KARIN SEETHALER

De kracht

van de

contemplatie

In de stilte

genezing

vinden

Met een voorwoord van Franz Jalics

Colofon

© 2016 Berne Media, uitgeverij Abdij van Berne

Oorspronkelijk verschenen als Die Kraft der Kontemplation © 2013 Echter Verlag Gmbh

Vertaling: Rina Kuijpers, uit liefde opgedragen aan mijn ouders. Met dank aan Liesbeth van Altena voor de samenwerking.

De Bijbelcitaten zijn ontleend aan de Willibrordvertaling 1995

Omslag: Garage BNO
Opmaak: Garage BNO

ISBN e-book 978 90 8972 139 6

NUR 711

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Voorwoord

Inleiding op het thema

1 Grondbeginselen

Definities

Contemplatie

Christelijke meditatie

Aanwezigheid

Waarnemen

Oorsprongen

Wat de meditatie draagt

2 Meditatiepraktijk

Uiterlijke gegevens

De waarneming van de handen

Mogelijke misverstanden

Mediteren met een woord: ‘ja’

Mogelijke misverstanden

De naam Maria

Mogelijke misverstanden

De naam Jezus Christus

Mogelijke misverstanden

3 Contemplatieve houdingen en hun heilzame uitwerkingen

Aandachtige houding: opmerkzaam zijn voor wat er is

Concrete stappen die naar een aandachtige houding leiden

Een voorbeeld

Het gevaar zich te laten bepalen door constante tijd- en prestatiedruk

Mogelijke misverstanden

Heilzame uitwerkingen

Toegewende houding: oriëntatie op God

Concrete stappen die leiden tot de afstemming op God

Een voorbeeld

Het gevaar steeds om zichzelf heen te draaien

De menselijke relaties als spiegelbeeld voor mijn relatie tot God

Mogelijke misverstanden

Heilzame uitwerkingen

Vergevende houding: bereid zijn tot verzoening

Wie moet ik vergeven?

Concrete stappen op de verzoeningsweg

Een voorbeeld

Wat de bereidheid tot verzoening kan blokkeren

Mogelijke misverstanden

Heilzame uitwerkingen

Een houding die bereid is tot lijden:pijn ontmoeten en dragen

De beslissende onderscheiding

Wat betekent concreet ‘mijn kruis dragen’ in de meditatie?

Wat gebeurt er tijdens de meditatie?

Hoe ik het pijnlijke in de meditatie ontmoet zodat ommekeer kan geschieden

Een voorbeeld

Wat de genezingsweg kan blokkeren

Mogelijke misverstanden

Heilzame uitwerkingen

4 Wat de contemplatieve levenswijze versterkt

De stilte

De natuur

Onderbreking

Vaste tijden

Zelfzorg

Gemeenschap

Slotopmerking

Noten

Literatuur

Meer informatie

Voorwoord

Vandaag de dag bepalen snelheid en hectiek grotendeels ons leven. De kerk staat voor de opdracht de mensen in hun verlangen ernstig te nemen en heilzame wegen uit te zetten, en hoe zij zich in de verscheurdheid van de buitenwereld kunnen verhouden tot zichzelf en hun Schepper.

De contemplatieve weg kan ons steeds weer brengen tot in ons centrum, waar eenvoud en vrede wonen, en waar de liefde ontspringt. Het is een transformatieweg die de mens naar zijn eigen diepte voert. Het gaat over de ontmoeting met onszelf en met het geheim dat God de mens liefheeft zoals hij is.

Karin Seethaler beschrijft deze eenvoudige weg van contemplatie in een gemakkelijk verstaanbare taal. Ze belicht mogelijke misverstanden en illustreert zegenrijke uitwerkingen. Ze haalt op gepaste wijze veel wijsheden aan van grootheden uit de wereldliteratuur. Het boek is een aanrader voor mensen die de contemplatieve weg gaan en voor alle zoekers.

Franz Jalics

Inleiding op het thema

Ons trof meer dan een alledaags verlies: ‘We verloren onze weg.’

T.S. Eliot

Deze zin raakt mij bijzonder. Het drukt zo eenvoudig en treffend mijn ervaring uit van mijn zoektocht naar de juiste weg. Met het verlies van de weg bedoel ik niet de uiterlijk zichtbare, maar de innerlijke weg.

