Midfrysk Goud

It bêste út ’e 17e iuw yn goed lêsber Frysk

Kolofon

ISBN: 978 90 8954 817 7

1e druk 2015

© 2015, Eric Hoekstra

Utjouwerij Elikser

Ossekop 4

8911 LE Ljouwert

Til: 058 - 289 48 57

www.elikser.nl

Dizze útjefte waard mei mooglik makke troch:

De Provinsje Fryslân

It Literêr-Histoarysk Wurkferbân fan de Fryske Akademy

Neat út dizze útjefte mei fermannichfâldige wurde, opslein yn automatisearre gegevensbestannen en/of iepenbier makke troch middel fan print, fotokopy, mikrofilm of op hokfoar oare wize ek, sûnder foarôfgeande skriftlike tastimming fan de einredakteur en de útjouster.

This book may not be reproduced by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the author and the publisher.

Midfrysk Goud

It bêste út ’e 17e iuw yn goed lêsber Frysk

Eric Hoekstra

Foar Margriet

1.Undogenske fersen op muzyk

De lietsjes fan Giacomo Vredeman

Der binne yn it Midfrysk wûndermoaie lyrysk-eroatyske gedichten ferbûn oan de namme Giacomo Vredeman. En wat ek sa grappich is, dizze lieten wiene bedoeld om mei in groep te sjongen. Se binne doedestiids útjûn mei muzyk derby. Men soe se earder mei moderne popteksten as mei de muzykleaze moderne poëzy ferlykje kinne. It binne oars wakker frijmoedige teksten. Doare koaren tsjintwurdich soks noch wol te sjongen? Meastal binne de leafdeslieten hiel wat minder konkreet, hiel wat abstrakter, as dizzen. It earste gedicht fan dizze trije ‘Ik ha dy leaf’ is miskien de moaiste. It is nammers ek opnommen yn de blomlêzing fan Fryske poëzy mei Ingelske oersettingen The Sound that remains. ‘Ik haw dy leaf’ docht ek tinken oan in romroft Middelingelsk gedicht dat ik hjirûnder sitearje en oerset:

The Lover in Winter Plaineth for the Spring

O western wind, when wilt thou blow

That the small rain down can rain?

Christ, that my love were in my arms

And I in my bed again!

De leafdesfeint hat yn ’e wintertiid langst nei de maitiid

O westewyn, blaas, waai en wraam,

lit lytse rein omlegen reine.

Hear, hie ik op ’t boarst myn faam

en dat wy yn it bêd wer leine!

Mar dit gedicht is wat minder lokkich as it Midfryske gedicht. Wat oan it Ingelske gedicht moai is, is de ferwizing nei de ‘lytse rein’. Dat is letterlik de sêfte rein fan de maitiid (ferlykje de moderne dichter Jan Kooistra ‘do bist sêft as simmerrein, simmerrein’). Mar it stiet ek symboal foar in oare fochtigens dy’t him op bêd oppenearret.

Yn it twadde Vredeman-gedicht ‘Eartiids doe’t wy swilen’ haw ik wat Midfryske wurden stean litten, dy’t yn it modern Frysk noch wol besteane, mar net hiel bekend binne, lykas ‘lylje’ (triljend sjonge, oangean), ‘pea’ (tút). Der is grutte kâns dat ‘lylje’ yn it Midfrysk in betsjuttingsfjild hie dat rikte fan it fatsoenlike ‘jubeljend / triljend sjonge’ oant ‘it sjongen fan it liif ek yn eroticis.’ In 100% eroatysk wurd soe fansels net brûkt wurde kinne, mar in ambigu wurd al. Krekt sa’t yn de romantyk it swymjen in sterk eroatyske bytoan kriget, en de op en del heavjende boarst allyksa. Sokke konvinsjonele manieren fan beskriuwen binne bekend út it wurk fan bygelyks Jacob van Lennep of Reinvis Feith. En by Gysbert Japicx lizze Lolck en Louw bygelyks te lyljen, en om’t men almeast net lizzend sjongt, sil it wol de bybetsjutting fan frije ha, krekt sa’t ‘boartsje’ dat ha kin.

