Eksamenjier

Kolofon

ISBN: 978 90 8954 785 9

1e druk 2015

© 2015, Sjieuwe Borger

Utjouwerij Elikser

Ossekop 4

8911 LE Ljouwert

Til: 058 - 289 48 57

www.elikser.nl

Foarmjouwing binnenwurk: Evelien Veenstra

Neat út dizze útjefte mei fermannichfâldige wurde, opslein yn automatisearre gegevensbestannen en/of iepenbier makke troch middel fan print, fotokopy, mikrofilm of op hokfoar oare wize ek, sûnder foarôfgeande skriftlike tastimming fan de einredakteur en de útjouster.

This book may not be reproduced by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the author and the publisher.

EKSAMENJIER

Sjieuwe Borger

1

Dario stapte ôf. Foar him lei de brede, licht stiigjende treppen dy’t altiten fol learlingen siet en einige yn in plato foar de glêzen wanden dy’t de skieding mei de hal en de yngong fan de skoalle foarmen. Syn freonen stiene oan it begjin fan de treppen om de grutte betonnen plantebak. De blommen yn de bak wiene yn de fakânsje wilich wurden. Rûnom learlingen, guon hongen ûnderút op de bankjes, oaren leine op it gers mei it antlit nei de sinne ta, guon liezen in boek, wer oaren beweegden drok mei de hân fluch oer it skermke fan har snoadfoan. Guon sieten stil foar har út te sjen, as seagen se yn de takomst, oaren wikselen drok belibbenissen út. Dario syn freonen smookten in sigaretsje, tikken de jiske yn de plantebak en seagen ûnferskillich stoer om har hinne. Dario stalde de fyts neist harren en gong der by stean. Hy sette de rêchsek op de grûn, Wyldrik hold him in pakje sigaretten foar.

‘Aardich fan dy, mar ik bin der ôf,’ sei Dario en hy makke ôfwizend gebeart.

‘Mienst it, kin dy it skille. Hjir, moatst genietsje, salangst it kinst.’

‘Dat is it krekt, salangst it kinst. Ik krige der in droege kiel fan en in ferfelende pimpering yn de tonge, begrypst?’

Wyldrik naam sels noch in sigaret, trape de oare út, stiek op en ynhalearre.

‘Hoe wie dyn fakânsje?’ sei er doe.

‘Gong wol, ik moast mei myn âlden. Ik haw de twilling wer ris wat better kennen leard.’

Hy seach oer it skouder.

‘It wie in ramp. Se binne te bedoarn.’

‘Net kleie, Dario. Hoe is it, jong?’

Miklas Szàsz joech him in klap op it skouder en gniisde him breed oan.

‘Sjochst der patint út, Dario.’

Dario naam him yngeand op. Hy fûn Miklas aardich, mar hy wie altíten aardich en just dêrom fûn er ek wol in bytsje fertocht. It wie Dario nea fergetten dat Miklas op de Romereis besocht hie him in barnende sigaret tsjin it antlit te dwêsten, om in lyts ferskil fan miening. Wêr’t it oer gong koe er him net mear yn it sin bringe en se hiene it al bylein foar de ein fan de skoallereis, mar it wie dochs hingjen bleaun.

‘Wat is dochs dyn geheim, Dario, datst altiten de moaiste chickies oan dy hingjen hast?’ gong Miklas fierder.

‘Chickies? Famkes silst bedoele. Ik kin de fraach better oan dy stelle.’

‘Communque.’

‘Lêze, Miklas, ferstroaid oerkomme. Dat lêste is net fansels in gefolch fan dat lêzen, kinst sabeare dwaan.’

‘En ôfstân bewarje, faaks?’ foege Miklas ta, ‘soe passende ûnferskilligens de winske risseltaten ek opleverje kinne?’

‘It liket my dan wol dreech om dy ôfstân wer ûngedien te meitsjen as de tiid dêr is.’ Wyldrik lei de hân by Miklas op de efterholle en blaasde him reek yn de eagen.

