HENRI NOUWEN

Open
uw hart

DE WEG NAAR GASTVRIJHEID,
ONSZELF EN GOD

Colofon

Oorspronkelijk verschenen als Reaching Out. Three Movements of the Spiritual Life, in 1975 uitgegeven bij Doubleday, V.S.
In Nederlandse vertaling als Open uw hart. De weg naar onszelf, de andere en God in 1988 uitgegeven door Lannoo.

Alle Bijbelcitaten komen uit: Groot Nieuws Bijbel, vertaling in omgangstaal. Boxtel-Haarlem, Katholieke Bijbelstichting, Nederlands Bijbelgenootschap, eerste druk 1983.

De psalmcitaten zijn afkomstig uit: Vijftig Psalmen (vert. H. Oosterhuis en
P. Drijvers), Baarn, Ambo, eerste druk 1967.

Herziene editie: © 2016 Berne Media | uitgeverij abdij van berne

Vormgeving binnenwerk en omslag: Garage – bureau voor grafisch ontwerp.

Website: www.garage-bno.nl

Voor deze herziene uitgave zijn spelling en stijl aangepast aan de Woordenlijst Nederlandse Taal (2015), zijn een inhoudsopgave en auteursinformatie toegevoegd. Het Ten geleide is geschreven door Laurent Nouwen van de Henri Nouwenstichting. Hier wordt het werk en gedachtegoed van Henri Nouwen bevorderd:

Henri Nouwen Stichting, Avenue Concordia 117, NL 3062 LG Rotterdam,
www.nouwen.org

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

Ten geleide

Kunnen we werkelijk gastvrij zijn? Durven we ons open te stellen tot een ontvangende houding en het geschenk van de gast aan onze tafel te aanvaarden? Of sluit de angst voor de ander, de vreemdeling, ons hart en houdt zij ons in een krampachtige greep?

In Open uw hart worstelt Henri Nouwen met deze vragen. Ze gaan over het proces van hostility naar hospitality, van gevoelens van vijandigheid naar gevoelens van gastvrijheid. Dat thema hield hem erg bezig. Het zijn geen vragen die je aan de politiek of aan een professionele organisatie kunt uitbesteden, maar vragen die wij allereerst in ons eigen leven hebben te beantwoorden. De vernieuwde uitgave van dit boek komt op een moment dat deze vragen uiterst actueel zijn en biedt een even persoonlijke als universele leidraad op zoek naar antwoorden.

Laurent Nouwen

Henri Nouwen stichting

Woord vooraf

Dit boek is een antwoord op de vraag: ‘Wat betekent leven in de geest van Jezus Christus?’

Het is daarom een persoonlijk boek, een boek dat zijn oorsprong vindt in een strijd die voor alles die van mij was en is. Maar door de jaren heen werd het steeds duidelijker dat ik door de strijd te intensiveren en tot in zijn wortels te volgen, een niveau bereikte waarop deze gedeeld kon worden. Dit boek draagt geen antwoorden of oplossingen aan, maar is geschreven in de overtuiging dat de speurtocht naar een authentieke christelijke spiritualiteit de pijn en de moeite waard is, omdat we in die speurtocht tekenen kunnen vinden van hoop, moed en vertrouwen.

De laatste jaren heb ik veel werken gelezen over spiritualiteit en spiritueel leven, veel lezingen gehoord, met talloze spirituele leiders gesproken en menige religieuze gemeenschap bezocht. Ik heb er veel van geleerd, maar nu is de tijd gekomen om te beseffen dat ouders noch docenten noch raadslieden veel meer kunnen dan een open, vriendelijke ruimte bieden waarin je je eigen eenzame weg moet vinden. Misschien was het mijn eigen diepgewortelde angst om alleen en op eigen voeten te staan die me steeds weer van mens naar mens, van boek naar boek en van school naar school heeft gedreven, waarbij ik angstvallig vermeed de verantwoordelijkheid voor mijn eigen leven op me te nemen, omdat dat te pijnlijk was. Het kan zijn, maar belangrijker is dat de tijd gekomen lijkt waarop ik niet langer terzijde kan staan en opmerken: ‘Sommigen zeggen… anderen zeggen…’, maar antwoord moet geven op de vraag ‘Wat zeg je nu zelf?’ (zie Marcus 8:27-30).

