Kleine theologie
van het wielrennen

Colofon

‘De wielersport is per definitie
een katholieke sport.’

Mart Smeets

God heeft ook een fiets. Kleine theologie van het wielrennen

Dr. Frank G. Bosman - www.frankbosman.nl

© Berne Media | uitgeverij abdij van berne, Heeswijk 2016

Omslag: Studio Jan de Boer

Illustratie omslag: Robin van Mieghem

Vormgeving: Garage BNO

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk,
fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever

ISBN 978-90-8972-132-7

Voor Beatrice, Roland en Jimmy

Ferme de la Gabrielle

Romagne sous Montfaucon

Frankrijk

Inhoud

Inhoud

Introductie. Waarom ik van wielrennen houd

1 Waarom fietsen een katholieke sport is

2 Onze-Lieve-Vrouw van de Wielrenners

3 H. Johnny-in-het-prikkeldraad

4 (On)heilig water

5 De man op de top van de Tourmalet

6 Leiden is dienen. Dienen is lijden

7 ‘De Heer zegene deze fiets en behoede deze fietser…’

8 De rodelantaarndrager

9 De gele lauwerkrans

Korte bibliografie

Introductie. Waarom ik van wielrennen houd

Wielrennen en katholicisme zijn voor mij onlosmakelijk met elkaar verbonden. Dat begon al in mijn kinderenjaren in de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw. Mijn ouders en ik woonden toen in Leidschendam, vlak bij Den Haag, tegenwoordig onderdeel van een fusiegemeente die bij chronisch gebrek aan creativiteit ‘Leidschendam-Voorburg’ is genoemd. In die jaren heb ik nog het allerlaatste staartje van het ‘Rijke Roomsche Leven’ meegemaakt, geheel in stijl met het beroemde boek uit 1963 van Michel van der Plas met diezelfde titel.

Hoewel ik in 1978 ben geboren, hebben mijn ouders mij nog weten onder te dompelen in de breedte en de diepte van de katholieke ritualiteit, liturgie en volksdevotie. Ik sleet mijn kinder- en jongerenjaren met rozenkransen, bidprentjes en eucharistische aanbidding. Ik liet mij met wijwater zegenen, elke zondag tijdens het Asperges me. Ik snoof de wolken wierook op tijdens de evangelielezing. Ik bezocht bedevaartsplaatsen van heiligen wier naam ik me niet eens meer kan herinneren. Ik bad tweemaal daags het breviergebed. Ik beklom de onderste sporten van de rooms-katholieke lekenhiërarchie door achtereenvolgens misdienaar, acoliet en koster te worden.

Van biechtstoel naar Tour de France

De pastoors van de Sint-Jacobuskerk in Den Haag en de HH. Petrus & Pauluskerk in Leidschendam leerden mij dat liturgie met grote ernst en aandacht gevierd moet worden. Vooral de Leidschendamse pastoor Hendriks leerde mij het wielrennen lief te hebben, hoewel hij daar nooit weet van heeft gehad en waarschijnlijk met gemengde gevoelens op zijn rol in deze liefde zal terugkijken. Mijn ouders hadden in die dagen namelijk nog de behoefte om zich zeer geregeld van hun zondigheid te laten bevrijden op die typisch katholieke wijze van ter biecht gaan.

Bij Hendriks ging dat nog op de ‘Rijke Roomsche wijze’: in een oud-eikenhouten hokje aan de linkerkant van het zijschip, inclusief roodfluwelen gordijntjes. De entourage was perfect voor een documentaire over de preconciliaire biechtpraktijk, hoewel ik mijn pastoor gelukkig nooit heb kunnen betrappen op enige nostalgische neigingen richting de ‘oude mis’ van mgr. Lefebvre en consorten, die menen dat louter een ritualistische eerbied voor de heilige eucharistie voldoende is om het hemels Jeruzalem ter plekke te realiseren.

In ieder geval: de houten wandjes waren te dik om te verstaan wat biechteling en biechtvader met elkaar bespraken onder het zegel van het biechtgeheim, maar net dun genoeg om een zacht gemurmel te kunnen horen waardoor de wachtenden in de juiste stemming gebracht konden worden. Mijn moeder murmelde met hoge stem, de pastoor in een lage variant, waarbij opvallend was dat mijn vader weliswaar ook te biecht ging, maar ik hem nooit hoorde murmelen.

De volgorde van biechten lag van oudsher vast: eerst ik, dan mijn vader en dan mijn moeder. Die volgorde is van uiterst belang voor mijn ontluikende wielerliefde. Ik biechtte zoals je dat van een kind, puber en jongere mag verwachten. Je verzint twee (niet meer, niet minder) ‘zonden’ waarvan je bij voorbaat kunt aannemen dat ze niet te licht zijn om door meneer pastoor niet serieus genomen te worden, maar anderzijds niet zo zwaar zijn dat de penitentie de vijftien Onzevaders of Weesgegroetjes overschrijdt. Ik had namelijk haast na mijn biecht. Terwijl mijn vader zijn biechtrondje fietste, bad ik zo snel mogelijk mijn penitentiegebeden door, waarin ik mij een grote vaardigheid eigen had gemaakt, zodat hij en ik ongeveer tegelijkertijd klaar waren. Waarom mijn vader zijn penitenties niet gelijk volbracht net als ik, weet ik niet. Misschien deed hij ze later of was zijn opgegeven penitentie van een heel andere orde.