Miklas makke in boksbeweging en treau him fuort.

‘Ofstân bewarje is fan grut belang,’ sei Miklas. De skille gong, Wyldrik en Miklas diene de peuken út yn de plantebak en krigen de rêchsekken op.

‘Myn fyts,’ rôp Dario en hy draafde mei de fyts oan de hân nei de yngong fan de fytsekelder ûnder de skoalle.

De konsjerzje knikte nei him doe’t Dario by syn kantoarke del rûn. Foarige wike hiene se it roaster ophelle en neidat se har boeken op de tablets ynhelle hiene, hiene se de skyn fan dolce-far-niente noch in lyts hoart ophâlde kind foar in wurklikheid dy’t him ûnferbidlik optwong.

Dario skode oan tafel neist Femke, foaroan yn de klasse. Se seach op en groete. Dat ljochte hier en dy himelblauwe eagen, noch stees koe er min leauwe dat se echt wie, ingeleftich wie in better wurd. Hy hie lang fereale op har west, oant er der efterkaam dat har ingeleftige uterlik him betsjoende, wat dochs wat oars wie as fereale wêze. Sels doe’t se yn de tredde klasse wat hie mei in jonge dy’t de skoalle eins ferlitte moatten hie omdat er net dûblearre mar triplearre en dat op it hafû, wie Dario tsjin better witten yn fereale op har bleaun. Eins fûn er har hielendal net sa aardich, mar woe er dat se him aardich fûn en dêr murk er no krekt sa’n bytsje fan, útsein dat se neist him sitte woe by Latyn.

Wilens hie er al goed in heal jier wat mei Joyce. Sy ek ljocht hier en himelblauwe eagen, hie har oars as Femke nea weromhâldend opsteld foar him oer. Hy glimke wylst Dapper begûn mei de les.

‘Dames en hearen, wa fan jimme hat op fakânsje west yn de wrâld fan de klassike âldheid?’

Femke stiek de hân op.

‘Menhear, wy hawwe de fakânsje trochbrocht yn Nice, oan de Côte d’Azur. Dario seach har fansiden oan, wylst er nei har behoffene aksint harke.

‘Nice, dat is Nizza by de Italianen, Nikaia by de Griken of Nicaea by de Romeinen, de stêd wijd oan de oerwinningsgoadinne,’ sei Dapper. ‘En do Dario, wat hasto dien?’

‘Wy wiene yn Portugal, by Coimbra. It iennige klassike is miskien de oarsprong fan de taal, mear is my net opfallen.’

‘Tsja Dario, fan Portugal sels wit ik fierder net safolle ôf. Dat leit nochal wat ôfhandich fan it kearnlân, Latium, mar it kloppet dat se dêr in Romaanske taal prate,’ sei Dapper wylst er him rjochte ta de klasse.

‘Wolle jim allegearre jim boek krije, dan geane wy fierder dêr’t wy foarich jier oankommen binne. Hoe wie it ek al wer, Femke?’

‘We wiene healweis de Oratio pro Sexto Roscio Amerino fan Cicero.’

‘Krekt, ’ sei Dapper. ‘Marci Tulii Ciceronis.’

Miklas, dy’t efter Dario siet, tikke him op it skouder.

‘Sille wy ien smoke op it húske?’

‘It heart oanloklik, mar ik smook net mear.’

Dapper begûn mei foarlêzen. Hy lies de kikeroanske sinnen sa foar dat de sinsdielen en wurden dy’t grammatikaal by inoar hearden logysk begryplik oerkamen en de learlingen de betsjutting der sa út opmeitsje koene. De klasse lies mei omtinken mei, doe’t Miklas oerein kaam.

‘Ik gean nei it húske, menhear.’

Hy knypeage nei Dario en helle de hân troch it hier, dat er mei in protte gel glêd nei efteren kjimd hie. Hy die de middel- en wiisfinger yn in v-teken en makke mei de lippen in beweging as blaasde er reek út.