Vele jaren leefde ik zonder innerlijke oriëntering, ook al leek uiterlijk alles in orde. Ondanks mijn inspanningen om in het geloof houvast te vinden, werd ik door innerlijke onrust gedreven. Tegenstrijdige en wisselende gevoelens maakten het me moeilijk. Ik miste het innerlijk kompas dat mij kon tonen hoe ik de moeilijkheden van het leven onder ogen kon zien. Mijn goede wil en goede voornemens om christelijk te leven werden door conflicten en moeilijkheden op het werk en in familie- en vriendenkring snel door elkaar geschud en brachten de grond onder mijn voeten herhaaldelijk aan het wankelen. Ik ging ervan uit dat religieuze gevoelens een graadmeter waren voor een levend geloof, toch werd ik overvallen door geloofstwijfel en een zekere gelatenheid als religieuze teksten mij niet meer werkelijk raakten. Ik gleed af in een geloofscrisis.

Het keerpunt kwam tijdens mijn eerste contemplatieve oefeningen. De kennismaking met de christelijke meditatie fascineerde mij door haar eenvoud en directheid. Van harte dank ik pater Franz Jalics s.j. die mijn gids en begeleider was op deze innerlijke weg. Ruim 25 jaar zijn voorbijgegaan en sinds vele jaren begeleid ik nu zelf mensen op de contemplatieve weg. Het geeft mijn leven een diepe zin. De gebedswijze die aan mijn eigen leven houvast en oriëntering heeft geboden, geef ik door en ik ervaar telkens opnieuw hoe God in de stilte genezend werkt.

Veel mensen zijn tegenwoordig op zoek naar spirituele ervaringen. Tradities of onderricht binden de mensen niet meer aan een godsdienst. Persoonlijke ervaringen zijn wel bepalend. Een groot theoloog Karl Rahner gaf de volgende prognose voor de christen: ‘De gelovige van morgen zal een mysticus zijn, die “iets ervaart” of hij zal niet meer bestaan.’ Oriëntering is nodig om iets wezenlijks te kunnen ervaren: een concrete weg die in het dagelijkse moderne leven geleefd kan worden. Mensen die zowel dichtbij als veraf van de kerk staan, zoeken deze behoeften vaak in Oosterse religies. De schat van de contemplatieve christelijke traditie blijft daarentegen vaak onbekend. Met dit boek wil ik deze schat en zijn bijbehorende genezende kracht aan het licht brengen.

In mijn uiteenzettingen zal ik allereerst op kernbegrippen ingaan, de oorsprong van de christelijke meditatie en ten slotte op de concrete meditatiepraktijk. Ons levensgevoel is momenteel vaak onderhevig aan de tendens om zo snel mogelijk en in een vlot tempo vooruit te komen. Ik ervaar dit streven ook in de meditatiecursussen. In de meditatie kan en mag de mens echter niets versnellen. Integendeel, als men kleine maar wezenlijke stappen overslaat om zo snel mogelijk tot het ‘wezenlijke’ te komen dan loopt de meditatieve weg vast. Het gaat er mij ten diepste om in kleine concrete stappen te beschrijven hoe men in de grondhouding van de contemplatie kan thuiskomen. In deze houding opent de mens zich voor de kracht van de contemplatie. De heilzame uitwerking beschrijf ik aan het slot van elk hoofdstuk. Die grondhoudingen staan niet los van elkaar. Ze bouwen elkaar op, grijpen op elkaar in en vullen elkaar aan.

In de begeleiding van veel mensen heb ik een fijn gehoor ontwikkeld voor verborgen moeilijkheden die de kracht van de meditatie kunnen blokkeren. Wat er in de stilte gebeurt en hoe de mens zich tijdens de meditatie innerlijk gedraagt, zijn aan de buitenkant onzichtbaar. Het gevaar is reëel dat men zich tijdens de meditatie in een maalstroom van gedachten, voorstellingen en innerlijke beelden verliest en dat men ten slotte alleen nog om zichzelf heen draait. De beschreven misverstanden kunnen ertoe bijdragen deze struikelblokken op de meditatieve weg te erkennen, en te mijden om zo een duidelijke oriëntering te vinden. Ten slotte geef ik nog richtlijnen die voor de contemplatieve levenswijze bemoedigend werken.