Samen liepen we dan de Petrus & Pauluskerk uit naar onze auto die aan de rand van de rivier de Vliet geparkeerd stond, vlak bij het bekende sluisje dat midden in het oude dorp staat. Ik herinner me nog die ene dag dat mijn vader de autoradio aanzette ‘om de Tour te volgen’. Ik had wel gehoord van wielrenners en soms had ik wel wat meegekeken naar mijn vader terwijl hij voor zijn televisie de voor mij onbekende en ver weg fietsende atleten allerlei zegeningen dan wel verwensingen meegaf. Maar dat was anders.

Ik zat naast mijn vader, die achter het stuur zat. Ik op de plek waar altijd (behalve dan) mijn moeder plaatsnam. Samen luisterden we naar de stem van het mannetje van de radio, die melding maakte van epische gevechten uit een land waarvan ik alleen de klank kende. Mijn vakanties beperkten zich toen tot dagjes uit naar de Efteling en allerhande heiligen- en bedevaartplaatsen in Nederland en België. Samen zaten mijn vader en ik zwijgend naar de radio te luisteren waar de Tour de France integraal werd uitgezonden, onderbroken door reclames (vervelend), muziek (leuk) en het journaal (matig).

Ook omdat mijn moeder soms anderhalf uur nodig had haar ziel te bevrijden van allerhanden ‘zondjes’, kreeg ik op die manier een hoop mee. Desgevraagd legde mijn vader alles uit: wat een peloton was, waarom je sprinters en klimmers hebt, wat demarreren is, wat het verschil is tussen bolletjes- en witte trui, en waarom de lantaarndrager de meest heroïsche rol in het peloton heeft. Maar buiten al deze noodzakelijk technische informatie leerde ik de Tour te voelen.

De dramatiek van de valpartijen die geletruidragers niet alleen de Tour kostten, maar soms ook hun vege leven. De woede van de eenzame ontsnapper die meer dan tweehonderd kilometer alleen gereden heeft, om vijftig meter voor de finish door de sprinters van het aanstormende peloton te worden ingerekend. Voorzichtig gefluister over mogelijk dopinggebruik onder de wielrenners. Ongelukkig uitgevoerde schouderduwtjes. Scheldkanonnades tussen renners. De kruisjes op de nek van de rechtop zittende winnaar die zijn handen in gebed ten hemel heft als hij de finishlijn passeert. De eindeloos tegenvallende prestaties van de overvraagde Nederlandse renners. De onrechtvaardigheid van een ontsnapte knecht die zich op last van zijn ploegleider uit de kopploeg moet laten terugzakken om dwars door het peloton heen zijn gehavende kopman op te rapen en over de finish te dirigeren.

Daar in die auto van mijn vader, uitkijkend over het snelstromende water van de Vliet, in de schaduw van de Petrus & Pauluskerk in Leidschendam, terwijl mijn moeder maar door murmelde in dat biechthokje, voelde ik dat God aanwezig was. Niet alleen bij ons, luisterend naar de Tour de France, zoals honderdduizenden anderen overal in Europa, maar vooral bij die ridders van de weg, pelgrimerend door het enige land in Europa dat mag fluisteren dat zij Gods eigen land is. De eenzame fietser, kromgebogen over zijn stuur, tegen de wind – Boudewijn de Groot bezong hem al. Als een tweewielige klimgeit gooit de renner zich voor het oog van de wereld tegen een berg op die zo stijl is dat ik hem niet eens op durf te lopen. Alpe d’Huez. Col de la Colombière. Mont Ventoux. Ik blijf er nog steeds voor thuis.

Het zijn deze gladiatoren die bloeden voor de bloeddorst van thuisblijvende kijkers. Het zijn deze heremieten die hun lichaam zozeer hebben leren afbeulen dat zij inmiddels ook hun geest kunnen controleren. Hoe vaak heb ik niet een renner naar zijn schouder zien grijpen in die karakteristieke greep: schouder uit de kom, sleutelbeen gebroken. Ze fietsen door. Met gebroken ribben, gebroken bekken, stukken huid ontveld ter grote van a3-tjes. Het zijn de heiligen van onze laatmoderniteit. Zij brengen ons de verlossing die wij allang vergeten waren. Ze trotseren Gods elementen om zich zwoegend en zwetend de in mist gehulde berg op te slingeren. Bloed, zweet en tranen vergieten ze. En waarom? Om de finish te halen. Om te winnen. Om die ene trui met die beroemde gele kleur.

Veni, vidi, fietsie!

