Stiefmanagement

Colofon

ISBN: 978 90 8954 910 5

1e druk 2016

© 2016 Marike Smilde

Uitgeverij Elikser

Ossekop 4

8911 LE Leeuwarden

Til: 058 - 289 48 57

www.elikser.nl

Omslagontwerp en illustratie:

reclamebureau Hollandspracht

Vormgeving binnenwerk: Evelien Veenstra

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op wat voor wijze dan ook, zonder voorafgaand schriftelijke toestemming van de auteur en de uitgeverij.

This book may not be reproduced by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the author and the publisher.

Stiefmanagement

Marike Smilde

Voor Alexander en Julia

Inleiding

Dertien jaar geleden werd ik stiefmoeder. Maar stiefmoeder ben je niet meteen. Het is een rol waarvoor je kiest en waarin je moet groeien, en ook een rol die je gegund moet worden, door je partner en door de kinderen.

In het leven heeft een mens meer rollen; in mijn geval naast stiefmoeder onder andere die van geliefde, dochter, zus, tante en vriendin, en in het werkzame leven die van collega, coach en interim-manager.

Er bestaat niet veel eenduidigheid over de wijze waarop de rol van stiefouder ingevuld zou moeten worden. En dat is ook niet verwonderlijk. Tot enkele decennia terug ontstond het stiefouderschap doorgaans vanwege het overlijden van een van de ouders. De stiefouder nam de rol van de overleden ouder meestal over. Dat is anno nu en zeker bij stiefouderschap na echtscheiding heel anders. Bovendien kennen samengestelde gezinnen velerlei variaties qua samenstelling.

Het uitgangspunt van dit boek is, dat het na echtscheiding voor de kinderen doorgaans goed is met beide ouders contact te hebben en te houden. De stiefouder neemt nooit de plaats in van de eigen ouder. De stiefouder kan wel een belangrijke rol gaan spelen in het leven van kinderen.

Waarom dit boek? Omdat ik zelf in een stiefgezin leef, en ik in de afgelopen jaren veel heb nagedacht over het stiefouderschap en in mijn omgeving de successen en de teleurstellingen heb gezien. Meer dan de helft van de samengestelde (of stief)gezinnen valt uit elkaar. Dat is verdrietig, voor alle deelnemers. En niet in de laatste plaats voor de kinderen. Kinderen hebben nooit gekozen voor het leven in een stiefgezin. Zorgen dat zij daar een warme en liefdevolle plek hebben om in op te groeien is een belangrijke opdracht voor ouders en stiefouders.

Aan de hand van interviews met ouders en stiefouders, literatuur en mijn eigen ervaringen beschrijf ik hoe een succesvol stiefgezin kan ontstaan en hoe het kan functioneren. Ik kijk wat stiefouders het beste kunnen doen of nalaten en wat hun toegevoegde waarde is in het totale samenspel. En wat is de rol van de ouder? Wat voegt hij toe?

Naast de ouder, de stiefouder en de kinderen staan er meer spelers op het toneel. Er is vaak nog de andere ouder, al dan niet samen met een partner. Het vraagt liefde, inzet en begrip van al deze spelers om er gezamenlijk een succes van te maken.

Ik maak af en toe een uitstapje naar het management. Ouder en stiefouder leiden samen het samengestelde gezin, ieder vanuit zijn of haar specifieke rol. Vandaar ook de titel stiefmanagement.

Leven in een stiefgezin is niet altijd gemakkelijk; niet voor de kinderen en ook niet voor de volwassenen. Dit boek is bedoeld als handreiking om ouders en stiefouders zich bewust te laten worden van hun aanpak en reactiepatronen. Van daaruit volgen aanknopingspunten om keuzes te maken en vervolgens goed om te gaan met de situatie. Op die wijze kun je vanuit innerlijke kracht invloed hebben op je eigen leven.

Ik heb dit boek geschreven voor stiefouders en ouders. Allereerst in het belang van de kinderen. Daarnaast vind ik het van groot belang dat we ook oog hebben voor de mooie dingen die er gebeuren en de inzet en liefde van veel stiefouders, nu er zo veel mensen leven in een samengesteld gezin. Stiefmanagement is voor mij dan ook: nuchter, liefdevol en optimistisch!

In dit boek komen gewone mensen voor. Er bestaan zeer schrijnende situaties die gelukkig niet kenmerkend zijn voor het overgrote deel van de stiefgezinnen. Dergelijke afwijkende situaties bespreek ik niet.