De vraag naar het spirituele leven is een uitdaging. Zij raakt de kern van het leven. Zij dwingt je om niets als vanzelfsprekend te aanvaarden – goed noch kwaad, leven noch dood, mensen noch God. Daarom hebben we bij de beantwoording van deze vraag (onze eigen vraag) zo veel leiding nodig, en hebben we bij de beslissingen (onze strikt persoonlijke beslissingen) veel behoefte aan hulp. Daarom kan ik zelfs na jaren onderwijs en vorming nog steeds met Dante zeggen: ‘Midden op mijn levensweg sta ik in een donker bos.’ Die ervaring is afschuwelijk, maar ook stimulerend, omdat het de enorme ervaring is alleen te staan, alleen in de wereld, alleen voor God.

Ik wilde dit boek schrijven omdat ik er steeds meer van overtuigd raak dat mijn leven evenzeer anderen toebehoort als mijzelf, en dat wat ik als volstrekt uniek ervaar dikwijls heel stevig blijkt ingebed in ons algemeen mens-zijn.

We zouden alles wat hierna volgt kunnen samenvatten in de uitspraak dat spiritueel leven een speurtocht is naar ons diepste zelf, onze medemensen en onze God. Op zoek gaan, omdat je aangeraakt bent, geeft het beste de stemming en de bedoeling van dit boek weer. In ons onstuimige, dikwijls chaotische leven worden we opgeroepen op zoek te gaan: moedig en eerlijk naar onszelf, met niet aflatende zorg naar onze medemensen en met steeds intensiever gebed naar onze God. Maar om dat te doen moeten we onze innerlijke rusteloosheid, onze gemengde gevoelens ten opzichte van anderen en onze diepgewortelde argwaan over Gods afwezigheid onder ogen zien en eerlijk onderzoeken.

Ik heb lang geaarzeld om een boek te schrijven dat zo’n persoonlijke achtergrond heeft. Hoe kan ik anderen vertellen van de weg, terwijl ik zelf nog zo vaak verstrikt ben in mijn eigen verlangens en zwakheden? Ik heb me wat laten troosten en bemoedigen door de woorden van een van de strengste asceten, de zevende-eeuwse Johannes Climacus, die veertig jaar als kluizenaar op de berg Sinaï heeft geleefd. In zijn hoofdstuk over onderscheid maken, trede 26 van zijn spirituele ladder, schrijft hij:

‘Als sommige mensen nog door hun oude slechte gewoonten worden beheerst en toch met louter woorden kunnen onderrichten, laat hen dan onderrichten… Want misschien zullen ze, beschaamd door hun eigen woorden, eindelijk beginnen te doen wat ze leren.’1

Die woorden zijn voldoende om mijn bezorgdheid weg te nemen en mij met een gerust hart te laten schrijven over het grootste beroep dat op ons mensen wordt gedaan: op zoek te gaan naar God en allen die naar zijn beeld en gelijkenis zijn geschapen.

Inhoud

Inhoud

Ten geleide

Woord vooraf

Inleiding

OP ZOEK NAAR ONS DIEPSTE ZELF

De eerste weg: van eenzaamheid naar alleen-zijn

Wurgende eenzaamheid

Ontvankelijk alleen-zijn

Een vruchtbaar antwoord

OP ZOEK NAAR ONZE MEDEMENS

De tweede weg: van vijandschap naar gastvrijheid

Ruimte maken voor de vreemdeling

Vormen van gastvrijheid

Gastvrijheid en de gastheer

OP ZOEK NAAR GOD

De derde weg: van illusie naar gebed

Gebed en sterfelijkheid

Het eigen gebed

De gemeenschap en het gebed

Slot

Noten

Verantwoording

Over Henri Nouwen

Inleiding

In een maatschappij die veel waarde hecht aan ontwikkeling, vooruitgang en prestaties, zijn we al snel geneigd ons zorgen te maken over ons geestelijk leven met vragen als: Hoe ver ben ik nu? Heb ik al wat meer inzicht gekregen sinds ik de weg van de spiritualiteit ben opgegaan? Op welk niveau ben ik nu en hoe kom ik op het volgende? Wanneer bereik ik het ogenblik van mijn vereniging met God en de ervaring van de verlichting? Op zichzelf beschouwd zijn deze vragen niet zinloos, maar ze kunnen gevaarlijk worden tegen de achtergrond van een op succes gerichte maatschappij. Talloze grote heiligen hebben hun religieuze ervaringen beschreven en talloze minder groten hebben daar systemen in aangebracht met verschillende fasen, niveaus of trappen. Voor mensen die boeken schrijven en degenen die er bij hun lessen gebruik van maken kan deze differentiatie heel nuttig zijn, maar het is van groot belang dat wij de wereld van het meetbare achter ons laten als we praten over ‘leven in de geest’. Een persoonlijke gedachte kan dit illustreren:

Als ik mezelf, na vele jaren van volwassenheid, afvraag: waar sta ik als christen?, dan heb ik net zoveel reden om pessimist te zijn als optimist. Veel van waarmee ik twintig jaar geleden oprecht worstelde, leeft nog even sterk. Nog zoek ik voortdurend naar innerlijke vrede, naar creatieve relaties met anderen, naar het ervaren van God – en niemand, ook ikzelf niet, kan op de een of andere manier te weten komen of de kleine psychologische veranderingen die zich in de afgelopen jaren hebben voorgedaan, van mij nu een meer of minder spiritueel mens hebben gemaakt.

Toch wil ik één ding zeggen: midden in al onze zorgen en bekommernissen, die door de jaren heen zo verontrustend gelijk blijven, kunnen we ons meer bewust worden van de diverse polen waartussen ons leven onder spanning wordt gezet en heen en weer zwenkt. Deze polen bieden de context waarbinnen we kunnen spreken over gelovig leven, omdat ze herkenbaar zijn voor iedereen die probeert te leven in de geest van Jezus Christus.

Het eerste spanningsveld, de relatie met onszelf, ligt tussen de polen eenzaamheid en innerlijk alleen-zijn. Het tweede, met de polen vijandschap en gastvrijheid, ligt ten grondslag aan onze relaties met anderen. Het derde, laatste en belangrijkste spanningsveld geeft gestalte aan onze relatie met God. Hier zijn illusie en gebed de beide polen.

Gedurende ons leven worden we ons steeds duidelijker bewust van een verlatenheid waarin we het uitschreeuwen, maar ook van een oprecht verlangen naar een innerlijk alleen-zijn. Met pijn realiseren we ons wel dat wij wreed en vijandig handelen, maar ook dat we hopen onze medemensen met onvoorwaardelijke gastvrijheid te kunnen ontvangen. En bij dit alles onderkennen we langzamerhand niet alleen de eindeloze hoeveelheid illusies waardoor we ons gedragen alsof we heer en meester zijn over ons eigen lot, maar ook, diep verscholen in ons diepste zelf, het hachelijke geschenk van het gebed. Gelovig leven is een leven dat zich voortdurend beweegt tussen de polen eenzaamheid en alleen-zijn, vijandschap en gastvrijheid, illusie en gebed. Hoe meer we komen tot de pijnlijke erkenning van onze verlatenheid, onze vijandigheid en onze illusies, des te meer kunnen we gaan zien dat ook alleen-zijn, gastvrijheid en gebed deel uitmaken van ons levensvisioen. Al voelen we ons met het klimmen van de jaren vaak veel ‘verlatener’ en vijandiger en met meer illusies gevuld dan toen we nauwelijks een verleden hadden waarop we konden terugzien, we weten ook beter dan tevoren dat alle moeite en verdriet onze drang heeft verdiept en aangescherpt om te reiken naar een manier van leven die alleen-zijn kent, gastvrij is en van gebed vervuld.

Zo heeft het schrijven over spiritueel leven iets van het ontwikkelen en afdrukken van negatieven. Het zou weleens juist de ervaring van de eenzaamheid kunnen zijn waardoor we de eerste tastende regels kunnen schrijven over innerlijk alleen-zijn. Het zou weleens juist de schokkende confrontatie met ons vijandige ik kunnen zijn, die ons de woorden geeft om te spreken over gastvrijheid als een ‘waarachtige’ keuze. En misschien zouden we nooit de moed vinden om te spreken over het gebed als menselijke roeping, als we niet de verontrustende ontdekking hadden gedaan hoezeer we met illusies leven. Het is vaak het donkere bos dat maakt dat je het open veld ziet. De gevangenis brengt onze gedachten steeds weer terug bij de vrijheid, honger helpt ons ons voedsel naar waarde te schatten en oorlog geeft ons woorden van vrede. Onze toekomstvisioenen worden niet zelden geboren uit de ellende van het heden, en ons hopen voor anderen komt vaak voort uit onze eigen wanhoop. Er zijn niet veel happy endings die ons gelukkig maken, maar vaak krijgen we nieuwe hoop doordat iemand zorgvuldig en eerlijk alle tweeslachtigheid, onzekerheid en pijn van het menselijk leven onder woorden kan brengen. Hier geldt de paradox dat nieuw leven geboren wordt uit de ellende van het oude.