Yn de pauze stiene se wer om de plantebak by de treppen.

‘Hawwe jimme al plannen foar it wykein?’ frege Miklas. ‘Ik wol it jier goed begjinne, útgean. Bierke, jointsje, wat tochten jimme? Nei de Klok.’

‘Ik Bin eins fan doel en doch it dit jier kalm oan en helje myn diploma,’ sei Dario.

‘Ik wol myn diploma ek helje, mar net allinnich leare,’ sei Wyldrik. ‘Miskien dat ik meidoch, allinnich it is noch mar moandei. Wy kinne freedtejûn ôfprate, de Klok is goed.’

‘Hey sufferts, steane jimme dêr no al wer te smoken! It is frijwat ûngesûn,’ rôp Femke dy’t harren foarby rûn en sitten gong op ien fan de bankjes om de hjerstsinne te heinen.

‘Der jild oan fertsjinje, dat is sûn,’ sei Wyldrik. Se laken lûd, want elkenien wist dat Femke har famylje belangen hân hie de tabaksyndústry.

Femke draaide har om, se stiek de tonge nei harren út.

‘Wêrom diest dat no, Wyldrik?’ frege Dario. ‘Ik sit it hiele skoaljier neist har, do witst dat se it my oanrekkenet.’

‘Nee juh, dat tinksto. Dat sit yn dy, dêr moatst los fan sjen te kommen. Kom, nim noch ientsje foar it ôfwennen.’ Miklas bea him pleagjend in sigaret oan, mar Dario wiuwde it fuort. Hoewol’t er him begearich opstekke wold hie, soe er nei de earste trek al dwyl wurde, mar slimmer noch, hy soe him skurf fiele foar himsels oer.

Dêr wie Just Schwartz, de hockeystick hie er yn in tas op de rêch en hy bleau stean foar in praatsje mei Femke. ‘Do begjinst it jier goed, Just,’ sei se en se lake har brede laits, sadat har bûgeltsje te sjen wie; it iennichste dat licht ôfbrek die oan har fierders folmakke uterlik, tocht Dario. Doe’t Jocye har by him en Miklas foege, liet Miklas reekrinkjes út de mûle ûntkomme.

‘Hey Joyce,’ groete Miklas en hy sloech har gemoedlik in earm om it skouder.

‘Respect, Mik,’ sei Dario tsjin him en hy helle de earm mei wat krêft fan Joyce. ‘Even dimje mei myn famke, Mik.’

Joyce seach Dario laitsjend oan.

‘Ik soe it suver ferjitte, Dario. Wêr wiesto yn de fakânsje? Ik haw dy net sjoen en net heard,’ sei se en har glimmende eagen namen Miklas útdaagjend op. Miklas makke in dûnsbeweging.

‘Ik moast mei nei ús quinta, haw hout kapt en in protte vinho verde dronken mei ynlânske beautys. Allinnich, roomsk! Neat mei te begjinnen, dat, hast gelok hân, Joyce.’

Miklas fronsele de foarholle en seach him mei heal taknypte eagen oan.

‘Do witst dochs dat ik dêr ek tsjerkje, Dario?’

Dario sloech de earm om Joyce hinne en loek har mei. ‘Boeiend, Miklas, wy geane te kuierjen. Oant strak.’ Oer de dyk dy’t by it skoalleplein hearde en om de parkearplakken en de needlokalen hinne rûn kamen se fiif minuten letter wer by de treppen werom.

‘Datst yn Portugal sietst, wist ik. Hawwe se dêr gjin tillefoanferbining?’

‘Ik mocht myn mobyltsje net brûke. Dat haw ik dy dochs sein foardat wy ôfsetten. Myn âlden woene my dissiplinearje, dat ik dit jier slagje.’

‘En dat is harren slagge!’

‘Kinst al sizze, ja. Ik begûn echt nocht te krijen oan dat hout kappen en dy wyn en dy ynboarlingen. En ik praat no al aardich wat Portugeesk, dêr’t ik sa’n wurdsje om sis. En der is gjin ynternet, allegearre hiel primityf. Wetter en gas, mear net, that’s it.