1

Grondbeginselen

Definities

Contemplatie is niets anders dan een verborgen, vrede- en liefdevol binnenstromen van God.

Johannes van het Kruis

Contemplatie

Contemplatie is de benaming voor de christelijk-mystieke weg. Onder mystiek verstaan we het streven naar verbinding met het goddelijke zijn (unio mystica). Deze verbinding ontsluit zich op deze weg niet via verstandelijke inzichten maar door innerlijke ervaringen en het rechtstreeks beleven. Contemplatie wordt beschouwd als een geschenk van God waarover de mens wikt noch beschikt. In het laten-geschieden en op-zich-in-laten-werken neemt de mens op wat is en laat daarbij wil, verstand en gevoel tot rust komen. Velen leiden daaruit af dat contemplatie iets passiefs is. Men neemt echter geen passieve houding aan maar een houding die bereid is tot opname waarbij men klaarwakker en met levendige interesse en ononderbroken aanwezig blijft en waarneemt wat hier en nu gebeurt.1 De aandachtige en God toegewende houding die verzoent en bereid is lijden te doorstaan effent het pad van de contemplatie.

‘Contemplatie’ stamt uit het Latijn, van con (met, samen) en templum (een afgebakend heilig gebied). Contemplatie betekent dat men zelf tot dit heilig gebied, Gods woning, wordt. Veel heiligen getuigen en benoemen het bestaan van dit heilig gebied met verschillende begrippen. Zo spreekt Paulus van ‘de Geest van God die in ons midden woont’ (1 Kor. 3:16), Teresia van Avila van de ‘zielenburcht’, Meester Eckhart van ‘zielenvuur’. Wie mediteert, richt zich op dit zielenvuur, op Gods Geest die de mens bewoont.

De benamingen voor de contemplatieve gebedswijze zijn verschillend: het contemplatieve gebed, het Jezusgebed, het gebed van het hart, het ononderbroken gebed, het gebed van de aandacht, het gebed van de rust of ook het zogeheten eenvoudige gebed. Elke benaming licht een bepaald aspect op. Het ‘Jezusgebed’ plaatst de naam Jezus Christus in het centrum. De biddende probeert zijn aandacht verbonden met zijn adem te richten op de naam Jezus Christus. Het ‘gebed van het hart’ van de Oosterse kerk is afgeleid van doorgaande aanwijzingen van enkele monastieke vaders, die aanbevelen gedurende het Jezusgebed de aandacht samen met de adem op het hart te betrekken. Dit wil zeggen, de naam voortdurend in het hart bewegen. Teresia van Avila vatte een deel van haar gebedsaanwijzingen samen onder de benaming ‘innerlijk gebed’ of ook ‘gebed van de aandacht’. De benaming ‘ononderbroken gebed’ (afgeleid van 1 Tess. 5:17: ‘bid onophoudelijk’) drukt uit dat deze gebedswijze zich niet beperkt tot afzonderlijke gebedstijden maar dat de mens met zijn innerlijke aandacht steeds met Jezus Christus verbonden is. Alle begrippen drukken iets gemeenschappelijks uit, namelijk dat de biddende mens zijn aandacht niet richt op gedachten, teksten of beelden, maar zich in verbinding met een woord wendt tot de aanwezigheid waarin men God kan ervaren. Visioenen en dergelijke zijn daarbij onbelangrijk.

Christelijke meditatie

Vandaag de dag is spreken over meditatie gewoon geworden. Ook ikzelf gebruik het woord meditatie als ik over contemplatief gebed spreek. Hopelijk wordt het mij niet kwalijk genomen dat ik in dit boek niet het nauwkeurige onderscheid maak, maar de beide begrippen als synoniemen hanteer. Ik geef de voorkeur aan spreektaal, omdat die de toegang tot de christelijke meditatie gemakkelijker maakt. Ik houd echter vast aan het woord ‘gebed’ omdat het voor mij de persoonlijke relatie tot God uitdrukt. Meditatie hoeft niet religieus gebonden te zijn. Men verstaat daar tegenwoordig bijna elke soort van bezinning en retraite onder. De benaming ‘christelijke meditatie’ heeft daarom betrekking op het christelijke.