Het leven van Jezus laat ons heel duidelijk zien dat spiritualiteit geen omwegen toelaat. Als we om de eenzaamheid, de vijandschap of de illusies heenlopen, komen we nooit bij het alleen-zijn, de gastvrijheid, het gebed. We zullen nooit zeker weten of we het nieuwe leven dat we overal in het oude ontdekken, ten volle zullen waarmaken; misschien sterven we verlaten en vijandig, en nemen we onze illusies mee in het graf – daar lijkt het bij velen op. Maar als Jezus ons vraagt om ons kruis op te nemen en hem te volgen (Marcus 8:34), worden we uitgenodigd ver over ons gebroken en zondige bestaan heen te reiken en vorm te geven aan een leven dat iets laat doorschemeren van de grote dingen die voor ons bereid zijn.

Vanuit de overtuiging dat gelovig leven in de eerste plaats betekent dat we ons bewust worden van de innerlijke polen waartussen we onder spanning staan, is dit boek in drie delen onderverdeeld. Elk deel beschrijft een andere weg van de spiritualiteit. De eerste weg, van eenzaamheid naar alleen-zijn, houdt zich voornamelijk bezig met het verband tussen de spiritualiteit en het ervaren van ons eigen zelf. De tweede weg, van vijandschap naar gastvrijheid, behandelt ons spirituele leven als een leven voor de ander. De derde en laatste weg, van illusie naar gebed, geeft enkele tastende formuleringen over die bijzonder kostbare en mysterieuze relatie die de bron is van alle spiritueel leven, onze relatie met God.

Onnodig te zeggen dat deze wegen niet duidelijk te scheiden zijn. Bepaalde thema’s komen op de verschillende wegen in telkens andere toonaarden terug en vloeien vaak in elkaar over als de verschillende delen van een symfonie. Toch hoop ik dat dit onderscheid ons zal helpen om de verschillende elementen van een spiritueel leven beter te herkennen, zodat wij daardoor aangemoedigd worden op zoek te gaan naar ons diepste zelf, onze medemensen en onze God.

OP ZOEK
NAAR ONS
DIEPSTE ZELF

De eerste weg:
van eenzaamheid
naar alleen-zijn

Wurgende eenzaamheid

Tussen rivaliteit en verbondenheid

Het valt ons zwaar om ons te verdiepen in onze eigen eenzaamheid. Dat is een pijnlijke ervaring waarvoor we ons liever afsluiten. Toch kent iedereen momenten waarop de eenzaamheid zich nadrukkelijk aandient. Dat begint al op de lagere school, waar klasgenootjes ons soms uitlachen omdat we scheel kijken of waar we als allerlaatste in het voetbalelftal worden gekozen. Ouder geworden voelen we ons misschien eenzaam wanneer we op kostschool met heimwee te kampen hebben of ons opwinden over allerlei onzinnige regels waaraan we niet kunnen tornen. Als student kunnen we door eenzaamheid overvallen worden wanneer iedereen alleen maar over examens praat en we nergens een goede vriend lijken te vinden, of wanneer we als lid van een actiegroep merken dat niemand naar onze voorstellen luistert. Later kunnen we ons als docent eenzaam voelen omdat onze studenten niet reageren op de zorgvuldig voorbereide colleges, of als predikant wanneer de mensen wegsuffen onder de preek die toch zo goed bedoeld was. En dagelijks kan het gevoel ons overvallen bij stafvergaderingen, besprekingen of counselinggesprekken, tijdens onze lange kantooruren, bij eentonig lichamelijk werk of wanneer we alleen zijn en wegdromen bij een boek dat ons niet kan boeien. Bijna ieder mens kan zich dergelijke of nog veel ergere situaties voor de geest halen waarin hij of zij dat rare innerlijke knagen heeft gevoeld, die geestelijke honger, die ontregelende onrust die ons laat zeggen: ‘Ik voel me eenzaam.’

