J U L E S  V E R N E

IN REIS NEI
DE MOANNE

Oerset út it Frânsk troch Syt Bakker-Palma
Mei alle oarspronklike gravueres fan
Henri de Montaut en George Roux

Kolofon

ISBN: 978 90 8954 840 5
1e druk 2016
© Skriuwer: Jules Verne

Oersetter: Syt Palma

Utjouwerij Elikser
Ossekop 4
8901 AA Ljouwert

Fertaling: Syt Bakker-Palma
Foarmjouwing omslach: Evelien Veenstra
Foarmjouwing binnenwurk: Garmt de Vries
Mei tank oan Bernhard Krauth fan de Dútske Jules Verne Club foar it
beskikber stellen fan de gravueres

Dizze útjefte waard mei mooglik makke troch de provinsje Fryslân

Neat út dizze útjefte mei fermannichfâldige wurde, opslein yn automatisearre gegevensbestannen en/of iepenbier makke troch middel fan print, fotokopy, mikrofilm of op hokfoar oare wize ek, sûnder foarôfgeande skriftlike tastimming fan de skriuwer en de útjouster.

This book may not be reproduced by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the author and the publisher.

TAFRIEL I

DE SJITFERIENING

Yn ’e Amerikaanske Boargeroarloch waard yn ’e stêd Baltimore, midden yn Maryland, in nije feriening mei in soad ynfloed oprjochte. It is rûnom bekend mei hokker wilskrêft it militêre ynstinkt ’m by dat folk fan reders, keaplju en technisy ûntwikkele. De ienfâldichste hannelers stapten oer har toanbank hinne om har foar kapteins, kolonels en generaals út te jaan, sels sûnder de wenstige militêre oplieding fan West Point1; al rillegau lykwols hiene hja de kriichskeunst like goed yn ’e macht as har kollega’s fan it âlde kontinint en behellen hja, lykas sij, oerwinnings troch rij mei kûgels, miljoenen, en manlju om te springen.

Mar de Amerikanen koene de Europeanen fral foarby op it mêd fan de ballistyske wittenskip. It wie net sa dat har wapens better wiene, mar se hiene ûngewoan grutte ôfmjittings en dêrtroch in oant dan ta net earder helle berik. Wat de skoaten oanbelanget – deun by de grûn lâns, fan boppen ôf, frontaal, skean, oan ien wei, of fansiden – hoege Ingelsen, Frânsen en Prusen feitlik neat mear te learen, mar neffens dy enoarme Amerikaanske oarlochsmasineryen binne har kanonnen, houwitsers en mortieren, suver bûspistoalen.

Soks moat jin net frjemd talykje, Yankees – dy’t ta de bêste technisy fan ’e wrâld hearre – binne yngenieurs sa’t Italianen fan jongsôf musisy, en Dútsers metafysisy binne. Dan is it net mear as fanselssprekkend dat jo sjen kinne hoe’t hja mei har dryste fernimstigens har bydrage oan de ballistyske wittenskip leverje. Dêrom hawwe hja dy ûnbidich grutte kanonnen – hiel wat minder ta nut as naaimasines – mar like fernuverjend, en noch bjusterbaarliker. Wat dat soarte fan dingen oanbelanget binne jo fansels wol op ’e hichte mei de wûndere útfinings fan minsken lykas Parrott, Dahlgreen en Rodman. Mannen fan oansjen lykas Armstrong, Palliser en Treuille de Beaulieu moasten wol respekt hawwe foar har oerseeske rivalen.

Sadwaande waard yn dy skriklike striid fan de noardlike Feriene Steaten tsjin de súdlike, heech by de skutters opsjoen; de kranten fan de Uny wiene útskroeven oer har útfinings, en der wie gjin keapman sa neatich, gjin omstipper sa nayf dat er ’m nachts en deis de holle net briek en berekkenje ûnsinnige kûgelbanen.

No is it sa, as in Amerikaan in idee hat, siket er in twadde Amerikaan dy’t er dêrfan dielgenoat makket. As hja mei syn trijen binne, kieze hja in foarsitter en twa sekretarissen. As hja mei syn fjouweren binne, beneame hja in argivaris, en dan funksjonearret it buro. As hja mei syn fiven binne, komme hja as in algemiene gearkomste byinoar en wurdt de feriening rjochtsjildich. Sa barde dat ek yn Baltimore. De earste dy’t in nij kanon útfûn sleat him oan by de earste dy’t it kanon geat, en by de earste dy’t dêr in gat yn boarre. Dat wie de kearn fan de Sjitferiening. Doe’t de feriening in moanne bestie, wiene der al 1833 aktive en 30.575 korrespondearjende leden.

Elkenien dy’t lid wurde woe moast perfoarst oan de neifolgjende betingst foldwaan: hy moast in nij type kanon útfûn hawwe, of teminsten ferbetterings oanbrocht hawwe by in besteand type; en as it net in kanon wie, dan mar ien of oar fjoerwapen. Al mei al waarden útfiners fan fyftjinskoatsgewearen, repeteargewearen of sabel-pistoalen lykwols net heech oanslein. De kanonniers wiene har yn alle gefallen oermânsk.

‘De wurdearring dy’t hja krigen,’ sa sei ien fan de wiiste sprekkers fan de Sjitferiening op in dei, ‘is sa grut as de massa fan har kanon,en like grut as it kwadraat fan it berik fan har projektilen!’

De Sjitferiening waard oprjochte

Nog een stapke fierder, en de swiertekreftswetten fan Newton soene moreel tsjut wurde kinne.

Jo kinne je grif wol yntinke wat de geniale fernimstigens fan de Amerikanen yn dat soarte fan saken teweibrocht doe’t de Sjitferiening ienkear oprjochte wie. De oarlochsmasineryen gongen bûten elke roai, de projektilen fleagen oer tastiene grinzen hinne en splitsten ûnskuldige kuierders midstwa. Al dy útfinings lieten it beskieden Europeeske oarlochsmaterieel fier efter har. Jo soene soks út de neifolgjende sifers wol opmeitsje kinne.