It tredde Vredeman-gedicht ‘Sil ik dy ris’ hat de foarm fan in besykjen om de leafdesfaam oer te heljen ta ferbeane spultsjes. Soksoarte ûnderwerp fine wy yn de moderne poëzy net. En dat is net omdat de fammen no williger wêze soene as doe; it is earder dat wy te kompleks, te folwoeksen, te âld en benammen te ferfeeld foar sokke simpele langsten wurden binne. Poëzy is elitêr wurden.

Wêr slacht de fraze ‘bol en sêft’ yn it tredde Vredeman-gedicht op? En wat is it ‘oare dat him ek wol flije soe’? As it wat oars is as bol en sêft dan sil it wol langwerpich en stiif wêze. Foar ús, âlde wize moderne minsken, is dit miskien kweajongespraat. Lykwols is it te wurdearjen as in suvere utering fan eroatyske langst. It kin jin fernuverje dat soks, mei oare minsken derby, songen waard. Hoe oars belibben minsken yn dy tiid erotyk, sil de krityske wittenskipper him ôffreegje.

Yn ‘Nee seit se as ik har freegje doar’ ha ik de útdrukking ‘Immen wat neijaan’ yn de twadde regel stean litten. It betsjut yn ús Frysk noch altyd ‘immen wat taskriuwe, immen earne fan betichtsje’. Dit gedicht is út modern eachweid wei beslist polityk, en yn oarewei, ynkorrekt. Ommers, as in frou nee seit, bedoelt se nee?! Mar de Midfryske auteur hâldt ús foar dat de faam mei ‘nee’ sizze wol ‘kom op en pak ris troch, ast in hert yn it liif hast!’ Oer it ja en nee en de seksuele yntriizjes en spultsjes hat Camille Paglia ûnder oaren skreaun yn ferbân mei it probleem fan ‘date rape’ en soksoartige saken. Paglia is bekend fan it boek Sexual Personae: Art and Decadence from Nefertiti to Emily Dickinson (1990). Neffens Paglia is it nayf fan ûnskuldige wite protestantske famkes út in beskermd miljeu as se tochten dat se yn in studintefermidden har tusken jonges bedrinke koene sûnder dat har wat oerkaam.

Hiel nijsgjirrich is ‘As ik dy sjoch mei it giel krolhier.’ Wat soe de auteur no bedoele mei syn fraach oft de moannen lyk as de sturt binne? By de sedige Fryske proffen dy’t dêroer skreaun ha, mist in ynterpretaasje. Hawar, ik hâld it derop dat hjir stiet: soe it skamhier deselde kleur ha as it hier dat se op de holle hat? Mar dan folle moaier sein, ûnder oaren trochdat de faam mei in hynder, symboal fan skientme, ferlike wurdt. In legitime fraach wurdt yn it gedicht steld, want skamhier hat faak, mar lang net altyd deselde kleur as it hier dat ien op de holle hat. De Midfryske literatuer kin gefoel foar humor net ûntstriden wurde.