Mijn Rijke Roomsche jeugd leidde tot een even Roomsche levenskeuze: ik wilde priester worden. Voor wielrenner was ik niet in de wieg gelegd: niet stoer genoeg, net iets te dik, en vooral: niet in staat om pijn te verbijten, er zelfs van te kunnen genieten. Dan is een carrière als priester een goede tweede. Althans, dat vond ik toen. Ter voorbereiding op mijn (naar later bleek vrij korte) periode in het seminarie van Den Bosch, reed ik samen met enkele medegeroepenen op de fiets van de Hertogsstad naar het Franse Reims. Van daar zouden we met de bus verder reizen naar Parijs. Het was 1997, een heilig jaar, een jubeljaar, en het jaar van de steeds terugkerende Wereldjongerendagen. Paus Johannes Paulus II was in de Franse hoofdstad en een miljoen jongeren zochten hem op. Waaronder ik.

De reis betekende een totale afbraak van alles wat ik van mijzelf dacht te weten. Natuurlijk, ik had getraind. Op een stadsfiets met zeven versnellingen. Tussen Leidschendam en Maassluis, waar mijn vader werkte. Een uurtje of drie fietsen over spiegelgladde, aangeharkte, vlakke asfaltwegen. Dus getooid met een zwakke fiets, een ongetraind lichaam, veel te veel bagage en een trui met de tekst ‘Veni, Vidi, Fietsi’ vertrok ik op dag één uit Den Bosch.

Hoe vaak ik heb gefantaseerd om af te stappen, nee, om me gewoon te laten vallen en in slaap te vallen, weet ik niet meer. Slechts het bravoure van de achttienjarige weerhield me te stoppen. Ik leerde dat verkoelend bier drinken op een Frans terras tijdens de lunch erg lekker was, maar dat het je benen de rest van de dag veranderde in gesmolten lood. Dat je op de beste matrassen kan liggen ’s nachts, maar dat je kont en onderrug je dwingen in de onnatuurlijkste houdingen te gaan slapen – wat dan niet lukt. Uiteindelijk aan het einde van de derde en laatste dag, we waren nog een kilometer of vijftig van Reims, trok de voorzienigheid zich mijn lot aan, zoals vaste Tourcommentator Maarten Ducrot zo vaak heeft beleden. Ergens midden in een verzengend hete weg door een pas gemaaid graanveld brak de achteras van mijn fiets. Ik genoot. Rust. Requiescat in Pace.

Aangezien ook mijn mederenners geen reserveachteras tot hun beschikking hadden, liep ik naar het dichtstbijzijnde dorp, alwaar ik in mijn allerbelabberdste Frans probeerde de situatie uit te leggen. De pastoor was van de goede soort: hij stalde mijn fiets in zijn schuur; die konden we op de terugweg met het busje ophalen. Hij zette mij met een karaf ijswater voor de televisie, waarop ik de verrichtingen van de paus in Parijs kon volgen. Ik heb er niets van gevolgd. Ik dronk. En dankte God voor deze verlossing. Na een paar uur reed de pastoor mij zwijgend – hij had inmiddels al zijn pogingen om mij het Frans bij te brengen laten varen – naar het dichtstbijzijnde treinstation. Ik pakte daar de trein naar Reims en alles kwam toch nog goed.

Nu ja, goed… Priester ben ik nooit geworden, maar mijn fascinatie voor de Rooms-Katholieke Kerk en de liefde voor de onuitsprekelijke God hebben me naar de toenmalige Katholieke Theologische Universiteit te Utrecht gedreven. Ik werk nog steeds voor haar, zij het onder een buitenlandse naam: Tilburg School of Catholic Theology. Van beide keuzes, voor het grootseminarie en daarna voor de academie, heb ik nooit spijt gehad.

Natuurlijk leerde ik later ook het wielrennen op de televisie waarderen. En ik leerde dat er nog meer wielrennen was dan alleen op een racefiets door Frankrijk. Vuelta Ciclista a España. De Giro d’Italia. De Waalse Pijl. Het Critérium du Dauphiné. Parijs-Roubaix. Luik-Bastenaken-Luik. Baanwielrennen. Cross country. Mountainbiken. Ja, natuurlijk. Maar voor mij is wielrennen toch onverbrekelijk verbonden met dat ene epische evenement in het zomerse Frankrijk. De ronde der rondes. De Moeder van alle rondes. De ronde die alle andere rondes overbodig maakt. De Tour de France.

Voor mij bleven wielrennen en geloof met elkaar verbonden. Maarten Ducrot en Mart Smeets, mijn meest trouwe gidsen in de wondere wereld van het wielrennen, werden maar niet moe hun evangelie aan mij te verkondigen. Ducrot over de voorzienigheid die waakt over het peloton (NOS, 2011):

‘Consequentie is dat je als renner dus zo fris mogelijk in de finale moet aanlanden. Onderweg mag je geen energie verspillen, maar je mag ook niet gefopt worden door onverwachte gebeurtenissen. Je weet nooit wat een concurrent doet of welk ongeluk de voorzienigheid voor je in petto heeft.’

En voor het Katholiek Nieuwsblad