset. It petear ferrûn even wat gjalperich, mei stilten fan ferbjustering. En doe waard de útjouwer gleon nijsgjirrich. ‘Follet ús maat syn beskieden ynkomsten oan mei seereizen, of hat er syn Nebukadnezarperioaden?’ wie syn fraach.

‘Ik leau grif dat it mei syn Tiidmasine te krijen hat,’ sei ik, en ferfette it ferslach fan de psycholooch fan de foarrige gearkomst. De nije gasten leauden it dúdlik net. De útjouwer makke beswieren.

‘Wat wie dat tiidreizgjen? In minsk koe toch net ûnder it túch komme te sitten troch yn in paradoks te winteljen?’ En dêrnei, doe’t dat idee bij him opkaam, naam er syn taflecht ta in karikatuer. Hienen se yn de takomst dan gjin kleanboarstels? De sjoernalist woe dat ek perfoarst net leauwe, en foel de útjouwer bij yn it maklike wurk fan it bespotlik meitsjen fan it hele gefal. Se wienen beide datselde soarte sjoernalist – o sa joalige en ûnearbiedige jongfeinten.

‘Us Spesjale Korrespondint fan de Dei Dêrnei Jout Ferslach,’ sei er – of earder raasde er – doe’t de Tiidreizger weromkaam. Hij wie klaaid yn gewoane jûnklaaiïng, en neat, behalve syn ferwyldere eagen, lieten noch tinke oan de feroaring dy’t mij sa kjel makke hie.

‘Hee,’ rôp de útjouwer, ien en al grapjeierij, ‘dizze jonges hjir sizze dat jo nei it midden fan takom wike reizge binne! Wa wint de hynstedraverij takom wike? Wat moatt’ jo dêrfoar ha?’

De Tiidreizger gong sûnder in wurd op it foar him bewarre plak sitten. Hij glimke rêstich, âlderwenst. ‘Wêr is myn skiepfleis?’ sei er. ‘Wat geweldich om wer in foarke yn fleis stekke te kinnen.’

‘Fertel,’ rôp de útjouwer.

‘It dak op mei jim,’ sei de Tiidreizger. ‘Ik wol wat ite. Ik sis gjin wurd oant ik wat pepton yn myn ieren krij. Tankewol. En it sâlt.’

‘Ien wurd,’ sei ik. ‘Ha jo oan it tiidreizgjen west?’

‘Ja,’ sei er, mei de mûle fol en knikte.

‘Ik jou in shilling de rigel foar in wurdlik ferslach,’ sei de útjouwer. De Tiidreizger skode syn glês nei de swijende man en liet it klinke mei syn fingerneil; wêrop’t de swijende man, dy’t nei syn gesicht sitten hie te stoarjen, mei in skok ta syn sûp en stút kaam en him wyn yngeat. De rest fan it diner wie ûngemaklik. Wat mijsels oanbelanget, der stiigden mij hieltyd ûnferwachts fragen nei de lippen en itselde wie grif it gefal mei de oaren. De sjoernalist besocht de spanning te ferlichtsjen troch anekdoates oer Hettie Potter te fertellen. De Tiidreizger wijde him alheel oan syn diner, en joech bliken honger as in slatter te hawwen. De medikus rookte in sigaret, en bekipe de Tiidreizger troch syn eachteisters hinne. De swijende man like noch knoffeliger as oars en naam fan klearebare senuwen hieltyd wer beret in swolchje sjampanje. Lang om let skode de Tiidreizger syn board fuort en seach ús oan.

‘Ik ûnderstel dat ik mij ûntskuldigje moat,’ sei er. ‘Ik wie gewoan úthongere. Ik ha in bjusterbaarlike tiid hân.’ Hij stiek de hân út foar in sigaar en snijde it puntsje derôf. ‘Mar kom mar mei nei de rooksalon. Dat ferhaal is te lang om bij fetlike boarden te fertellen.’ En yn ’e flecht oan de bellekoarde lûkend, gong er ús foar nei de keamer dêrnêst.

‘Jo hawwe Blank, Dash en Chose ferteld oer de masine?’ sei er tsjin mij, achteroerleunend yn syn maklike stoel, en dy trije nije gasten neamend.

‘Mar dy saak is in klearebare paradoks,’ sei de útjouwer.

‘Ik kin dêr fan ’e jûn net oer debatteare. Ik wol jim wol it ferhaal fertelle, mar ik kin der net oer diskusseare. Ik wol jim wol,’ sa gong er fierder, ‘it ferhaal fertelle fan wat mij dêr oerkommen is, as jim wolle, mar jim moatte mij net ûnderbrekke. Ik wol it wol fertelle. Heel graach sels. It measte sil op leugens lykje. Is net oars. It is toch wier – elk wurd is toch wier. Ik siet om fjouwer oere yn myn laboratoarium, en sûnt dy tiid … ha ik acht dagen libbe … dagen, sa’t noch noait in minsklik wêzen dy belibbe hat! Ik bin skjin ynein, mar ik kin net sliepe foardat ik jim dit ferteld haw. Dêrnei gean ik op bêd. Mar gjin ûnderbrekkingen, ôfpraat?’

‘Ofpraat,’ sei de útjouwer, en de oaren fan ús bauden him nei fan: ‘Ofpraat.’ En de Tiidreizger begûn syn ferhaal, sa’t ik it hjir opskreaun ha. Hij gong earst achteroersitten yn syn stoel, en prate as in deawurch man. Letter kaam der mear libben yn him. Bij it opskriuwen fiel ik mar al te skerp it tekoartsjitten fan pinne en inkt – en boppe al myn eigen tekoartsjitten – bij de beskriuwing fan hoe’t dat gong. Jim ha, ûnderstel ik, bij it lêzen de holle der wol goed bij; mar jim kinne de ferteller syn wyt en earlik gesicht yn de sirkel fan it lampke net sjen, en ek net syn stimbûgingen hearre. Jim kinne net witte hoe’t syn útdrukking de draaien yn it ferhaal folge! De measten fan ús, de taharkers, sieten yn it healtsjuster, want de kearsen yn de rooksalon wienen net oanstutsen, en allinne it gesicht fan de sjoernalist en de skonken ûnder de knibbels fan de swijende man wienen te sjen. Earst seagen we út en troch elkoar oan. Nei in skoftke holden we dêrmei op, en seagen we allinne noch mar nei it gesicht fan de Tiidreizger.