Foarhinne, yn goede tiden, fleach in kanonskûgel fan seisentritich Ingelske pûnen, op in ôfstân fan sa’n 90 m, dwers troch de flanken fan seisentritich hynders- en achtensechstich minsken hinne. Mar de sjitkeunst stie doe noch yn ’e berneskuon. Dêrnei waarden de projektilen hieltyd better. It Rodman-kanon, soe mei in kûgel fan in heale ton oer in ôfstân fan sa’n alve kilometer maklik hûndertfyftich hynders en trijehûndert minsken treffe kinne. De Sjitferiening liet sels yn ’m omgean en meitsje der in feestlike wedstriid fan. Mar al bewilligen de hynders yn dat eksperimint, de manskippen soene der spitigernôch net foar te finen wêze.

Hoe’t it ek wie, it effekt fan dy kanonnen wie tige moarddiedich, en by elk salvo foelen de striders as ieren ûnder de seine. Wat betsjutten ferneamde kûgels lykas dy yn Coutras, dy’t yn 1587 fiifentweintich manlju bûten gefjocht stelde, en dy oare, dy’t yn Zorndorff, yn 1758, fjirtich ynfanteristen deade, en dat Eastenrykske kanon út Kesselsdorf, dêr’t by elke klap santich fijannen delslein waarden ferlike mei sokke projektilen? Wat wiene dat foar bjusterbaarlike skoaten út Jena en Austerlitz dy’t it ferrin fan in fjildslach bepaalden? Yn ’e federale oarloch hiene jo wol oare sjoen! Yn ’e striid by Gettysburg rekke in kegelfoarmich projektyl dat troch in lutsen loop sketten waard, hûnderttrijensantich Konfederalisten; en by it passearjen fan de Potomac, stjoerde in Rodman-kûgel twahûndertfyftjin bewenners fan de súdlike Steaten nei in bettere wrâld. In enoarm mortier – troch J.T. Maston útfûn, wichtich lid en sekretaris foar it libben fan de Sjitferiening – is ek it neamen wol wurdich fanwegen it tige moarddiedige resultaat. By syn proefskot deade er ommers trijehûndertsânentritich persoanen – hja barsten útinoar, echt wier!

Wat soe der oan dy op harsels oertsjûgende tallen noch taheakke wurde moatte? Neat. Jo sille dan ek sûnder mis mei de neifolgjende berekkening fan de statistikus Pitcairn ynstimme: as jo it tal slachtoffers dat troch kûgels fallen is, diele troch it tal leden fan de Sjitferiening, dan hie elk fan har – tocht him – foar himsels 2.375 minsken en noch in lyts partsje deade.

Wannear’t jo sa’n sifer ta je trochkringe litte, dan is it wol dúdlik dat sa’n wittenskiplik genoatskip him inkeld en allinnich dwaande hold mei de ferneatiging fan it minskdom – mei in filantropyske bedoeling, dat wol – en om it wapenark dat hja as ynstruminten fan de beskaving beskôgen, folmakke te meitsjen.

It wie in bûn fan Deadsingels, erfgenamten út ’e hegerein trouwens. Ik moat dêrby sizze dat dy trouwe Yankees har net allinnich oan har begjinsels holden, mar harsels likemin mijden. Dêr hearden ofsieren by, luitenants, kolonels of generaals, militêren fan allerhande rangen en ferskillende leeftiden, guon dy’t krekt ûnder de wapens wiene, en de âlderein dy’t net by har geskut wei te slaan wie. In soad manlju bleaunen op it slachfjild, har nammen stiene yn it eareboek fan de Sjitferiening, en by dyjingen dy’t weromkamen seagen jo by de measten wol tekens fan har ûntsjinstriidbere drystmoedigens. Krukken, houten skonken, keunstearms, heakhannen, rubberen kaken, sulveren skedels, platina noazen, neat ûntbriek oan de kolleksje, en de niisneamde Pitcairn rekkene út dat yn ’e Sjitferiening net earlik ien earm foar fjouwer persoanen beskikber wie, en mar twa skonken foar seis man.

Mar dy drystmoedige skutters seagen net sa nau, en hja fielden har mei rjocht grutsk doe’t yn de reportaazje oer in fjildslach omtinken jûn waard oan it feit dat der tsien kear safolle slachtoffers fallen wiene as projektilen dy’t dêrfoar ynset wurde moasten.

Op in tryste, jammerdearlike dei lykwols waard de frede troch de oerlibjenden fan de oarloch tekene en holden de knallen sa njonkelytsen op, de mortieren swijden, hja diene de houwitsers in skoftlang de bekbân oan en de kanonnen gongen mei de kop foardel nei de opslachromte. De steapels kûgels yn ’e parken waarden hieltyd heger, de bluodderige oantinkens ferdizenen, de katoenstrûken woeksen útbundich op it sterke lân, de rouklean begûnen sa stadichoan te sliten, lykas ek it fertriet belune, en foar de Sjitferiening bleau it in hiele tastân no’t der abslút gjin wurk mear wie.

Guon bodders, stege wurkers, leine har wol wer út op ballistyske berekkenings; hja dreamden noch altyd oer gigantyske bommen en bûtenwenstige granaten. Mar wêrom sokke idele teoryen sûnder de praktyk? De sealen rekken dan ek leech, it húspersoniel slepte yn ’e bykeamers, de kranten ferskimmelen op ’e tafels, yn ’e tsjustere hoeken wjergalme in tryst, gromjend lûd, en de leden fan de Sjitferiening dy’t eartiids sa lûdroftich wiene, en no ta in jammerdearlike stilte twongen waarden, dodden yn, wylst hja dreamden oer platoanysk geskut!

‘It is dochs treurich,’ sei dy bêste Tom Hunter op in jûn wylst syn houten skonken yn ’e iepen hurd fan de smookkeamer ferkoalden. ‘Neat om hannen! Gjin hope! Wat in ientoanich bestean! Wêr is de tiid bleaun dat it kanon jin moarns sa bliid wekker boldere?’