‘Dat mienst net.’

‘Ja ik mien it al, mar ik haw dy al mist, wat tinkst oars. En wat hasto dien, neist yn de sinne lizze?’

‘Wy hawwe nei Sweden west, in hiele ferfeelsume ûnderfining; wat in ientoanich lânskip en mei ús mem wurdt dat der net folle better op. Ik sil bliid wêze as ik my dêr takom’ jier foarwei wine kin. En fierders wie ik thús. Ik haw in pear kear út west, mei freondinnen, fansels. Dat wie aardich.’

‘Wat moai foar dy.’

‘Ja!’ sei se en se seach him fan siden oan. ‘Wy kamen Miklas en Wyldrik tsjin yn de Klok, dêrnei ha we dûnse by Karakol.’

Dario fielde in stek fan oergeunstige eangst en syn hert begûn hurder te klopjen. It slagge him krekt om kalm te bliuwen.

‘Karakol, hoe hawwe se dy namme betinke kind,’ sei er. ‘Hast lekker mei Miklas him dûnse?’

‘Hy docht dat teminsten. Hy stiet net allinnich by de dûnsflier te gowen, mei de hannen yn de broek. Witst dat er dûnsles hân hat? En dêrby dat ritme fan him.

‘Hy stie tink tsjin dy op te riden, mei in hurde kul. Hy hat dochs wol foarsichtich west, ik bedoel, hy hat him dochs al yn de broek holden, mei ik hoopje?’ Dario liet har los as om in kunde te groetsjen en rûn flugger troch. ‘Ik moat noch wat tariede yn de byb,’ rôp er har oer it skouder ta.

‘Mar hoesa, hast no al húswurk op? Fytst aanst al mei my op?’ sei se en seach him ferbaasd nei doe’t er de skoalle yngong.

Hy naam de lift. ‘Ik moat gjin domdryste dingen dwaan,’ tocht er. Hy stapte út op de tredde ferdjipping. ‘It is net goed foar myn eigenwearde, ast wat ôftwinge wolst wurket it oarsom út. It is ek net goed foar it respekt fan de oaren.’

Efteryn de biblioteek siet Femke. It skoaljier wie foar har yn alle earnst wer begûn. Der bestie net soksawat as in dei frijôf.

It wie it ferskil tusken gymnasium en ateneum, oftowol it ferskil tusken Joyce en Femke. Mar dat wie net alhiel earlik; Joyce hie nei fmbû-t de stap nei it hafû makke en wie dêrnei trochstreamd nei it ateneum. Se hie har dêr net sichtber foar ynspand. It soe grif in kwestje fan eftergrûn wêze, dat se oer in omwei telâne kommen wie dêr’t se hearde. En faaks soe dat kwa skoalle it heechst wêze, wat se ea berikke soe. Femke hie dêrfoaroer fan húswurk har hobby makke, se wie altiten yn de biblioteek te finen. Miskien hie se dat wol nedich om de bêste fan de klasse te bliuwen. Mar ek by har spile eftergrûn in grutte rol. Har famylje hearde al mear as twahûndert jier by it rike ûndernimmerslaach en fan har mocht allinnich dêrom al ferwachte wurde dat se yn de klasse by de bêsten hearde. Dan koe se letter better yn de ûndernimming. Sels koe er net krekt oanjaan wêr’t er syn bêst foar dy. Hy woe dit jier slagje, dêrnei soe de universiteit wol folgje. Mar it wie ek hiel goed mooglik dat er pas oan de stúdzje begjinne soe as er in jier yn it bûtenlân west hie. Hy die syn bêst út in soarte fan ûnbewitten plichtsbesef. Dat die men no ienkear. Foar syn âlden hoegde hy it net te dwaan, dy hiene gjin oare ferwachting as dat er it gym dien makke. Hy koe meunsterje tsjin Just en Femke as er der mear foar die. En dat hie er him no krekt foarnommen; om mei hege sifers te slagjen. Om dat te berikken moast er fan dei ien ôf goed begjinne, nei de fyfte dy’t net oer alle boegen goed ferrûn wie. Portugal hie yndie in kearpunt west.