De motieven voor de christelijke motivatie zijn in de loop van de geschiedenis veranderd. In het begin van de vierde eeuw richtten de monniken zich met deze eenvoudige gebedswijze op het verwerven van reinheid van hart en daarmee de vereniging met God. Onze tijd schijnt zich te versplinteren in duizenden keuzes en overspoelt de mens met prikkels die nog nauwelijks te verwerken zijn. Deze tijd laat tevens het verlangen naar er gewoon zijn voor God groeien, waar men zonder nieuwe prestatiedrang tot rust mag komen en zijn leven in diepere dimensies van zijn, kan verankeren.

Aanwezigheid

Een deelneemster van ‘stille dagen’ vroeg mij eens onverwacht: ‘Wat bedoel je eigenlijk met “aanwezig zijn”?’ Toen irriteerde me die vraag. Oppervlakkig gezien kon iedereen haar toch beantwoorden? Ik werd mij er echter van bewust dat dit begrip in de omgangstaal niet gebruikelijk is. Impulsief antwoordde ik: ‘Aanwezigheid is wat op het ogenblik aanwezig is.’ Deze korte definitie die vooral het tijdsaspect in het centrum plaatst, doet echter afbreuk aan de spirituele dimensie. Martin Buber stelt vast: ‘Werkelijke en vervulde aanwezigheid bestaan enkel in zoverre ontmoeting en relatie er deel van uit maken. Enkel doordat het Jij tegenwoordig is, ontstaat aanwezigheid.’2 Aanwezigheid is dus niet alleen een tijdsbegrip, maar ook een relatiebegrip. Meditatie betekent dat voor de mediterende aanwezigheid ontstaat wanneer hij zich inlaat met een relatie met zichzelf en hiermee met Gods Geest die in hem woont (1 Kor. 3:16).

God die zich openbaart als ‘Ik ben die er is’ (Ex. 3:14), geeft zich duidelijk te kennen als een God van aanwezigheid. Je kunt God in het ‘nu’ ervaren, omdat er maar één aanwezigheid is en de toewending tot het ‘nu’ steeds een toewending tot de goddelijke aanwezigheid is, ook als de mens het als dusdanig niet kan bevatten. Er bestaat dus niet zoiets als een aanwezigheid met God en een aanwezigheid zonder God.

Ontmoeting met de aanwezigheid is mogelijk, als de mens zelf ook ‘aanwezig’ is en bereid is zich in te laten met wat er is. Iemand die fysiek aanwezig is maar in zijn gedachten verzonken, is afwezig. Hij is ‘ergens anders’ en neemt de andere aanwezigen vervolgens verminderd waar. Wie mediteert zal ook de goddelijke aanwezigheid verminderd waarnemen als zijn aandacht ‘ergens anders’ is.

(Verder in de tekst verwijzen ‘het heden’ en ‘het nu’ steeds naar de goddelijke aanwezigheid.)

Waarnemen3

Meditatie gaat wezenlijk over waarneming, een centraal begrip voor de spirituele weg. Zintuiglijke waarneming zoals horen, voelen, proeven, zien en ruiken is alleen hier en nu mogelijk. Zij verbindt de aandacht van wie mediteert met de aanwezigheid en maakt ervaring mogelijk. De mens is zich bewust van wat hij waarneemt. Een vrouw vertelde mij eens dat ze er zich niet van bewust was dat het al lente was. Ze reed in het donker naar haar werk en
’s avonds toen het al donker was, terug naar huis. Ze nam de veranderingen in de natuur niet waar, en was zich daarom ook niet bewust van het nieuwe jaargetijde. Hier wordt het duidelijk: ‘Waarnemen, bewust-zijn, aanwezig zijn en in het heden leven zijn praktisch synoniemen.’4

Na de waarneming volgt het denken over het waargenomene waaruit het handelen voortvloeit. Het economiseren van onze tijd (‘tijd is geld’) brengt met zich mee dat men zijn arbeidskracht volledig probeert te benutten en ook het optimale uit de vrije tijd wil halen. Altijd meer, beter, sneller, goedkoper, en effectiever luidt het devies, met een voortdurende bedrijvigheid tot gevolg. Nauwelijks heeft de mens iets waargenomen, of hij zit al in het denken, oordelen, analyseren, berekenen, plannen en handelen. Hij neemt slechts nog kort, vluchtig en oppervlakkig waar, ook zichzelf. Toch opent de waarneming hem de toegang tot God. Meditatie kan zich de leerschool van de waarneming noemen, waarin het denken en het doen niet in het centrum van de aandacht staan.