‘Dy moaie tiid bestiet net mear,’ antwurde de fleurige Bilsby wylst er besocht om syn earms te strekken dy’t er net mear hie. ‘Wat joech dat destiids in soad ferdivedaasje! Jo fûnen je eigen houwitser út, en dy wie amper getten of jo draafden al om him tsjin de fijân te probearjen; dêrnei gongen jo nei it kamp werom mei in gefoel as waarden jo troch Sherman oanmoedige, of dat jo mei Mc-Clellan fûstke hiene! Mar tsjintwurdich steane de generaals wer efter har toanbank, en – ynstee fan projektilen – ferstjoere hja ûnskuldige balen katoen! Och!, út namme fan ús beskermhillige Berber!, der is gjin takomst mear foar de artillery yn Amearika!’

‘Ja, Bilsby,’ rôp kolonel Blomsberry, ‘it binne bittere teloarstellings! Samar op in dei is it dien mei jins rêstige gewoanten, jo oefenje om mei wapens om te gean, jo ferlitte Baltimore om nei it slachfjild te gean, jo hâlde en drage je as in held, en in jier as twa, trije letter reitsje jo de fruchten fan safolle beswieren fan need kwyt, jo dodzje yn om’t jo neat mear om hannen hawwe, en jo komme yn in jammerlike situaasje telâne en steane dêr mei de hannen yn ’e bûse.’

Wat er ek sei, de fleurige kolonel prakkesearre der net oer en jou in soartgelikense typearring fan syn wurkleazens, en dochs beskikte hy ek oer bûsen.

‘En gjin inkelde oarloch yn it foarútsicht!’ heakke de ferneamde J.T. Maston dêr oan ta, wylst er mei syn izeren heak oer syn guttapersja skedel klaude. Gjin wolkje oan ’e hoarizon, en krekt no’t yn ’e ballistyske wittenskip safolle te dwaan is! Ik haw fan ’e moarn sels noch in wurktekening makke – grûnflak, dwerstrochsneed en fertikale trochsneed – foar in mortier dat alle oarlochswetten omsmyt!’

‘Is ’t werklik wier?’ frege Tom Hunter, mei’t er ûnwillekeurich oan de lêste proef fan de earbere J.T. Maston tocht.

‘Stjerrende wier,’ antwurde de man. ‘Mar wêr tsjinnet soks ta, safolle stúdzjes dy’t ta in goed ein brocht wurde, en safolle swierrichheden dy’t men oerwûn hat? Giet it dan yn feite net om wurk sûnder watfoar doel dan ek? It liket derop dat de folken fan de Nije Wrâld mei-inoar ôfpraat hawwe dat hja yn frede libje wolle, en ús striidlustige krante Tribune2 komt op it idee om foarsizzings te dwaan oer oankommende rampen dy’t te witen binne oan de skandlike befolkingsoanwaaks!’

‘It is wol sa, Maston,’ gong kolonel Blomsberry fierder, ‘dat der yn Europa gauris oer it nasjonaliteitsfraachstik fochten wurdt!’

‘No, en?’

‘No, it is faaks wol mooglik dat wy dêrjinsen wat berikke kinne, en as hja fan ús tsjinsten gebrûk meitsje wolle . . . ’

‘Miene jo dat?’ rôp Bilsby út. ‘Ballistyk bedriuwe yn it foardiel fan frjemdlingen!’

‘Soks soe yn alle gefallen better wêze as hielendal neat,’ antwurde de kolonel snedich.

‘Sûnder mis,’ sei J.T. Maston, ‘dat soe better wêze, mar ik moat der net oan tinke, sa’n needoplossing.’

‘En wêrom dan net?’ frege de kolonel.

‘Om’t hja yn ’e Alde Wrâld ideeën oer foarútgong hawwe dy’t yn striid wêze soene mei al ús Amerikaanske gewoanten. Dy lju kinne har net foarstelle dat jo oerbefelhawwer wurde kinne sûnder earst as ûnder-luitenant ûnder tsjinst west te hawwen, dat soe derop delkomme dat jo nea in geskut goed rjochtsje kinne soene as jo de loop fan dat kanon net sels getten hiene! No, sa ienfâldich is it . . . ’

‘Bespotlik!’ brocht Tom Hunter dêr tsjinyn wylst er mei it brede limmet fan syn mes yn ’e linings fan syn stoel kerve, ‘en om’t de saken der no sa hinnelizze, bliuwt der foar ús oars neat mear oer as tabak te plantsjen of walfisktraan te distillearjen!’

‘Wat blinder!’ rôp J.T. Maston mei útset lûd, ’soene wy dizze lêste jierren fan ús bestean dan net brûke wolle om ús fjoerwapens te ferbetterjen! Der docht ’m ommers gjin nije gelegenheid foar om de draachwiidte fan ús projektilen te probearjen! De loft sil net mear ferljochte wurde troch it fjoer út ús kanonnen! Der sil ’m gjin ynternasjonaal probleem foardwaan dat it ús mooglik makket om de oarloch oan de ien of oare transatlantyske machthawwer te ferklearjen! De Frânsen sille gjin ien fan ús stoomboaten sinke litte en de Ingelsen sille – nettsjinsteande de minskerjochten – noch gjin trije as fjouwer fan ús ûnderdanen akseptearje!’

‘Nee, Maston,’ antwurde kolonel Blomberry, dat lok sil net mei ús wêze! Nee! Gjin ien fan dy ynsidinten sil ’m foardwaan, en as soks al bart, sille wy dêr sels net fan profitearje! De Amerikaanske gefoeligens ferdwynt mei de dei, en wy falle yn ’e hannen fan de froulju!’

‘Ja, wy fernederje ús!’ miende Bilsby.

‘En wy wurde fernedere!’ keatste Tom Hunter werom.

‘Soks is allegear mar al te wier,’ heakke J.T. Maston dêr noch ferheftiger oan ta. ‘Der binne redenen by ’t soad om te fjochtsjen en wy fjochtsje net! Wy sparje ús earms en ús skonken, en dat yn it foardiel fan minsken dy’t net witte hoe’t hja dêr mei oan moatte! En harkje ris, men hoecht net sa fier te sykjen nei in oarlochsmotyf, is ’t net sa dat Noard-Amearika eartiids fan de Ingelsen wie?’