Yn it sechste Vredeman-sankje ‘Te keamer gean’ dûkt de aparte regel op ‘Soe der gjin seare kont fan komme.’ It Midfrysk hat dêr it wurd ‘smertkerne’ en dat wol sizze, neffens Waling Dijkstra, ‘een pijnlijk ontstoken aarsspleet’; dêrom myn oersetting mei ‘in seare kont’. Kerne is in wurd foar ‘spleet, kerf’. By de Halbertsma’s komt it wurd ek foar, yn it sechje ‘smertkerne komt efternei’, mei allyk de figuerlike betsjutting fan kweade gefolgen komme letter. Myn ynterpretaasje is dat dit gedicht sein wurdt troch de faam. Dy sliept wol graach by Tsjomme, mar neitiids docht it kontgat har sear. Wêrom dat dan? Wolno, se woe fansels gjin bern krije, want de twa binne net troud. It is dan in útkomst en gean troch de achterdoar de tsjerke yn. Miskien wie dat yn dy tiid frij gewoan, net allinnich om te dwaan, mar ek om der yn sankjes nei te ferwizen. It soe wol strike mei it feit dat hiel Europa om 1600 opfallend frij wie yn seksueel opsicht. De Vredeman-sankjes binne ommers publisearre (1602) yn deselde frijmoedige tiid dat Shakespeare warber wie. Yn Hollân fiert Bredero triomfen. Letter sil it toaniel ferbean wurde, sawol yn Ingelân as yn Hollân, en noch letter besensurearje de skriuwers harsels sadanich dat se net mear oer sokke saken prate. Dat wurket troch oant yn ús tiid ta. Komrij hat dichters dy’t oer sokke dingen skreaunen mei de kar fan syn blomlêzingen wer mear nei foaren helle, te’n koste fan de komplekser en swierwichtiger dichters. Miskien wurkje de fatsoensnoarmen fan de njoggentjinde iuw net mear troch yn ús deistige praktyk, mar al yn ús literêre oardielen.

Dat de fersen mei de namme Giacomo Vredeman ferbûn binne is noch net sa lang bekend. De measte fersen stiene yn manuskripten fan de taallearde Franciscus Junius, dy’t yn de bibleteek fan Oxford bewarre waarden. Junius, in Hollanner, hie foar syn besite oan Ingelân by Gysbert Japicx op besite west te frysklearen. Sadwaande wie it betinken dat Gysbertom dy lietsjes skreaun hie, al wie de toan derfan wat minder dimmen as Gysberts wurk trochstrings is. Yn juny 1966 hearde de professor anneks frisist Galama fan in professor yn de muzyk Noske dat it Haachs Gemeentemuseum wurk fan Vredeman oankocht hie, dat yn it bûtenlân weromfûn wie. Galama teach derhinne en trof in muzykboekje oan mei deryn ûnder oaren alve Fryske lietsjes. De datum fan it muzykboekje is 1602, wylst Gysbert Japicx berne waard yn 1603. Dêrmei wie foargoed bewiisd dat Gysbert net de auteur fan de lietsjes wie.

It muzyksjenre fan Jacques Vredeman syn Fryske lietsjes is de villanella. De professor muzyk Louis Gryp neamt dat yn in artikel in alsizzend feit.

(http://people.zeelandnet.nl/vdbremen/strk/pers/p96dlbr1.htm#8).

Yn de sechtjinde iuw wie dat fan oarsprong Napolitaanske ‘boerelietje’ foar serieuze komponisten in útlitklep foar boertichheden. Se koene der kleare en ienfâldige melodyen en frijmoedige teksten yn kwyt, ûnder it mom fan dat de boeren soks no ienris sa songen. Frijmoedige erotyk en regionaal bewustwêzen giene hân yn hân; dêrom dat de boertichheden gauris yn it lokale dialekt debitearre waarden. Dêr koe de muzikus him ek wer efter de boeren ferskûlje dy’t ommers fansels dialekt sprutsen. Jan Starter, hoewol Hollanner yn Fryslân, makke ommers in lyksoartige bondel, mei de namme Friesche Lusthof. Dat is dan net sasear omdat Starter’s eigen regionaal bewustwêzen sa grut wie, mar mear omdat er in noas hie foar literêre nijichheden.

De sjarme fan de gedichten / lietsjes is dat se sljocht en rjocht op it stik oan prate. It wurd ‘paaie’ hie oarspronklik in eroatysker betsjutting as tsjintwurdich. It betsjuttingsfjild leit tusken ‘it hof meitsje’ en ‘aaikje en yn leafde boartsje’. Letter hat it mear de betsjutting krige fan ‘flaaikje’, wat fansels ek wat seit oer hoe man en frou har pearingsdûns útfiere: de man strykt syn fearren op en leit de frou yn de watten, de frou wikt en beskikt. Nei it houlik binne de machtsferhâldingen neffens in beskaat klisjeebyld omdraaid.