As einopdracht foar skiednis soene Just en hy in wurkstik skriuwe. Al foar de grutte fakânsje hiene se it deroer hân. Yn Portugal hie er it ûnderwerp fûn. Hy hie in boek lêzen oer de Middellânske See, dat de fynst beskreau fan de antikythera. It wie nei it fynplak neamd en bestie út in oantal kamrêden dy’t fierhinne ferrustke wiene en in omtrint net te ûnttiizjen klompe metaal foarmen. Ut neier ûndersyk die bliken dat de antikythera as in analoge kompjûter sjoen wurde koe, dy’t ûnder oaren sekuer in sinnefertsjustering foarsizze en berekkenje koe, wannear’t de Olympyske Spullen holden wurde soene. Neist it technysk nut hie de antikythera neffens beskate ûndersikers benammen in rituele funksje. Dario wie yn de besnijing fan de masine. Hy woe hoe dan ek de antikythera as ûnderwerp foar it wurkstik. Hy tikke antikythera yn op it toetseboerd. Der ferskynden ferskate artikels. Hy draaide in pear út en seach op syn snoadfoan oft der nije berjochten ynkommen wiene. Hy begnúfde efter syn skerm wei Femke. Se stoarre noch hieltiten nei har skerm en tikke ûnfersteurber troch.

‘Hallo Femke, giest freedtejûn ek nei de Klok? Miklas, Wyldrik en Joyce geane ek. Grtz, Dario.’ Skreau er. Hy stie yn bestân om it berjocht te ferstjoeren mar smiet it fuort. Hy koe har like goed freegje by Latyn. Sawat hinderlik hurd sloech se op it toetseboerd, oant har warberens ûnderbrutsen waard troch de skille dy’t de ein fan de pauze oankundige.

Dario helle de tas út it klûske en gong nei de folgjende les. By Ingelsk siet er neist Miklas. Syn azem stonk soer nei âlde tabak en syn pupillen wiene lyts.

‘Witst al ofst freedtejûn mei giest?’ frege er Dario.

‘Miskien, in pilske is fansels lekker. Hoe wie dy snack by it pompstasjon?’

‘Juh, hearlik. Ik haw de holle even hielendal leech makke.’

Sudman behannele moderne literatuer en frege de learlingen in tekst fan D.H. Lawrence foar har te nimmen en frege Durk fan der Fean om de earste helte fan it stik foar te lêzen. Doe’t de learaar seach dat se allegearre yn de tekst ferdjippe wiene kearde er him om op syn ferheging en stiek in dropke yn de mûle. Hy stoarre út it rút nei de learlingen dy’t har rûntsjes op it plein rûnen en altemets glimke er yn himsels.

Femke seach op fan it boek. Djip sykheljen, dat oergong yn guorgeljend snoarkjen helle har út de ‘beastly bourgeois’ fan Lawrence. Oer it skouder seach se Miklas ûnderút hingjen, de holle efteroer op de lening fan de stoel.

‘Dat Dario dêr gjin lêst fan hat. Hoe hâldst de holle by de les ast sa’n leven neist dy hast,’ tocht se. Dario makke drok oantekens op in briefke. Femke fielde it kribeljen tsjin har billen en it slagge har net troch te kringen ta it wêzen fan de tekst foar har. ‘Sudman makke him der moai fan ôf, hoe koe er no sa’n fers foarskriuwe as eksamenstof.’

Durk lies fierder.

‘Isn’t he handsome? Isn’t he healthy? Isn’t he a fine specimen?

Doesn’t he look the fresh clean Englishman, outside?

Isn’t it God’s own image? tramping his thirty miles a day

after partridges, or a little rubber ball?

wouldn’t you like to be like that, well off, and quite the thing

Oh, but wait!