‘Wis en seker,’ antwurde Tom Hunter, wylst er breinroer mei de punt fan syn kruk it fjoer yn ’e hurd oppoarke.

‘No,’ gong J.T. Maston fierder, ‘wêrom soe Ingelân op syn bar net ris it eigendom fan de Amerikanen wurde kinne?’

‘Soks soe net mear as rjochtfeardich wêze,’ murk kolonel Blomberry snedich op.

‘Stel dat mar oan de presidint fan de Feriene Steaten foar,’ rôp J.T. Maston lûd, ‘en jimme sille wol sjen hoe’t er jim ûnthellet!’

‘Hy sil ús wol net freonlik ûnthelje,’ mompele Bilsby tusken de fjouwer tosken troch dy’t er noch út ’e fjildslach rêde kinnen hie.

‘Dan hoecht er by de nije ferkiezings net op myn stim te rekkenjen!’ rôp J.T. Maston lûd, ‘op myn earewurd.’

‘Ek net op mines,’ antwurden de oarlochssuchtige ynfaliden yn koar.

‘Hoe dan ek,’ begûn J.T. Maston wer, ‘as ik net de gelegenheid krij om myn nije mortier op in wier slachfjild te probearjen, sis ik myn lidmaatskip fan de Sjitferiening op en begraaf ik my fuortdaliks yn ’e savanne fan Arkansas!’

‘Dan folgje wy dy,’ rôpen de freonen fan de drystmoedige J.T. Maston tagelyks.

Wylst de saken der sa hinneleine, begûnen hja har wat langer wat mear op te winen, en it like derop dat de feriening mei gauwens ûntbûn wurde soe, doe’t in ûnferwachts barren dy jammerdearlike ramp tefoaren kaam.

De dei nei dat petear al, kriich elk lid fan de feriening in brief mei de neifolgjende tekst:

Baltimore, 3 oktober,

De foarsitter fan de Sjitferiening hat de eare om syn kollega’s witte te litten dat er har yn de byienkomst fan de fyfde fan dizze moanne in wichtige meidieling dwaan sil. Dêrom freget er har om alle oare saken dêrfoar te ûnderbrekken en op de útnoeging yn te gean dy’t er har hjirby docht.

Mei freonlike groetnis fan har

Impey Barbicane. F. S. F.

1Militêre oplieding yn de Feriene Steaten.

2Meast fûleindige abolysjonistyske krante fan de Uny.

TAFRIEL II

FOARSITTER BARBICANE WOL WAT MEIDIELE

De 5de oktober, om acht oere de jûns, sette in kliber folk op ’e sealen fan de Sjitferiening ta, Union Square nûmer 21. Alle leden út Baltimore wiene op ’e útnoeging fan har foarsitter yngongen. De leden dy’t earne oars wennen kamen massaal mei de trein, dat it wie smoardrok yn ’e strjitten fan de stêd. En al wie de gearkomsteseal noch sa grut, tal fan dy gelearde minsken hiene gjin plak fine kinnen; hja rûnen dan ek werom nei oanbuorjende sealen oan ’e ein fan de gongen, oant hja op it hiem telâne kamen. Dêr moeten hja it gewoane folk dat tsjin de doarren oankrong, om’t elk it gaadlikste plakje bemachtigje woe. Hja woene allegear de wichtige meidieling fan foarsitter Barbicane graach hearre. Hja treaunen, krongen tsjininoar oan en platten inoar op ’e frijmoedige wize sa’t kloften minsken dy’t grut brocht binne mei it idee fan selsbestjoer har by bysûndere aksjes hâlde en drage.

In frjemdling dy’t dy jûns yn Baltimore west hie, soe it net slagge wêze, sels net foar goud, om yn ’e grutte seal te kommen; dy seal wie inkeld en allinnich bestimd foar leden út- of bûten de stêd wei; gjin oarenien koe dêr sitten gean, en de notabelen fan de stêd, de selectmen1, hie ’m tusken hiele bûnen boargers bejaan moatten en hein sa yn ’t foarbygean it nijs út ’e grutte seal op.

De ymmins grutte seal liende ’m der lykwols tige foar om je eagen weidzje te litten. Dy grutte romte wie bûtengewoan geskikt foar dat doel. Hege pylders fan oploege kanonnelopen op swiere mortieren dy’t it fine frisselwurk fan it ferwulf ûnderstipen; autentyk kantwurk fan getten izer dat mei driuwels yninoar klonken wie. In samling donderbussen, granaatsmiters, heakbussen, karabinen, al dy âlde en moderne fjoerwapens hongen dêr yninoarstringele oan ’e fjouwer muorren. It gas – út in tûzental revolvers dy’t yn ’e foarm fan kroanljochters groeppearre wiene – brânde folop, wylst earmbleakers fan pistoalen en lampestanders fan gewearen yn ’e foarm fan in boeket dy skitterjende ferljochting folslein makken. Modellen fan kanonnen, brûnzen proefstikken, fizieren fol dûken, stikkene platen – troch de kûgels fan de Sjitferiening – foarrieden laadstokken en kanonneboarstels, rigen bommen, keatlings fan projektilen, slingers fan granaten, yn ien wurd, al it skuttersark foel yn it each troch de wûndermoaie opstelling, en sa tochten jo dat har wiere bestimming earder dekoratyf as moarddiedich wie.

Op in eareplakje, feilich útstald yn in prachtich moaie fitrine, seagen jo in kostber brokstik út it kanon fan J.T. Maston dat troch de krêft fan it buskrûd brutsen en ferwrongen wie.

Oan ’e ein fan de seal stie de foarsitter mei syn fjouwer sekretaresses op in soarte fan balkon. Syn setel – heech op in keunstich montearre ûnderstel fan in kanon – makke diel út fan de machtige foarmen fan in twaentritichtoms mortier; jo koene him yn in bôge fan njoggentich graden hinne en wer bewege, en hy wie sa oan draaibouten ophongen dat de foarsitter himsels, lykas by in rocking-chair2, hiel noflik wigelje litte koe as it tige waarm waard. Op it buro – in grut stik plaatizer dat ûnderstipe waard troch seis skipskanonnen – seagen jo in bysûnder smaakfolle inketpôt, makke fan in sjarmant bewurke kartetskûgel, en in skel mei it knallende lûd fan in eksploazje, of, as it sa útkomt, fan in revolver. Under de ferheftige diskusjes wie dy nijmoadrige skel amper by steat en kom boppe it lûd fan dy oerallige mannichte skutters út.