Op de weg naar God hoeft men geen scherp verstand noch grote prestaties te tonen. Jezus prijst de Vader die dit verborgen heeft voor wijzen en verstandigen en het onthuld heeft aan eenvoudigen (Mat. 11:25). Het zijn vooral de onmondigen en kleine kinderen die helder en aandachtig kunnen waarnemen. Zij zijn het die ontvankelijk zijn voor de goddelijke waarneming. Met de kleinen en onmondigen stelt Jezus een voorbeeld: ‘Als je niet verandert en wordt als kinderen, kom je het koninkrijk der hemelen niet eens binnen’ (Mat.18:3). Hij daagt de mens uit niet alleen in het denken en handelen te leven, maar zonder voorbehoud ruimte te geven aan de eenvoudige waarneming.

Oorsprongen

De wortels van de christelijke meditatie zijn te vinden in de beginselen van het christelijke monnikendom in de derde tot de vierde eeuw, in de Egyptische en Syrische woestijn. In zijn strijd tegen passies en ondeugd herhaalde de monnik voortdurend een bepaald vers uit de Heilige Schrift of een woord uit de psalmen. Deze herhaling moest een duurzame vrede in het hart (‘hesychia’) en dus de reinheid van hart dienen.

De heilige Antonius de Grote (251-356) wordt gerekend tot de beroemdste woestijnvaders. De monnik Evagrius van Pontus (345-399), eveneens een van de grote meesters uit de Egyptische woestijn, beschrijft de leer van het ‘reine gebed’, dat wil zeggen: bidden zonder gedachten en beelden, dat voert naar het ‘woordeloze goddelijk geheim’ (Isaak van Nineve, † ca. 700). De monnik maakt in het gebed zijn innerlijke ruimte leeg, zodat God zelf hem kan vullen. Het doel van het monastieke leven is de vereniging van de Geest met God.

Johannes Cassianus (360-435) bracht als groot bemiddelaar tussen het Egyptische monnikendom en het Westen, het hesychasmus, het gebed van de rust naar het Avondland. Van hem zou de instructie komen om het psalmvers ‘O God, kom mij te hulp, Heer haast U mij te helpen’ (Ps. 70:2) steeds als gebedsformule te herhalen. De monnik zou daardoor zijn aandacht voortdurend op God richten en God vooral op zwakke momenten niet uit het oog verliezen. Het beroemdste herhalingsgebed tot Jezus Christus, waarin de naam Jezus echter niet voorkomt, is het ‘Kyrie eleison’ (Grieks voor ‘Heer, erbarm U’). Tot de bekendste schietgebeden behoren het gebed van de tollenaar: ‘God, wees mij zondaar genadig’ (Luc. 18:13) en het gebed van de blinde aan de rand van de weg: ‘Jezus, Zoon van David, heb medelijden met mij!’ (Luc. 18:38). Uit deze stootgebeden zijn langere formuleringen afgeleid, zoals ‘Heer Jezus Christus, Zoon van de levende God, erbarm U over mij.’ Gedurende een eeuwenlange ontwikkeling ontstond uit deze gebeden en de verering van de naam Jezus het ‘Jezusgebed’.

Aan de monnik Simeon, de Nieuwe Theoloog (949-1022) wordt een boek over de ‘methode van het heilig gebed en aandacht’ toegedicht waarin hij duidelijke instructies geeft over de gebedspraktijk. Nog tijdens zijn leven verloor het Jezusgebed echter aan betekenis. Door het levensgetuigenis en de geschriften van Gregorius de Sinaïet (†1346), die al vroeg en waarschijnlijk tijdens zijn leven in meerdere Slavische talen werden vertaald, kwam het Jezusgebed op de berg Athos weer tot nieuwe bloei. Van daaruit verspreidde het zich snel.