Eenzaamheid is een van de algemeenste menselijke ervaringen, maar onze huidige westerse maatschappij heeft het besef van eenzaamheid tot ongekende hoogte opgevoerd.

Bij een bezoek aan New York maakte ik de volgende aantekeningen:

Ik zit in de metro. En overal om me heen zitten mensen zwijgend achter hun kranten of weggedoken in hun eigen droomwereld. Niemand knoopt zomaar een gesprek aan met een onbekende en een patrouillerende politieagent is voor mij de levende waarschuwing dat mensen er niet op uit zijn elkaar te helpen. Maar wanneer ik mijn blik laat gaan over de wanden van de trein, die vol hangen met aansporingen om nog meer en nog nieuwere spullen te kopen, dan zie ik daar knappe jonge mensen elkaar blij omhelzen en genieten van elkaars gezelschap, vrolijke mannen en vrouwen in snelle zeiljachten elkaar toelachen, trotse ontdekkingsreizigers te paard elkaar aanzetten tot nog riskantere daden, onbevangen kinderen dansen op een zonovergoten strand en charmante meisjes almaar klaarstaan om mij in een vliegtuig of op een cruiseschip met haar zorgen te omringen. Terwijl de metro van de ene donkere tunnel naar de andere snelt en ik gespannen bedenk waar ik mijn geld heb weggeborgen, spreken de woorden en beelden waarmee mijn bange wereld behangen is van liefde, vriendelijkheid, tederheid en een blij saamhorigheidsgevoel van spontane mensen.

De moderne maatschappij waarin we leven, maakt ons pijnlijk van onze eenzaamheid bewust. Steeds meer beseffen we dat we in een wereld leven waar concurrentie en rivaliteit zelfs in de intiemste relaties een rol spelen.

Een logisch gevolg daarvan is waarschijnlijk de pornografie: intimiteit die te koop is. In talloze pornowinkels staan honderden eenzame mannen, jong en oud, bang voor herkenning zwijgend te kijken naar foto’s van naakte meisjes en in gedachten laten ze zich meenemen naar de intieme beslotenheid van een kamer waar een onbekende hen uit hun eenzaamheid zal verlossen. Ondertussen weergalmen de straten van het rauwe overlevingsgevecht, en zelfs de pornowinkels kunnen dat geweld niet tot zwijgen brengen, zeker niet als de winkeliers hun klanten steeds weer aansporen om te kopen en niet ‘alleen maar te kijken’.

Eenzaamheid is tegenwoordig een van de meest voorkomende oorzaken van menselijk lijden. Volgens psychiaters en klinisch psychologen is de klacht volstrekt algemeen en niet alleen oorzaak van de gestage groei van het aantal zelfmoorden, maar ook van alcoholisme, drugsgebruik, een groot aantal verkeersongevallen en allerlei psychosomatische klachten als hoofdpijn, maagpijn en rugklachten. In deze wereld, waar de ellebogentactiek zich tracht te verenigen met een cultuur die ons idealen voorhoudt als verbondenheid, eendracht en gemeenschapszin, wordt het risico steeds groter dat kinderen, opgroeiende jongeren, jongvolwassenen en ouderen worden aangestoken door de ziekte ‘eenzaamheid’.

Waarom geeft een feestje of een gezellige bijeenkomst ons vaak zo’n leeg en triest gevoel? Misschien hebben we zelfs daar te maken met een diepgewortelde en onbewuste rivaliteit, waardoor de mensen zich niet aan elkaar durven geven of banden durven aanknopen die ook na het feest blijven bestaan. Wanneer we altijd welkom zijn, hindert het niet als we er niet zijn, en wanneer de deur voor iedereen openstaat, wordt niemand speciaal gemist. Meestal is er voldoende te eten en zijn er mensen genoeg die zich daarmee bezig willen houden, maar het is dikwijls net alsof eten niet langer gemeenschapsvormend werkt – en maar al te vaak zijn we ons bij het weggaan scherper bewust van onze eenzaamheid dan toen we kwamen.

De taal die we gebruiken verraadt geen spoor van eenzaamheid.