Let him meet a new emotion, let him be faced with another man’s need,

let him come home to a bit of moral difficulty, let life face him with a new demand on his understanding

and then watch him go soggy, like a wet meringue.

Watch him turn into a mess, either a fool or a bully.

Just watch the display of him, confronted with a new demand on his intelligence,

a new life-demand.

How beastly the bourgeois is

especially the male of the species—’

Sudman seach dat út fan it snoarkjen foar Femke, mar hy makke der gjin wurden oan smoarch ek al hong Miklas ûnderút. Femke werhelle sinnen yn har sels en waard read. Miklas gong ferlizzen út syn ûnnoflike hâlding, Sudman slokte it dropke troch en kearde him nei de klasse ta. Dario ferkocht Miklas in dúst. As op befel gong der in grut skatterjen op om Miklas dy’t oerein skeat en kjel om him hinne seach. Hy wreau him yn de eagen en fage mei in hân flibe út de mûlshoeken. Femke lake nei Dario.

‘Juffrou De Jong, wolle jo it twadde stik foarlêze?’ frege Sudman mei in gniis.

Yn betizing pakte se earst har snoadfoan út de tas en seach op it skermke oft der in berjocht wie fan Albert. Al twa wike hie er neat mear fan him hearre litten, salang wiene sy en har âlden no werom. Syn tasizzing dat er har alle dagen berjocht dwaan soe en ien kear yn de wike in boskje roazen stjoere hie er de kont út wynd. Hy hie har sels net iens ferrast. Se hie har yn it kafee nei slutingstiid fermeitsje moatten mei freonen fan har suster, dy’t nei de universiteit gongen en medisinen, rjocht en bedriuwskunde studearren.

Femke begûn it ferfolch fan it fers foar te lêzen.

‘Nicely groomed, like a mushroom

standing there so sleek and erect and eyeable—

and like a fungus, living on the remains of a bygone life

sucking his life out of the dead leaves of greater life than his own.

And even so, he’s stale, he’s been there too long.

Touch him, and you’ll find he’s all gone inside

just like an old mushroom, all wormy inside, and hollow

under a smooth skin and an upright appearance.

Full of seething, wormy, hollow feelings

rather nasty—

How beastly the bourgeois is!

Standing in their thousands, these appearances, in damp England

what a pity they can’t all be kicked over

like sickening toadstools, and left to melt back, swiftly

into the soil of England.’

‘Sa, dat wie de boerzois,’ sei se. It slagge har net in glimke te ûnderdrukken by de wurden ‘mushroom’ en ‘erect’. In byldzjende omskriuwing en har tinzen doarmen sa mar ôf nei Port Grimau en Albert, doe’t Miklas ynienen stean gong. Bleek rûn er de klasse út. Sudman waard wekker út syn deidream, draaide him fan it rút nei it lege plak en stelde fêst dat de doar al wer sletten wie.

‘Hasto sjoen wa’t de klasse ferlitten hat.’

‘Miklas, hy gong nei it húske, hy is siik, menhear,’ sei Dario.

‘Oh, hoe kin dat?’

‘Hy hie in snack nommen.’

‘Hy sil wol weromkomme, net,’ sei Sudman. Hy stapte fan syn ferheging en gong foar de klasse stean. ‘Wy binne klear mei it gedicht. Wa fan jimme kin fertelle wêr’t it oer giet?’

‘Menhear, it giet oer wat yn Lawrence syn dagen beskôge waard as de heechst evoluearre libbensfoarm of libbenswize,’ sei Durk.

‘Mmh,’ Sudman sûge op in nij dropke en ferloek in winkbrau. Hy helle in hân oer syn keale plasse en plôke oan de râne fan syn tonsuer. ‘Lis út,’ sei er.

‘De Brit, dy’t út good old England wei in reuseftich ymperium bestjoert, Kanada, de Afrikaanske koloanjes, Yndia, Austraalje en Nij-Seelân; de sinne tuolke net echt yn dat ryk en de boerzois hearsket dêr oer alle ynwenners om harren te beskaavjen,’ sei Durk. ‘Lawrence hie it mier oan de middenklasse, it boargerdom.’