Het Jezusgebed kende in het bijzonder wereldbekendheid door de filokalia5 (liefde van de deugden), een verzameling teksten over het Jezusgebed van meer dan dertig auteurs uit het christelijke Oosten van de derde tot de vijftiende eeuw. In Rusland waren en zijn het nog steeds de ‘starets’, geestelijke leraren en spirituele begeleiders, die zoekers tot vandaag de dag in het Jezusgebed inwijden. In het Westen zorgde het boek De ware verhalen van een Russische pelgrim 6 voor een snelle waardering en verspreiding van het Jezusgebed. Hierin wordt beschreven hoe een onbekende christen uit Rusland uit het midden van de negentiende eeuw de uitnodiging van de heilige Paulus tot onophoudelijk gebed wil vervullen (1 Tess 5:17). Hij krijgt daarbij hulp en oriëntering van een kluizenaar die hem in de geheimen van het Jezusgebed inwijdt. Deze adviseert de zoekers de voortdurende herhaling van de zin: ‘Heer Jezus Christus, erbarm U over mij’. Door volhardend herhalen verenigt deze zin zich met zijn hartslag en adem en het vloeit ten slotte over in een bidden ‘zonder ophouden’. De beschrijvingen van de ervaringen van de Russische pelgrim leren de lezer dat het Jezusgebed in zijn diepe dimensie zich niet opent door een theoretisch weten maar door een standvastige en trouwe gebedspraktijk.

Het doorgeven van het Jezusgebed aan elke nieuwe generatie vindt sinds de vierde eeuw nog steeds onverminderd plaats. In onze tijd heeft vooral het boek van Franz Jalics7 tot verspreiding in het Duitstalig gebied bijgedragen. Voor het Engelstalig gebied wil ik graag de benedictijnermonniken John Main en Laurence Freeman alsook de trappistenmonniken Thomas Keating en Thomas Merton noemen. Zij hebben met hun boeken voor veel mensen een nieuwe toegang tot de contemplatie geopend.

Wat de meditatie draagt

Alles begint met verlangen.

Nelly Sachs

De stress van het dagelijks leven laat tegenwoordig veel mensen verlangen naar ontspanning. Velen beginnen te mediteren met de verwachting dat het hen goed doet en dat zij door een bepaalde techniek in een ontspannen toestand geraken. De behoefte aan rust en ontspanning is echter niet genoeg om ook in de moeilijke fasen van de meditatie aanwezig te blijven. De mens die in eerste instantie rust en ontspanning zoekt, kan ervan op aan dat wanneer hij ophoudt met mediteren de verwachte rust uitblijft of moeilijkheden aan de oppervlakte komen.

De dragende grond voor de meditatieve weg is een verlangen het goddelijke in zijn leven ruimte te geven. Hoogtes en dieptes op die weg horen daarbij. De weg begint met verlangen, zelfs wanneer je het nog niet onmiddellijk kunt merken. De geschiedenis van een jongeman illustreert dit. Als hij een rabbi over zijn verlangen naar God vraagt, wordt hij droevig en moet hij toegeven dat hij meestal zo veel te doen heeft, dat het verlangen in de drukte van de dag ten onder gaat. Zijn gezicht klaart weer op als hij bevestigend kan antwoorden op de vraag of hij ernaar verlangt te verlangen om God te beminnen. Het verhaal eindigt met de uitspraak van de rabbi: ‘Dat is genoeg. Je bent op weg.’ Dit verlangen, ook al is het een verlangen naar het verlangen, is de kracht die ervoor zorgt in de meditatie aanwezig te blijven, ook wanneer zich moeilijkheden voordoen.

Het verlangen naar God kan alleen gestild worden als de mens bereid is zichzelf te ontmoeten. De grote meesters uit alle spirituele tradities kennen het verband tussen zelfervaring en Godservaring. Het zijn twee kanten van één medaille die onlosmakelijk bij elkaar horen en zich wederzijds verdiepen. Bij de monniken wordt van oudsher gewezen op de weg naar God via de zelfontmoeting. Stiltetijden zijn hierbij een grote hulp. Al in de vierde eeuw wijst de woestijnvader Evagrius van Pontus kort en bondig op dit punt: ‘Wil je God erkennen, leer dan eerst jezelf kennen.’ Elke zelfontmoeting is dus een verdere stap op de weg naar God. Is de bereidheid zichzelf te ontmoeten niet aanwezig, dan komt het gevaar van ‘spiritual bypassing’ om de hoek kijken. Men poogt de eigen werkelijkheid te ontwijken, illusies overeind te houden en persoonlijke uitdagingen met hulp van meditatie te mijden. Deze hinderpalen blokkeren de eigen ontwikkeling, en ook de weg naar God.