Foar it buro foarmen banken – yn in sigesageline opsteld as stiene se om in bolwurk hinne – in rige ferskânsings dêr’t alle leden fan de Sjitferiening sitten gongen, en dy jûns, kin men wol sizze, wie der in soad folk op ’e fêstingmuorren. Hja koene de foarsitter goed genôch om te witten dat er syn kollega’s net steurd hawwe soe as it net in uterst wichtige saak oanbelange.

Impey Barbicane wie in kalme, koele en stringe fjirtiger, tige earnstich en gauris yn prakkesaasjes wei; krekt as in kroanometer bestân tsjin elke besiking, net út it lead te slaan. Net sa ridderlik fan geast, wol aventuerlik lykwols, mar ek by syn noedlikste ûndernimmings kaam er altyd mei in praktyske oplossing. Fan kop ta tean in man út Nij-Ingelân, in federalistyske kolonisator, in ôfstammeling fan dy Rûnkoppen út Ingelân dêr’t de Stuarts it sa swier mei hiene, en de ûnmeilydsume fijân fan de hege hearen út it Suden, dy âlde Cavaliers, dy keningslju út it memmelân. Koartsein, in tûke Yankee út ien stik.

Barbicane wie ryk wurden yn de houthannel. Nei’t er yn ’e oarloch ta direkteur fan de artillery beneamd wie, die it bliken dat er tige fernimstich wie; fanwegen syn dryste tinkbylden droech er der geweldich ta by om it oansjen fan dy wapens te ferheegjen; by proefnimmings wie er ûnskatber.

Foarsitter Barbicane

It wie in man fan middelbere grutte en, – útsûnderlik by de Sjitferiening – hie er syn beide earms en skonken noch. It like wol oft syn skerpe trekken mei tekenark en passer yn syn antlit oanbrocht wiene, en as it wier is dat wannear’t jo immen kennen leare wolle, jo him fan siden bestudearje moatte, en jo soene soks by Barbicane dwaan, dan krigen jo it ûnûntstriidbere bewiis fan syn kriich, drystmoedigens en koelbloedigens.

Op dat stuit siet er ûnbeweechlik yn syn stoel, swijend, yn prakkesaasjes wei, yn himsels, beskerme troch syn hege hoed, in swartsiden silinder sa’t dy op Amerikaanske hollen as fêstskroeve liket te wêzen.

Syn kollega’s stiene om him hinne lûdroftich te praten sûnder dat soks him rekke; hja leine by harsels oer, en joegen har ûnberet oan ûnderstellings oer. Hja namen har foarsitter goed op en besochten om ’e nocht om wat út syn ûnfersteurbere útdrukking op te meitsjen.

Doe’t de klok yn ’e grutte seal bolderjend acht oere sloech, kaam Barbicane – as hie er op in springfear sitten – ynienen oerein; it waard rûnom stil en de sprekker naam frijwat plechtich it wurd en sei:

‘Bêste kollega’s, al fierstente lang binne troch in ûnfruchtbere frede de leden fan de Sjitferiening spitigernôch wurkleas wurden. Nei in perioade fan in pear jier dêr’t safolle ynsidinten pleatsfûnen, moasten wy mei ús wurksumheden ophâlde en ynienen op ’e wei nei foarútgong hohâlde. Ik doar it wol oan en rop lûd út dat elke oarloch dy’t derfoar soarget dat wy de wapens wer opnimme kinne, wolkom wêze soe . . . ’

‘Ja, oarloch!’ rôp J.T. Maston hertstochtlik.

‘Harkje, blinder! Skerp harkje!’ rôpen hja fan alle kanten werom.

‘Mar oarloch,’ sei Barbicane, ‘oarloch is ûnder de aktuele omstannichheden ûnmooglik, en lit ús ek mar hoopje, bêste striders, dat der noch ferskate jierren ferstrike foar’t ús kanonnen wer op it slachfjild bolderje. Wy moatte ús dêrby dellizze, it oer in oare boech smite, en in aktiviteit sykje dy’t ús tiid folslein opeasket.’

De gearkomste fielde dat har foarsitter no it wichtige ûnderwerp oansnije soe. Hja harken mei sân pear earen.

‘Sûnt in pear moanne, bêste kollega’s,’ begûn Barbicane wer, ‘haw ik my ôffrege hoe’t wy yn ús fakgebiet net it ien of oare bysûndere eksperimint ûndernimme kinne passend by de weardichheid fan de njoggentjinde iuw, en hoe’t de foarútgong op it mêd fan de ballistyk ús dêrby fan nut wêze kin. Ik haw dus socht, wurke, rekkene, en bin troch myn stúdzjes ta de konklúzje kommen dat wy slagje moatte mei in ûndernimming dy’t foar elk oar lân net út te fieren is. Dat plan, al wiidweidich útwurke, sil ik jûn mei jim beprate. It is jim weardich. It is de kroan op de skiednis fan de Sjitferiening, en it sil grif opskuor yn ’e wrâld jaan.’

Gearkomste fan de Sjitferiening

‘In soad opskuor?’ rôp in entûsjaste skutter.

‘In soad opskuor, yn ’e wiere betsjutting fan it wurd,’ antwurde Barbicane.

‘Fal him net yn ’e mûle!’ klonk it fan alle kanten.

‘Ik freegje jim dus, bêste kollega’s,’ gong de foarsitter fierder, ‘om skerp nei my te harkjen.’