‘It is ek ús Fryske wize’, skriuwt de auteur fan ‘Pea om pea’ oer it tútsjen, mar wa’t de Fryske tradysje fan de tweintichste iuw wat better ken, moat dochs tajaan dat der net folle te tútsjen falt. Yn de santjinde iuw wie dat foargoed oars. Tink net dat de Vredeman-sankjes de iennichste erotyk is yn it Midfrysk.

De lêste twa sankjes sprekke fierhinne foar harsels. Opmerklik is dat der yn de sankjes likefaak in frou as in man oan it wurd is. En hoe treflik wurdt it leafdesspul yn ‘Lytse swiete’ karakterisearre mei de rigel ‘De iene wol al dat de oare docht.’

De fraach is: hoe sit it no krekt mei it auteurskip fan dizze fersen? En wa wie Giacomo Vredeman? Giacomo Vredeman? In Fryske achternamme, in Italiaanske foarnamme? Hoe kin dat? In bern fan in Fryske heit en in Italiaanske mem? Galama seit der yn syn artikel fan 1966 yn it Beaken neat oer. Aldergeloks is der ek noch it Muzikologysk Wurkferbân fan de Fryske Akademy. It lid Dr. Bernard Smilde silliger kin ús wat mear oer de mystearjeman Vredeman ferhelje. Syn lêzing stiet op de site fan de Fryske studinteferiening fan de VU, Natio Frisica.

Jaques Vredeman de Vries, berne te Mechelen 1558 of 1559, is in soan fan de romrofte skilder-arsjitekt Hans Vredeman, dy, doe’t er fan Ljouwert nei Flaanderen kaam, de tanamme De Vries krige. Jaques Vredeman is letter fia Antwerpen en mooglik noch ien of mear tuskenstasjons nei Ljouwert (werom) kommen, dêr’t er yn 1589 boargerrjocht krige. Hy waard dêr foarsjonger yn de Grutte Tsjerke, learaar oan de Latynske skoalle en lieder fan it Collegium Musicorum, in selskip fan ynstrumintalisten en sjongers. Dat selskip wurdt foar it earst neamd yn 1593 en hat ek nei Vredeman syn dea noch in pear desennia bestien.

Neffens Smilde is Vredeman syn wurk op in auksje yn Amsterdam boppe wetter kommen, mar it is net dúdlik wêr’t de auksjehâlders it wurk wei hiene. Vredeman hie oars ek de muzykredaksje dien fan de Friesche Lusthof (1621) fan Jan Jansz. Starter, dêr’t Vredeman sels ek noch in pear meldijen oan bydroech. Hjerstmis fan dat jier is er stoarn, itselde stjerjier as fan syn grutte tiidgenoat Jan P. Sweelinck, waans wurk hy kend hat. Sweelinck wie de grutste Nederlânske komponist fan syn tiid.

Melodyen waarden hieltyd op nij brûkt yn de midsiuwen en renêssânse: se komponearren hieltyd wer nije teksten op bekende melodyen. Sa besteane der op de melody fan it Wilhelmus noch allegear folle âldere teksten. En sa is it ek net gek, dat der op de melody fan it Frysk Folksliet ek in Heidelberchs bierliet bestiet. Eeltsje Halbertsma hat dy melody gewoan wer brûkt foar it Fryske folksliet.

De heit fan Jacques / Giacomo, Hans Vredeman de Vries, is yn hiel Europa ferneamd as arsjitekt, skilder en ûntwerper fan tunen. Google jout nijsgjirrige risseltaten op dy namme. De romrofte Vredeman de Vries-priis is nei him neamd. Eins is it gek dat sokke dingen amper yn de literatuerskiednis fermeld wurde. Literatuerskiednis heart altyd kultuerskiednis te wêzen.

Ik ha dy leaf

Ik ha dy leaf mei al myn hert,

by dy is al myn nocht allinne.

Myn himelryk is yn dyn skert’

en troch dyn eagen skynt myn sinne.

Lytse swiete

Lytse swiete as wy tegearre boartsje,

is der op ’e wrâld gjin grutter nocht.