Zoals elke schrijver heb ik geworsteld met het gebruik van “hij” en “zij”. Ik heb besloten me aan te sluiten bij de gangbare keuze om “hij” te gebruiken, tenzij dat in het zinsverband niet logisch zou zijn. De lezer wordt van harte uitgenodigd om voor “hij” vooral ook “zij” te lezen.

Ik wens je veel plezier met het lezen van dit boek en ik hoop dat je er voor jezelf bruikbare inzichten uithaalt.

De inspiratie voor dit boek heb ik gehaald uit mijn eigen leven. Ik ben dankbaar dat Rob en ik samen met hun moeder en haar partner in een plezierige onderlinge verstandhouding onze (stief)kinderen Alexander en Julia een liefdevolle en harmonieuze basis in twee samengestelde gezinnen mogen bieden.

Apeldoorn, april 2013

Hoofdstuk 1. Stiefmanagement

Niemand wordt geboren met de diepe wens om ooit onderdeel uit te maken van een stiefgezin, maar soms verloopt het leven zo dat het zich voordoet. Iemand met kinderen gaat scheiden en ontmoet een nieuwe liefde. En iemand anders wordt verliefd op een man of vrouw met kinderen. Of ouders van wie een kind dacht dat ze altijd bij elkaar zouden blijven gaan scheiden en zijn ouders ontmoeten iemand anders. En dan de situatie dat een van beide ouders overlijdt en de overgebleven partner vervolgens zijn leven gaat delen met een nieuwe partner.

Even wat cijfers

Het aantal stiefgezinnen in Nederland is sinds 1998 met bijna 35.000 gestegen tot 150.000 gezinnen in 2007. Van voor 1998 zijn geen cijfers bekend.

In deze stiefgezinnen wonen volgens het CBS ruim 280.000 kinderen.

In werkelijkheid zijn er meer dan 150.000 stiefgezinnen, omdat niet alle soorten stiefgezinnen worden meegenomen in de gebruikte huishoudensstatistiek.

Zo worden stiefgezinnen met kinderen van beide partners niet als stiefgezin geregistreerd, maar als twee eenoudergezinnen in een huis. Bovendien kunnen kinderen niet op twee adressen zijn ingeschreven, ook niet als zij in twee co-oudergezinnen leven met in elk gezin mogelijk een stiefouder.

Volgens eigen onderzoek van Stichting Stiefgezinnen Nederland zijn er inmiddels 200.000 stiefgezinnen.

Circa 200.000 stiefgezinnen met daarbij minimaal 280.000 kinderen, betekent dat er zo’n 680.000 mensen in stiefgezinnen leven: ouders, stiefouders en kinderen.

Ontstaan stiefgezinnen

Stiefgezinnen ontstaan na echtscheiding of overlijden. We kennen fulltime-, halftime-, parttime- en weekendstiefgezinnen, al dan niet in combinatie met co-ouderschap.

Ook wordt wel gesproken van een stiefvadergezin (kinderen komen uit een eerdere relatie van moeder), stiefmoedergezin (kinderen komen uit een eerdere relatie van vader) en het samengestelde gezin (kinderen van zowel vader als moeder uit een vorige relatie).

De term samengesteld gezin wordt overigens niet alleen daarvoor gebruikt. In veel literatuur en in het spraakgebruik is een samengesteld gezin een gezin met een ouder en zijn of haar kinderen aangevuld met een stiefouder, al dan niet met eigen kinderen.

Ik gebruik de termen samengesteld gezin en stiefgezin door elkaar.

In een derde van de stiefgezinnen worden nieuwe kinderen geboren. Voor deze kinderen is het stiefgezin natuurlijk het kerngezin. Het kerngezin wordt ook wel het oorspronkelijke gezin genoemd.

Er zijn dus veel varianten in samenstelling van het stiefgezin.

Verreweg de meeste kinderen wonen na de scheiding nog steeds bij hun moeder (circa 75%), 6% bij hun vader en circa 20% in co-oudergezinnen. Deze cijfers komen uit het onderzoek Scholieren en Gezinnen 2010. Van co-ouderschap is in dit onderzoek sprake als een kind gemiddeld drie tot vier dagen per week bij elke ouder is. Sinds 1998 blijft het ouderlijk gezag conform de wet na echtscheiding in beginsel bestaan.

Verschillende stiefgezinnen

Na echtscheiding

Na overlijden

Na echtscheiding

Het huwelijk of de vorige relatie van een van de nieuwe partners of van beide partners is ontbonden door echtscheiding.