Der gong in gemompel troch de gearkomste. Nei’t Barbicane syn hoed mei in fluch gebeart noch fêster op ’e holle treaun hie, gong er kalm fierder mei syn útiensetting:

‘Der is, bêste kollega’s, gjinien fan jim dy’t de moanne noch nea sjoen hat, of dêr alteast noch nea oer praten heard hat. Wês mar net ferheard as ik jim hjir wat fertel oer har dy’t ús nachten ferljochtet. Faaks is it foar ús weilein om in Columbus fan dy ûnbekende wrâld te wurden. Besykje my te begripen, stean my safolle as jim kinne by, ik sil jim nei it ûndersyk fan de moanne liede, en har namme sil ferbûn wurde mei dy fan de 36 steaten dy’t it grutte lân fan de Uny foarmje!’

‘Hoera foar de moanne!’ rôp de Sjitferiening yn koar.

‘De moanne is al yngeand bestudearre,’ gong Barbicane troch; har massa, tichtens, gewicht en folume, har gearstalling, bewegings, ôfstân en har rol yn it sinnestelsel binne sekuer fêststeld; de moanne is sa perfekt yn kaart brocht, dat dy kaarten like goed as sels noch better binne as dy fan de ierde. Der binne ek prachtich moaie foto’s fan de moanne3 . Koartsein, men kin mei alles op ’e hichte wêze wat wittenskiplik op it mêd fan de wiskunde, astronomy, geology en optika oer de moanne bekend is; mar oant no ta hat men noch nea direkt kontakt mei de moanne hân.’

Fan klearebare niget en ferheardens rekke de seal danich yn ûnstjoer by dy wurden.

‘Stean my ta,’ gong er fierder, ‘om jim jûn yn in pear wurden yn it sin te bringen hoe’t guon hertstochtlike lju dy’t har foar tinkbyldige reizen ynskypje litten hiene, bewearden dat hja yn de geheimen fan ús byplaneet trochkrongen wiene. Yn ’e santjinde iuw gong in David Fabricius der grut op dat er mei eigen eagen bewenners fan de moanne sjoen hie. Yn 1649 publisearre in Frânsman, Jean Baudoin, de Voyage fait au monde de la Lune troch Dominique Gonzales, in Spaanske aventurier. Yn dyselde tiid waard dy ferneamde ekspedysje fan Cyrano de Bergerac útjûn, dy’t yn Frankryk safolle sukses hân hie. Letter skriuwde in oare Frânsman – dat folk hâldt ’m och sa mei de moanne dwaande – hy hjitte Fontenelle, it boek: La pluralité des Mondes, dat in masterstik waard! Om 1835 hinne stie yn in oerset stikje út ’e New York American, dat Sir John Herschell – doe’t dy nei Kaap de Goede Hope stjoerd waard om dêr stjerrekundige waarnimmingen te dwaan – troch de wei fan in ferbettere tilleskoop mei binnenferljochting, de moanne oant op in ôfstân fan sa’n 55 meter nei him ta helle hie. Doe soe er dúdlik hoalen waarnommen hawwe dêr’t nylhoarsen yn libben, en griene bergen mei gouden rântsjes, skiep mei ivoaren hoarnen, wite reeën, en moannebewenners mei fluezige wjokken lykas dy fan flearmûzen. Dy brosjuere fan de hân fan in Amerikaan mei de namme Locke4 , hie och sa’n sukses. Mar al rillegau hie men yn ’e gaten dat it wittenskiplik bedroch wie, en de Frânsen wiene de earsten dy’t derom laken.’

‘In Amerikaan útlaitsje!’ rôp J.T. Maston, ‘as dat gjin casus belli is!’ ‘Kalm bliuwe, bêste freon. Foar’t de Frânsen dêrom laken, hie ús lânsman har earst tige te fiter hân. Om dit stikje histoarje yn giselfeart te besluten, der wie in Hans Pfaall út Rotterdam, dy’t ’m yn in ballon mei azotearre gas opstige liet – 37 kear lichter as wetterstofgas – en nei in oertocht fan 19 dagen op ’e moanne oankaam. Dy lêste reis, dy’t lykas de oare ferhalen in produkt fan ferbylding wie, mar wol it wurk fan in populêre skriuwer yn Amearika, in frjemd en beskôgjend sjeny. Ik haw it oer Edgar Poe!’

‘Hoera foar Edgar Poe!’ rôp de gearkomste, oanfjurre troch de wurden fan har foarsitter.

‘Ik haw myn nocht fan dy saneamde moannereizen. It binne, tinkt my, klearebare literêre ferhalen, dy’t ús abslút net yn kontakt mei de moanne bringe kinne. Ik moat dêr lykwols by sizze, dat in stikmannich praktyske minsken yndied serieus besocht hawwe en kom mei de moanne yn kontakt. Sa stelde in pear jier lyn in Dútske mjitkundige foar om in tal gelearden nei de steppen fan Sibearië te stjoeren. Dêr, op dy grutte flakten, soene hja troch de wei fan ljochtreflektors, ymminse geometryske figueren tekenje, ûnder oaren de stelling fan Pythagoras, de brêge foar ezels, yn ’e folksmûle fan Frânsen.’ “Elk yntelligint wêzen”, sa miende de mjitkundige, “moast it wittenskiplike doel fan dy figueren wol begripe. De bewenners fan de moanne – as hja bestiene – soene dan mei in soartgelikense figuer reagearje, en as der ien kear in oanknopingspunt wie, dan soe it grif net sa dreech wêze en meitsje in alfabet dat it mooglik makket om dêrmei mei de bewenners fan de moanne te kommunisearjen.” ‘Sa prate de Dútske mjitkundige, mar syn projekt waard net útfierd, en oant no ta hat der gjin inkelde direkte ferbining tusken de ierde en de moanne bestien. Mar hjir leit in kâns foar it praktyske sjeny fan de Amerikanen. It middel om ús mei in himellichem yn ferbining te stellen is ienfâldich, sûnder swierrichheden en sûnder risiko, dat kin sels net mislearje, en ik sil my mei dit foarstel yntins dwaande hâlde.’

It gong der heislik om en ta yn ’e seal, sa lûdroftich reagearre it folk op syn wurden.

‘Harkje, blinder! Harkje nei him! Hâld jim dochs stil!’ rôpen hja fan alle kanten.