Do seiste, kom gouden, ik sis, kom hartsje,

de iene wol al dat de oare docht.

Do seiste, kom gouden, ik sis, kom hartsje,

de iene wol al dat de oare docht.

Tjalle, wolste boartsje?

Tjalle, wolste boartsje?

Doch dan de doarren ta.

Oars haw ik gjin nocht,

want as ien it sjocht ...

Wat stieste sa?

Tjalle, Tjalle, wolste boartsje,

doch dan de doarren ta.

2.In mem praat mei har dochter oer de leafde

Johan fan Hichtum syn Ansk en Houk

In mem en in dochter yn yntym petear, en dochs net swier op de hân! Yn mannich ‘modern’ romantsje komme mem en dochter oan sokke yntime petearen net ta. It gedicht iepenet met de klacht fan Houk, dat der gjin frijers op har ôfkomme. Yn it Midfrysk seit Houk letterlik ‘wat pokken soene my deare’. Dêrmei wurdt hinte nei de mooglikheid fan geslachtssykten dy’t yn dat tiidrek aardich hûsholden, sûnder dat der remeedzjes wiene lykas no. ‘Pokken’ ferwiist ek nei de sykte fan de ‘Spaanske pokken’, de Midfryske namme foar de skriklike geslachtssykte syfilis. It selsbeklach giet fierder mei ‘Al flok ik der ek om’, en dêrút wurde wy wiis dat ‘pokken’ ek doe as flok brûkt waard, lykas no noch yn gearstallingen lykas ‘pokkewurk’, en al sa. De sykte as flok is kultureel in wiidfiemjend fenomeen. Tink mar oan de moderne flokken lykas tearing en kanker!

De mem, Ansk, reagearret op it selsbeklach mei fragen. Se neamt har bern ‘gouden’, in Midfryske wjergader foar ús ‘skattebout’. Se freget Houk oft se soms yn de netten fan de duvel rekke is. Foar de duvel is der in mannichte oan wurden, en Jakkele is der ien fan. Yn in achttjinde-iuwsk stikje is der in wiersizzer dy’t Maaike Jakkeles hjit, want wiersizzen sit fansels in duvelsk rookje oan.

De frees dy’t Houk yn de besnijing hat is in hiel reële frees: nammentlik de frees om oer te bliuwen, om allinnich te bliuwen. Wa kin dat net út eigen ûnderfining? Yn ús tiid is it ommers ek noch altyd in iggewearjen en krewearjen om yn in relaasje te slagjen. Yn dy tiid wie dat allyksa. Boppedat wie de âldfaam, de frijster, sosjaal likemin yn tel as tsjintwurdich. Houk har eangst is oanfitere trochdat se op in brulloft dêr’t se de deis tefoar west hie pleage is. Se hat heard op hokker ûnminsklik spotske toan oft der oer âld frijsters praat wurdt. Hjir wurdt de earnst mei koartswyl mongen. De spotters oerdriuwe sa bot dat de lêzer wol glimkje moat om de wrede humor dy’t âld frijsters yn de ploech set of as fûgelskrik op in heaberch sette wol. Tagelyk is de eangst fan Houk reëel. Dy kombinaasje fan humor en serieuze problematyk is in sterk literêr punt fan dizze Midfryske twaspraak. Ommers, yn in moderne roman hie Houk har eangst al gau op dreechstinnerige petearen útrûn. It dûbele perspektyf is hjir fan belang. Wy libje mei mei Houk en ha begrutsjen mei har, mar wy laitsje ek wreed mei de spotters mei.

Houk har eangst hat twa fûneminten. De iene eangst is de eangst om sosjaal, as frijster, bûten de maatskippij te stean te kommen. Mar de oare eangst is de eroatyske need fan in fitale jonge frou. Har mem besiket har moed yn te praten: ‘Mar bern! Gûlste dêrom? Ik achtsje it net in skyt! / Lûk it dy net oan, do hast no goede dagen.’ It bitse antwurd fan Houk is ambigu: ‘Ja en kweade nachten mem!’ Dat slacht net inkeld op it wekker lizzen troch it omstinnen op it probleem, mar ek op de eroatyske iensumens. Dy lêste ynterpretaasje is ek reëel. Der sil fierderop yn it gedicht ek wer nei ferwiisd wurde.