‘Soa, do hast dy der skoan yn ferdjippe, Durk,’ murk Sudman goedkarrend op en hy kitske mei de tonge. ‘Do skriuwst dochs ek wol ris wat yn de skoalkrante. Wie dat ferhaal oer dy minsken yn dy tsjerke ek net fan dyn hân?’

Durk seach Sudman eigenwiis oan en swijde.

‘Ik haw oars begrepen dat Lawrence syn heit in mynwurker wie,’ murk Dario op. ‘Dat is gjin boerzoisy.’

‘Syn mem wie oan it ûnderwiis,’ brocht Durk dêr tsjinyn. ‘Dat is middenklasse.’

‘Se hiene kleardernôch in mingd houlik,’ oardielde Sudman.

‘Syn heit joech grif lieding,’ sei Durk.

‘Hoe dan ek, oft er út selshaat tsjin syn eigen klasse dichte of net, yn Ingelân stiet it der tsjintwurdich net al te bêst foar mei de trochsneebefolking,’ sei Dario dy’t stean gongen wie. ‘Kinst dy ôffreegje oft al dy binge-drinkende, fish-‘n-chips konsumearjende, tatûearre wytkoppen binne wat Lawrence foarstie, doe’t er him kearde tsjin de boerzois. Lês Dalrymple mar ris, dan sjochst wêr’t al dat kontfeien ta liedt. Sêfte dokters, leave minsken, liede ta ûnferantwurdlikens.’ It waard drok yn de klasse, dy’t yn in kamp fan foar- en tsjinstanners like te spjalten. Dario draaide him om nei de klasse en makke in bûging. Femke kaam oerein.

‘Dizze goare dichter dichtet út oergeunst,’ sei se. ‘Ik fyn it spitich dat ik dêr in ynterpretaasje fan jaan moat by it eksamen. Wierskynlik freegje jo my dat, mei jo saneamde Ingelske humor, dy fan de neifolgers fan D.H. Lawrence, menhear Sudman. Mar ik fyn it klearebare ûnderklasse, al sil ik my net kenne litte. Ik sil dit walglik boadskip fan dizze sabeare dichter profesjoneel besprekke.’

‘Dat Lawrence net hâldt fan de boerzois, soe faaks út selshaat wêze kinne. Hy is, lykas wy allegearre, in bern fan syn tiid,’ sei Durk.

‘Lekker maklik, sei Femke fûl, ‘ik fyn it goar, sa’n trelit oer in twadderangs skriuwer dy’t net better wit te melden as dat er de boerzois ‘beastly’ fynt. Do bist sels ek in bern fan dyn tiid, Durk, dat seist goed. Do ferklearrest it teminsten út dysels, dyn heit is dochs ek in leanslaaf. Dan kinst dat ferwachtsje, do moatst der noch hieltiten oan wenne datst op it gymnasium sitst. Do krigest no noch ien kear de kâns om op te kommen foar dyn eigen soarte. Aanst ast medisinen studearrest lûkt dat wol rjocht.’ Se helle in bûsdoek te foarskyn.

Femke har eachoplach ferhurde; der loek har in skerpe tear fan de woartel fan de noas oer de foarholle hinne, wylst se Durk opnaam. Ynienen begûn it har hurd te bûnzjen yn de kiel, se fielde in net te kearen oanstriid om te gûlen opkommen en se woe hoe dan ek tefoarenkomme dat se har gean litte soe. Se wreau oer de noaswjukken en barste út yn in prústbui. Dat joech ferromming, it klopjen yn de kiel wie al sawat ferdwûn. Se prúste jitris en lake troch de triennen hinne, doe’t Durk har fan boppenôf oanseach.

‘Giet it in bytsje, Femke?’ frege er har.