Soms ontstaat het stiefgezin vrijwel meteen na de echtscheiding, soms is de ouder een periode alleen geweest voordat hij een nieuwe liefde ontmoet.

Een echtscheiding is voor partners ingrijpend. Zij dachten voor altijd bij elkaar te blijven en hun kind te laten opgroeien in een veilige, liefdevolle omgeving met beide ouders. Die droom is uiteengespat. Partners moeten leren elkaar als partners los te laten en als ouders verder te gaan. Want ouders zijn zij levenslang. De manier waarop ouders uit elkaar gaan kan erg verschillen en ook hoe hun band zich na de echtscheiding ontwikkelt.

Voor kinderen is een echtscheiding ook enorm ingrijpend. Zij hebben twee biologische ouders en dat blijft zo. Vanwege de bloedband is er een sterke loyaliteit met beide ouders.

Kinderen moeten leren accepteren dat zij niet meer met beide ouders in een huis kunnen wonen.

En dan wordt vader of moeder weer verliefd. Hij wil zijn leven weer gaan delen met een nieuwe partner. Maar zo onbezorgd als de eerste keer wordt het niet meer. Er zijn nu kinderen, en misschien heeft de nieuwe partner ook wel kinderen.

Na overlijden

De partner van een van beide of van beide ouders is overleden, plotseling of na een lang ziekbed.

Wezenlijk anders is hier dat er geen keuze is geweest. De partners hielden nog van elkaar en waren van plan hun leven verder te delen. Dat heeft de dood ruw verstoord. De liefde van de overgebleven partner is niet opeens verdwenen.

Kinderen raken hun vader of moeder kwijt, en anders dan na echtscheiding is zeker dat zij hun overleden ouder nooit meer zullen zien en dat deze er nooit meer voor hen kan zijn.

Dat maakt vaak de band met de nog levende ouder extra sterk. Een nieuwe partner kan daar ook tegenaan lopen. Ook moet een nieuwe partner kunnen omgaan met het feit dat de ouder vaak nog steeds van zijn overleden partner houdt.

Homo- en lesbische stiefgezinnen

Ook homo- en lesbische stiefgezinnen ontstaan na overlijden of echtscheiding.

Kenmerkend voor deze stiefgezinnen is dat beide partners van hetzelfde geslacht zijn.

Ook hier kan – net als in heterostiefgezinnen- een of beide partners kinderen hebben uit een vorige relatie. De vorige relatie kan ook een homo- of lesbische relatie zijn of een heterorelatie. Naast de gebruikelijk uitdagingen in een stiefgezin, kunnen hier extra elementen een rol spelen.

Vooral als de kinderen eerst zijn opgevoed in een heterogezin, kan het uit de kast komen van vader of moeder en het krijgen van een nieuwe homoseksuele of lesbische stiefouder veel aanpassing vragen.

Ook de omgeving reageert daar niet altijd goed op, er worden bijvoorbeeld vervelende opmerkingen gemaakt op school, in de familie et cetera. Als dan ook nog de heteroseksuele ex-partner moeite heeft met de nieuwe homo- of lesbische relatie van zijn ex-partner is dat niet alleen vervelend voor de ouder, maar zeker ook voor het kind. Een dergelijke reactie van de achtergebleven hetero-ouder kan zelfs de vorming van de band tussen kind en stiefouder lastig maken.

Het nieuwe gezin

De start van een samengesteld gezin is nooit onbekommerd en wie er wel zo instapt, komt van een koude kermis thuis.

Het is heerlijk weer verliefd te zijn en samen een leven op te bouwen, heerlijk om weer de steun van een partner te hebben. Voor de nieuwe partner kan het heel verrijkend zijn om zijn leven te delen met iemand die kinderen heeft. Maar voor naïviteit is geen plaats. We kennen allemaal de verhalen hoe het hopeloos mis kan lopen. Of het houdt allemaal wel stand, maar er zijn toch vooral verliezers. Er wordt veel geleden, al dan niet hardop gezegd of bewust beleefd.

Kan het niet anders? Vast wel, maar hoe?

Welke spelers staan er allemaal op het bord in zo’n nieuwe relatie? En wat is hun rol? Er zijn partners, ex-partners en natuurlijk de kinderen. Ik noem dat het ecosysteem. Als alles goed gaat, heeft ieder in dat systeem een eigen plek en eigen rol. Hoe ziet dat eruit? Wat zijn de do’s en don’ts?