‘Kom binnen, wat goed om je te zien… Mag ik je voorstellen aan een heel speciale vriend, die je graag wil ontmoeten… Ik heb zo veel over u gehoord en ik kan niet zeggen hoe blij ik ben dat ik u nu mag ontmoeten… Wat je zegt is bijzonder interessant, ik wou dat meer mensen dat konden horen… Het was geweldig om met u te praten en de gelegenheid te krijgen u te bezoeken… Ik hoop van harte dat we elkaar nog eens zullen ontmoeten. Denk eraan dat je altijd welkom bent en breng vooral je vrienden mee… Kom gauw terug.’ Deze taal verraadt hoezeer we verlangen naar openheid en intimiteit, maar zij slaagt er in onze maatschappij helaas niet meer in de pijn van de eenzaamheid weg te nemen, omdat wij ons werkelijke verdriet daar voelen waar we nauwelijks iemand durven toelaten.

De wortels van de eenzaamheid reiken heel diep en liggen buiten het bereik van optimistische advertenties, surrogaatbeelden van liefde of sociale contacten. Zij worden gevoed door het bange vermoeden dat er niemand is die om ons geeft en ons onvoorwaardelijk zijn of haar liefde wil schenken en door het vermoeden dat we ons nergens kwetsbaar kunnen opstellen zonder dat er misbruik van wordt gemaakt. Al die kleine afwijzingen die we dagelijks incasseren – een sarcastisch lachje, een losse opmerking, een bruuske ontkenning of een pijnlijke stilte – zouden allemaal onschuldig en nauwelijks belangrijk zijn, als ze niet voortdurend inspeelden op onze menselijke angst om in de steek gelaten te worden met ‘duisternis… [als onze] enige metgezel’ (psalm 88).

De pijnlijke leegte vermijden

Het is deze elementaire eenzaamheid die ons mensen bedreigt en waar we zo moeilijk mee uit de voeten kunnen. Maar al te vaak proberen we uit alle macht deze confrontatie te ontlopen en bedenken we de ingewikkeldste constructies om er niet meer aan herinnerd te worden. Onze cultuur heeft een grote behendigheid ontwikkeld in het vermijden van pijn, niet alleen lichamelijke maar ook geestelijke en emotionele. We begraven onze doden alsof ze nog leven, maar we begraven ook onze pijn en ons verdriet alsof ze niet werkelijk bestaan. We zijn zo gewend geraakt aan deze verdovingstoestand, dat we in paniek raken als er niemand of niets meer is om ons te vermaken. Wanneer we geen werk hebben dat nog af moet, een vriend kunnen opzoeken of een boek lezen, tv kijken of een plaat draaien en we helemaal op onszelf zijn teruggeworpen, komt de ontdekking van onze fundamentele eenzaamheid ons zo te na en zijn we zo bang te merken dat ons hele leven doordrongen is van deze verlatenheid, dat we alles in het werk stellen om nieuwe bezigheden te zoeken en te doen alsof er niets aan de hand is. John Lennon zegt: ‘Voel je eigen pijn’ – maar wat is dat moeilijk!

In 1973 werd voor de Amerikaanse tv een reeks portretten uitgezonden van een gezin in Californië. Deze serie, Een Amerikaans gezin, gaf een eerlijk en openhartig verslag van het dagelijks leven van meneer en mevrouw Loud en hun vijf kinderen. Heel veel kijkers waren geschokt door de onthullingen over deze doorsneefamilie (bijvoorbeeld over de scheiding van de ouders en de homoseksualiteit van de oudste zoon), maar elk uitgebreid filmverslag van ieder ander gezin was waarschijnlijk even schokkend geweest. De film die met volledige instemming en voorkennis van de hele familie was gemaakt, ontmaskerde niet alleen de illusie dat dit gezin een voorbeeldfunctie zou kunnen hebben voor het Amerikaanse volk, maar registreerde ook pijnlijk nauwkeurig hoe wij geneigd zijn onaangenaamheden tot elke prijs te vermijden. Pijnlijke onderwerpen bleven onaangeroerd en gênante situaties werden eenvoudig genegeerd. Pat, de echtgenote en moeder van het gezin, bracht die houding het beste onder woorden: ‘Ik houd niet van dingen die me een onbehaaglijk gevoel geven.’ Waar deze handelwijze toe leidt werd voortreffelijk verwoord door haar zoon van achttien: ‘U ziet zeven eenzame mensen die wanhopig proberen van elkaar te houden en daar niet in slagen.’1