Se lake har mei bûgel besette tosken bleat. Durk knypeage nei har en woe wer sitten gean. Se pakte him by de ûnderearm.

‘Sa’t ik it sei, wie it net bedoeld, Durk, nim my net kwea-ôf. Ik fyn dy bêst wol aardich, mar dy tinkbylden kin ik net oer,’ sei se. Se fielde it wer kribeljen en se woe harsels kaardzje, mar se ferhold har.

Miklas kaam der wer yn en gong neist Dario sitten.

‘Wat switsto, juh,’ sei Dario. ‘en rûkst nei kots. Bist siik of sa? Kinst net better nei hûs gean?’

‘Bist mâl? Myn heit, wat tochtst? Dy snack foel dochs minder as wat ik ferwachte hie. It is de earste skoaldei, makket neat út. Alles went. Sille wy aanst in bierke dwaan?’

‘Ik net mear troch de wike, Miklas.’

‘Miklas, hasto ek in miening oer de ‘beastly bourgeois’?’ frege Sudman.

‘Tsja, menhear, wat hiene jo tocht,’ sei er hikjend. ‘Myn folk komt út in lân, dêr’t it in tiid lang wenst wie dat de arbeider foar master opsloech en de besittende klasse der ûnder hold. Datst sizze kinst dat der in kategory arbeider is en datst stelle kinst dat de arbeid besitleas is, dat jout dochs wol oan datst it fan ferskillende kanten besjen moatst. Want wy witte wilens fansels better. Fan hear feint wurde en oarsom, dêrút lûk ik de konklúzje dat it derop oankomt wa’t it foar it sizzen hat, mar dat de feint altiten oan it koartste ein lûkt. It giet der by einsluten net hoe’tst de skiednis útlizze moatst, mar hoe’tst him feroarest.’

Miklas kearde him nei Dario. ‘Dit antwurd hat syn nut al faker bewiisd. Ik wit by God net mear wêr’t dy tekst fan Lawrence oer giet,’ lústere hy.

‘No sa,’ sei Sudman. ‘Foar dyn útlis falt wol wat te sizzen, yn it fers kinst ek de klassestriid lêze. Ik tink sels dat Lawrence minne oantinkens hie oan syn jeugd. Dat er noch by de boerzoisy, noch by de arbeiders hearde. It makke him ûnwis, letter skreau er Lady Chatterly’s Lover, dêr’t de boskwachter in soarte fan, hoe sil ik it sizze …’

‘Boskneuker is.’ It kaam efterút de klasse wei. Sudman gong op syn ferheging stean.

‘Just, dat haw ik ek altiten al fûn.’

De learlingen barsten yn laitsjen út. Sudman fertelde harren it ferhaal fan de boskwachter en de adellike dame. Mei syn uterlik fan in Romeinske keizer en syn trêftige opmerkingen hie er de klasse yn de besnijing. Al koe it Femke net echt boeie. Se helle har snoadfoan te foarskyn. Neat. Se krige in kaam, omdat se in berjocht fan Albert ferwachte.

‘Uteinlik liet se him yn de steek, ek al hat it boek wat in iepen ein. It soe oars wêze kinne, hoe’tst it mar lêze wolst,’ sei Sudman. Hy waard ûnderbrutsen troch de skille. ‘Wel, foar de folgjende literatuersesje skriuwe jimme in opstel oer it fers fan Lawrence, wa’t wol mei ek in oar gedicht fan him útsykje. Jou dan dyn ynterpretaasje fan it fers. It giet my der net om dat dyn ynterpretaasje de juste is, mar datst motivearrest wêromst fynst dat dyn ynterpretaasje hâldber is.’

‘Toe mar,’ sei Miklas. ‘Alwer in opstel, it hâldt net op.’

Dario skreau de opdracht yn de aginda. Hy knikte, noch in oere wiskunde en dan wie de earste dei oer, tocht er. Hy siet al wer sawat yn it âlde stramyn. Dario groete Sudman mei in brede glim. Sudman kôge op in dropke en seach út it rút.