Doe’t de opwining wat saksearre wie, gong Barbicane fierder nei’t syn útiensetting ûnderbrutsen wie, wylst syn lûd noch earnstiger klonk.

‘Jimme witte allegearre,’ sei er, ‘hoe’n hege flecht de ballistyk sûnt in pear jier nommen hat en yn hokker perfekte steat ús fjoerwapens wêze kinnen hiene as it oarloch bleaun wie. Jimme binne oer it algemien wol op ’e hichte mei it feit dat de krêft fan de kanonnen en dy fan it buskrûd gjin grinzen ken. No!, dêrfan útgeande, haw ik my ôffrege oft it net mooglik is om in kanon te meitsjen mei foldwaande wjerstânsfermogen en dan mei in lading dy’t krêftich genôch is in kûgel nei de moanne te sjitten.’

By dy wurden stiigde in ferbjusterjend ‘oe!’ út de hymjende mannichte op; dêrnei waard it efkes stil, te ferlykjen mei de stilte dy’t oan swierwaar foarôf giet. En yndied barste de tonger los, der klonk in donderjend applaus. Gjalpen en útroppen lieten de gearkomsteseal beevje. De foarsitter woe wer oan it wurd; it slagge him net. Nei tsien minuten koe er ’m earst wer fersteanber meitsje.

‘Lit my útprate,’ begûn er koel. ‘Ik haw de kwestje yngeand bestudearre, ik haw it beret oansnijd en út myn ûnwjerlisbere berekkenings docht it bliken dat elk projektyl dat mei in begjinfeart fan sa’n acht kilometer yn ’e sekonde nei de moanne sketten wurdt, dêr perfoarst oankomt. Ik haw dus de eare, bêste kollega’s, jim foar te stellen om dit eksperimintsje út te fieren!’

1Troch it folk útkarde riedsleden.

2Skommelstuollen, yn de Feriene Steaten yn ’e moade.

3Sjoch de prachtich moaie foto’s fan de moanne dy’t Warren de Rue makke hat.

4Dy brosjuere waard yn Frankryk publisearre troch de republikein Laviron dy’t by it beleg fan Rome yn 1849 omkommen is.

TAFRIEL III

IT GEFOLCH FAN BARBICANE SYN MEIDIELING

It is net te beskriuwen wat de lêste wurden fan de earbere foarsitter útwurken. Wat in gjalpen! Wat in geraas! En allegear ûndúdlike lûden, it iene hyp-hyp-hyp-hoera jage it oare en soks mei al dy lûdimitaasjes dêr’t it yn ’e Amerikaanske taal fan tilt! Mei de mûlen balten hja, mei de hannen waard klapt en mei de fuotten lieten hja de houten flier fan de sealen skodzje. Alle wapens fan dit artillerymuseum byelkoar hiene gjin heftiger lûdsweagen teweibringe kinnen. Soks hoecht jin gjin nij te dwaan. Guon kanonniers binne hast like lûdroftich as har kanonnen.

Barbicane bleau kalm mids dat entûsjaste geraas; it like derop dat er noch wat sizze woe tsjin syn kollega’s, want oan syn gebearten te sjen easke er stilte, en syn donderjend lûd sloech oer yn heftige knallen. Jo hearden him sels net mear. It duorre net lang of hy waard út syn setel skuord en tromfantlik rûndroegen. Sa kaam er út ’e hannen fan syn trouwe kammeraten yn ’e earms fan in kliber folk telâne dat net minder oerémis wie.

In Amerikaan sil ’m nearne oer ferwûnderje. Men heart wol faak sizzen dat it wurd ‘ûnmooglik’ net bestiet yn it Frânsk; mar hja hawwe har grif fersind mei it wurdboek. Yn Amearika ferrint alles sûnder swierrichheden, alles is ienfâldich en technyske problemen binne útiten foar’t se ûntsteane. Gjin inkelde wiere Yankee soe it yn ’m omgean doarre litten hawwe en foarsjoch problemen by it útfieren fan Barbicane syn plan. Sa sein, sa dien.

De tromfantlike rûngong fan de foarsitter waard ta de jûn út fuortset. In wiere fakkeloptocht. Ieren, Dútskers, Frânsen, Skotten, al dy ûnlyksoartige yndividuën dêr’t de befolking fan Maryland út bestiet rôpen yn har eigen memmetaal, en de jûchheis, hoera’s en bravo’s fermongen har yn in ûnsisber entûsjasme.

Krekt as hie se begrepen dat it om har gong, skynde de moanne mei sa’n heldere glâns, dat se mei har yntinse útstrieling de ljochten yn har omjouwing fertsjustere. Alle Yankees seagen nei har skitterjende skiif; guon swaaiden mei de hân nei har, oaren joegen har de leafste nammen; dizzen namen har goed op, en jingen stiene driigjend mei de fûst omheech; fan acht oere ôf oant middennacht makke in brilleman yn Jones Fall Street syn fortún mei de ferkeap fan brillen. De sulveren bol oan de nachtlike himel droech in lornjet as in dame út de hegerein. De Amerikanen holden en droegen har sa frij as wiene hja eigners. It like wol oft de ljochte Phoebe it eigendom fan dy drystmoedige oerweldigers wie, en dat se al diel útmakke fan it grûngebiet fan de Uny. En dochs wie allinnich de mooglikheid noch mar te praat brocht om dêr in projektyl hinne te sjitten – in frijwat botte wize om kontakten te lizzen, sels mei in himellichem, mar soks is no ienkear gebrûklik by beskaafde naasjes.

De fakkeloptocht

De klok hie al middennacht slein, en noch belune it entûsjasme net; it bleau sa yn alle lagen fan de befolking; de gesachdrager, de gelearde, de hanneler, de keapman, de kroader, de ferstannige minsken en it naïve jongfolk fielden dat it har tige oan ’t moed kaam; it gong dan ek om in nasjonale ûndernimming; yn ’e boppestêd en it part dat leger lei, op ’e kaaien dêr’t it wetter fan de Patapsco oerhinne rûn, op ’e skippen dy’t yn ’e havenbekkens fêstsieten, oeral wie it dan ek grôtfol mei minsken dy’t dronken fan blydskip, gin en whisky wiene; elkenien prate, swetste, redendielde, priizge, hantsjeklapte, fan de gentleman dy’t nonsjalant langút op ’e kanapee fan de taapkeamers foar syn bierglês mei Sherry Cobbler1lei, oant en mei de fearman dy’t ’m mei strieminne brandewyn yn ’e tryste kroegen fan Fells Point bedronk.