Vanzelfsprekend is het na een ingrijpende gebeurtenis als overlijden of echtscheiding voor kinderen doorgaans beter als nog even wordt gewacht met de vorming van een stiefgezin. Kinderen hebben dan tijd en rust om de voorliggende ingrijpende gebeurtenis te verwerken. En voor wie de stap op zeker moment waagt, is er bepaald geen garantie op een goede afloop. Meer dan de helft van de tweede huwelijken en samenwoonrelaties strandt.

Het vraagt liefde, inzet en begrip van alle deelnemers om er een succes van te maken, en laten we daarbij vooral ook humor niet vergeten. Het gaat niet vanzelf. Mijn focus in dit boek ligt er vooral op wat stiefouders het beste kunnen doen of nalaten, samen met de ouders. Wat is hun rol? Wat is hun toegevoegde waarde voor het geheel? Waarom focus op de stiefouders? Hebben de andere spelers dan niet een verantwoordelijkheid? Zeker, maar als stiefouder kun je veel problemen en onbegrip tegenkomen. Zelf regie houden over de situatie maakt de stiefouder krachtiger en beter in staat om goede keuzes te maken en voor zichzelf te zorgen.

Stief of niet?

Er is veel discussie over het gebruik van het woord “stief” in stiefdochter, stiefmoeder et cetera.

De betekenis van het woord is: beroofd, iets missend; zonder bloedband. Het woord stief heeft een negatieve klank, ontstaan door stiefmoeders in sprookjes en mythen. Daar kwam de stiefmoeder in beeld als de eigen, biologische moeder was gestorven. Een heel andere situatie dan tegenwoordig, waarbij de meeste stiefmoeders deze rol krijgen vanwege een echtscheiding.

Maar gaat het in sprookjes wel over echte vrouwen van vlees en bloed?

De grondslag voor de analytische therapie werd gelegd door Carl Gustav Jung (1875-1961). Jung ging ervan uit dat het onbewuste tot ons spreekt in symbooltaal. Van daaruit ontstonden veel boeiende interpretaties van mythen en sprookjes.

Alle sprookjesfiguren zijn oerbeelden en aspecten van ons eigen zielenleven. De stiefmoeder in sprookjes is deel van de schaduw van ons eigen zielenleven. Schaduw is dat deel van onszelf dat we het liefst niet laten zien, in tegenstelling tot de Persona, het deel dat we aan de wereld tonen.

De stiefmoeder staat voor de afwijzende, jaloerse, uitbuitende en soms zelfs zelfdestructieve aspecten van jezelf. En dat beeld heeft dus niets te maken met echte stiefmoeders en stiefvaders.

Het woord stiefmoeder heeft een negatieve klank, terwijl er veel liefdevolle en goede stiefmoeders zijn. Velen kiezen voor alternatieven als bonusmoeder, meemoeder et cetera. Zolang we echter woorden als stiefmoeder vermijden blijft dit negatieve imago in stand. Binnen ons samengestelde gezin gebruiken we de termen stiefmoeder, stiefzoon en stiefdochter juist als een geuzennaam. En het is ook praktisch: iedereen weet wat ermee wordt bedoeld, uitleg is niet nodig.

In dit boek gebruik ik dus welbewust het woord “stief”.

Intussen in het echte leven

De energieke stiefmoeder

Lisa werd verliefd op Anton en vond het geweldig dat hij twee kleine kinderen had. “Als wij dan straks een kind krijgen, heeft dat meteen een zusje en een broertje”, zo zei zij vaak tegen hem.

Zij kwam zelf uit een gelukkig gezin en was vast van plan om dit de kinderen van Anton ook te bieden. Weliswaar hadden Antons kinderen een eigen moeder, maar die was maar alleen, dus dat was geen probleem.

Anton en zijn ex hadden co-ouderschap, waarbij de ene week de kinderen bij hem woonden en de andere week bij hun moeder. Anton had een drukke baan en moest veel reizen. Lisa werkte in de stad. Dus zij kon prima helpen in de week dat de kinderen er waren. Graag zelfs. Anton en Lisa gingen snel samenwonen, al een paar maanden nadat zij elkaar leerden kennen. Ze waren zeker van elkaar, dus dat was geen probleem. En de kinderen? Die vonden het vast fijn weer in een echt gezin te wonen, dachten Anton en Lisa. Lisa ging helemaal op in het moederen en vond dat het geweldig ging. Ook Anton was erg blij, de zorgen voor de kinderen werden gedeeld. En de kinderen? Klein als ze waren, voegden zij zich naar de situatie. Ze vonden Lisa wel lief.