Yn it twadde part (rigel 63-133) fertelt Houk har mem hokker wille oft der op de brulloft al net wie, njonken dan it pleagjen dat earder oan bod west hat. Der waarden blykber op sa’n brulloft al frijmoedige spultsjes spile, lykas ‘Noos yn Eers’, oerset as ‘Noas-yn-Kont’. En hoewol’t de mem Ansk letter beart fan ‘Wy plichten yn ús jeugd fan sok spul neat te witten’, is se dochs mar moai op de hichte fan de nammen fan sokke spultsjes. It liket der dan op dat Ansk har yn har rol fan mem sediger foardwaan wol as dat se is. En se is mar wat slij nei it sensasjonele ferhaal fan Houk, dy’t ferhellet hoe’t it der op de brulloft om en ta gie. Der waarden dus kluchtige eroatyske spultsjes spile lykas ‘Noas-yn-Kont’. Fierders waard dêrnei de breid nei it bêd ta dûnse. Sa te hearren wie dat ek eroatysk. Ommers, ‘De feinten skuorden tsjin har oan, wy holden har moai fêst.’ Dat hiele gedoch om sa’n brulloft hinne hat wol wat fan in inisjaasjerite by primitive stammen. Breid en breugeman moatte in beskate mjitte fan narjen en mishanneljen ferdrage, ear’t se faninoar genietsje meie as in pear, dat himsels tenei apart hâldt fan de mienskip fan net bûne jongfeinten en jongfammen. Ommers, se binne foar de leafdesmerk ferlern; dêrfandinne miskien it narjen en mishanneljen troch de oaren.

As de breugeman by de breid op bêd sil, begjint de breid ek nochris te kleien en te âljen dat se de wrâld ferlitte wol. Sjocht se sa tsjin de houliksnacht op, de earme siel, freget in âld faam? Nee, is it andert fan de breid:

… it is kwanskwiis,

ik moat ommers sa dwaan, dat learde mem my, soks wie wiis.

Al wie it net wat ik tocht, ik moast mar drôvich bylje,

soks komt de breiden ta, dat ik moast ek sa spylje.

De mem hat de breid dus leard mar dat se mar goed de ûnwillige spylje moast. In âldfaam op it feest hâldt de breid dêrop foar dat it eroatyske leafdelibben krekt hiel noflik wêze kin, en dat je soks net mei preuts toanielspyl bedjerre moatte:

Bist mâl. Want sa tinksto ferkeard.

Al tjirgest dy as in wyld, it is net heal sa kwea

as Dûmny wol preket, hark, lit my dy wat sizze.

Hjir wurde wy ek wiis dat de tsjerke by de frou dy ôfkearige negative hâlding tsjin erotyk oer oantrúnde, en sa it houlikslibben bedoar. Fan dat is it foaroardiel as soe it kristendom anty-eroatysk wêze blykber gjin foaroardiel. En tsjin it negative preekjen fan de dûmny set de âldfaam har eigen positive preek oer:

Hy is dyn gouden hert, lit him dêr by dy lizze

en fljoch him om ’e hals en patsje op him om

sa lang oant dat moarnier de sinne oer de kimen komt.

Dan wedzje ik om in stoer dat jimme moarn de dei

te ier berinne sil, …

Priuwt men út dit boadskip in temûk ferset fan de skriuwer tsjin beskate aspekten fan it boadskip dat de tsjerke de leauwigen meijoech? It is oars grappich dat it krekt in âldfaam is dy’t sa preket, want hoe wit sy dat no? Opmerkliker is dat Houk it breidspear warskôget om inoar net te besearen. Hoe komt Houk oan sokke kennis? Dat freget de mem har ek ôf.

1.