Om in oere as twa waard it lykwols rêstiger. It slagge de foarsitter dan ek om syn hûs te berikken, hy wie omfodde, ynein en deawurch. Sels in Herkules soe net bestân west hawwe tsjin sa’n entûsjasme. De mannichte ferliet sa njonkelytsen de pleinen en de strjitten. De fjouwer spoarlinen – Ohio, – Susquehanna – Philadelphia en de Washingtonspoarwei dy’t yn Baltimore byinoar komme, struiden it eksplosive folk oant yn alle úthoeken fan de Feriene Steaten út, en de stêd kaam yn in betreklike stilte ta rêst.

It soe trouwens in fersin wêze om te tinken dat allinnich Baltimore dy jûns de opwining oermânsk waard. Yn alle grutte stêden fan de Uny lykas New York, Boston, Albany, Washington, Richmond, Crescent-City2, Charleston, Mobile, fan Texas oant Massachusetts, fan Michigan oant Florida, allegearre dielden hja yn dat dollejoarum. De 30.000 korrespondearjende leden fan de Sjitferiening wiene yndied op ’e hichte mei it brief fan har foarsitter en hja wachten mei itselde ûngeduld op ’e ferneamde meidieling fan 5 oktober. Dyselde jûns, al mei’t der wurden oer de lippen fan de sprekker kamen, fleagen dy dan ek mei in feart fan 372.670 kilometer per sekonde3 troch de tillegraaftriedden, dwerstroch de steaten fan de Uny. Men kin dus wol mei folsleine wissichheid sizze dat oer it hiele grûngebiet fan de Feriene Steaten fan Amearika – tsien kear grutter as Frankryk – op itselde stuit ien en itselde hoera útstjitten waard, en dat 25 miljoen herten stik foar stik op deselde wize fol grutskens kloppen.

De oare deis pakten 1500 kranten, wykblêden, tydskriften dy’t twa kear yn ’e moanne ferskynden en moanneblêden de kwestje op; hja bestudearren de saak fan ferskate kanten: it natuerkundige, meteorologyske, ekonomyske of morele aspekt derfan ek mei it each op de trochslachjaande ynfloed op de polityk of de beskaving. Hja fregen har ôf oft de moanne in foltôge wrâld wie, oft se gjin inkelde feroaring mear ûndergean soe. Like se op de ierde doe’t dy noch gjin dampkring hie? Watfoar bysûnders hie har ûnsichtbere kant de ierdske sferoïde te bieden? Hoewol’t it allinnich noch mar gong om it sjitten fan in projektyl nei de nachtfoarstinne, seach elkenien it begjin fan in rige eksperiminten; elkenien hope dat Amearika op in dei ta de lêste geheimen fan dy heimsinnige skiif trochkringe soe, en guon minsken liken sels bang te wêzen dat sa’n ferovering it Europeeske lykwicht wolris gefoelich fersteure koe.

It projekt waard besprutsen, mar gjin blêd dat twivele oan de ferwêzenliking derfan; boeken, brosjures, ferslaggen, tydskriften, publisearre troch wittenskiplike, literêre en geastlike genoatskippen lieten dúdlik de foardielen derfan útkomme, en it Natuerhistoarysk Genoatskip yn Boston, it Amerikaanske Genoatskip foar Keunst en Wittenskippen yn Albany, it Genoatskip foar Geografy en Statistyk yn New York, it Filosofysk Genoatskip yn Philadelphia en it Smithson Ynstitút yn Washington stjoerden mei sa’n tûzen brieven har felisitaasjes nei de Sjitferiening, en beaen dêrby daliks help en jild oan.

Men kin dan ek wol rûnút sizze, dat noch nea in foarstel sa’n grut tal leden byinoar brocht hie; der wie sels gjin sprake fan wifelings, twivels en ûnwissens. Wat grappen, karikatueren en lietsjes oanbelanget om in projektyl nei de moanne te sjitten, as dy yn Europa ûntfongen waarden, soene dy – benammen yn Frankryk – min beteard wêze foar de betinker fan it plan; alle ‘lifepreservers’4 fan de wrâld soene net by machte west hawwe en noedzje dy tsjin de algemiene argewaasje. Der binne dingen dêr’t men net om laket yn ’e Nije Wrâld. Impey Barbicane waard dus fan dy deis ôf ien fan de grutste boargers fan de Feriene Steaten, sa’n soartemint fan Washington fan ’e wittenskip. Sa sjogge je mar wer hoefier’t in folk ynienen gean kin mei it ferhearlikjen fan in beskaat persoan.

In pear dagen nei de neamde gearkomste fan de Sjitferiening kundige de direkteur fan in Ingelsk toanielselskip yn it teater fan Baltimore de opfiering oan fan it stik: Much ado about nothing5, yn it teater fan Baltimore. Mar doe’t it stedsfolk yn de titel in sneue taspiling op de plannen fan foarsitter Barbicane seach, kamen hja yn kloften ta de seal yn, sloegen de bankjes stikken en twongen de ûnfortúnlike direkteur syn affysje te feroarjen. As in ferstannich man fûge er him nei de wil fan it publyk en ferfong er de ûnhandige komeedzje troch: As you like it6, en wiken oanien hie er fenomenale opbringsten.

1Mingsel fan rum, sinesappel, sûker, kaniel en muskaat. Dat gieleftige drankje sûge jo mei in glêzen reidsje op.

2Bynamme foar Nij-Orleâns.

3Dat is de faasje fan elektrisiteit.

4Bûswapen fan bûchsume bleinen en in metalen bol.

5In soad drokte om neat, komeedzje fan Shakespeare.

6As jo it goed fine, Shakespeare.