Hun moeder kwam bij het halen en brengen niet meer binnen, nu Lisa er woonde. Lisa en hun moeder hadden elkaar niet zo veel te vertellen, maar een slechte relatie hadden ze zeker niet.

Maar tot haar verbazing werd de relatie tussen haar en de ex van Anton opeens wat stroever. Zij waren altijd vriendelijk naar elkaar geweest, maar nu merkte Lisa meer afstand en ze hoorde van de kinderen dat hun moeder kritiek had gehad op Lisa. Dat Lisa zich overal mee bemoeide en dat Lisa deed alsof zij de moeder was. Waarschijnlijk kwam dat doordat Lisa met Anton meegegaan was naar de ouderavond. Lisa vond dat heel normaal. De kinderen woonden net zo veel bij Anton en haar als bij hun moeder. En Anton was zo veel weg, dat Lisa veel beter kon vertellen hoe het bij hen thuis met de kinderen ging. Dat snapte die ex toch wel? Lisa merkte dat de kinderen minder spontaan naar haar werden. Ze vroegen vaak wanneer ze weer naar hun moeder gingen. Lisa deed alles met de beste bedoelingen. Maar gaandeweg…

Wat je je kunt afvragen…

Hoe snel gaat iemand eigenlijk samenwonen met zijn nieuwe liefde als er kinderen zijn?

Is het wel verstandig dat de vader zo veel zorgtaken bij de nieuwe stiefmoeder neerlegt? Wanneer kan dat wel of liever niet?

Is de invulling door de stiefmoeder er een vanuit oprecht verlangen of doet zij zichzelf geweld aan?

Wat doet de moeder om het allemaal soepel te laten verlopen? Waarom komt zij niet meer binnen bij het halen en brengen?

Helpt de moeder haar kinderen eigenlijk met klagen over de nieuwe liefde van hun vader?

Wat zou iedereen anders kunnen doen?

Intussen in het echte leven

De verliefde vader

Dat had Fred zich wel anders voorgesteld, toen hij jaren na de echtscheiding weer een geliefde had. Els was slim, lief en had een zoon van 12 jaar die bij haar woonde. Zijn vader was overleden. Omdat Fred en Els niet dicht bij elkaar woonden en hij landelijk werkte, leek het logisch om bij haar te gaan wonen. Hoe had hij kunnen weten dat dit hem op strijd met zijn ex zou komen te staan? Hij had hun dochter van 11 jaar elke twee weken een weekend en dat zou zo blijven, alleen moest hij nu wat verder rijden om haar te halen en te brengen. Zijn ex had veel kritiek op Els, op het feit dat hun dochter nu opeens geconfronteerd werd met een ander kind en een nieuwe vrouw. Volgens haar dacht Fred alleen maar aan zichzelf. Het klopt dat het niet echt lekker liep tussen hun dochter en de zoon van Els. Beiden hadden thuis het rijk alleen en moesten dan in de gezamenlijke weekends de aandacht delen, en daar hadden zij beiden moeite mee. Maar zowel Els als hij was daarin onverbiddelijk, ze waren dan een gezin en deden alles samen. Meteen deze heldere lijn doorvoeren, dat was de enige manier om door deze fase heen te rollen. Zijn dochter klaagde dat zij hem nooit meer voor zichzelf had en Els op haar beurt klaagde juist dat hij in die weekends alleen aandacht voor zijn dochter had. Zijn dochter had veel kritiek op Els, maar alles moest wennen. Vorig weekend was wel erg vervelend geweest. Zijn dochter had een glazen beeld van Els van de vensterbank gestoten. Kapot natuurlijk. Els was van slag geweest, omdat het een cadeau van haar overleden man was. Zijn dochter had een beetje dom gegrinnikt. Volgens Els had zij het met opzet gedaan. Dat leek hem nu weer wat overdreven. En tot overmaat van ramp was Els’ zoon zich ermee gaan bemoeien en hij had Freds dochter aan de haren getrokken. Kortom: erg onverkwikkelijk allemaal. Hij had besloten zijn dochter maar wat eerder terug te brengen naar haar moeder. Die was vervolgens boos geworden, omdat zij nu een afspraak moest afzeggen. Wat een gedoe. Hoe eerder Els en hij met hun kinderen zich een nieuw gezin voelden, hoe beter.