Therapieën helpen de mens zichzelf op een eerlijke manier te ontmoeten. In rechtstreeks contact kan de therapeut bijvoorbeeld behoedzaam ingaan op innerlijke blokkades van de persoonlijkheidsontwikkeling, afgesneden gevoelens terug in het bewustzijn brengen en zo de ik-identiteit versterken. In de meditatie gaat het echter niet over het versterken van het eigen ‘ik’ maar het loslaten daarvan, zodat de goddelijke dimensie een plaats krijgt. Voordat men echter zijn ‘ik’ in de meditatie kan loslaten, moet men het eerst ontwikkeld hebben. Gevoelens loslaten betekent ook dat men ze eerst heeft toegelaten. Hoewel meditatie therapeutisch werkt, is ze geen vervanging voor therapie en is ze ook zo niet bedoeld. Meditatie kenmerkt zich namelijk door een vrij vertoeven in de goddelijke aanwezigheid. Therapieën kunnen de toegang voorbereiden voor de meditatieve weg, indien deze anders afgesloten zou blijven. Bij gebrekkige realiteitszin of falende zelfdistantiëring of bij moeilijke therapeutisch onverwerkte trauma’s is deze vorm van meditatie af te raden, evenals bij een acute crisis. Zich wenden tot menselijke en psychologische ondersteuning is hier nodig en aan te bevelen. De lange stiltetijden en het ‘op zichzelf teruggeworpen zijn’ zouden ertoe kunnen leiden dat moeilijke innerlijke gesteldheden zich zelfs nog versterken.

2

Meditatiepraktijk

Het eenvoudige neemt het raadsel van wat blijft en van wat groot is onder zijn hoede. Onverwacht neemt het zijn intrek in de mens en moet toch lang gedijen. In het onopvallende van steeds hetzelfde verbergt het zijn zegen.8

Martin Heidegger

Zoals al vermeld hebben grote heiligen, mystieke mannen en vrouwen in de concrete meditatiepraktijk vaak verschillende gezichtspunten naar voren gebracht en van tijd tot tijd verschillende aanwijzingen gegeven. Dit betekent dat dé praktijk niet bestaat, noch slechts één praktijk van christelijke meditatie. Grote verschillen vinden we al terug in uiterlijke vormen. Meditatie tijdens het gaan, zoals ze beschreven staat in de Ware verhalen van een Russische pelgrim, is bijvoorbeeld een vorm die in onze cultuur weinig bekend is. Franz Jalics onderwijst het Jezusgebed in verbondenheid met de waarneming van de handen en de adem. Deze meditatiewijze beoefen ik al vele jaren en komt in dit boek aan bod.

Uiterlijke gegevens

De christelijke spiritualiteit kent naast de meditatie een breed spectrum aan gebedsvormen: het voorgeformuleerde, het beschouwende, het reflecterende, het spontane, het affectieve gebed of de rozenkrans. Omdat het gebedsleven, dat wil zeggen de relatie tot God, niet statisch is, maar zich ontvouwt zoals het leven zelf, is elke goed onderhouden gebedsvorm waardevol en behulpzaam.

Om de meditatie in het leven van alledag te integreren helpt het om met bepaalde uiterlijke omstandigheden rekening te houden. De uitgespaarde tijd die voor de meditatie nodig is, hangt af van de werk- en leefsituatie. Een gepensioneerde heeft andere tijdsmogelijkheden tot zijn beschikking dan een manager die nog volop in het beroepsleven staat, of een moeder in de gezinsfase. De meditatietijd moet in ieder geval afgeschermd zijn. Dit betekent bijvoorbeeld dat je mobiel uit staat en dat de mensen met wie men samenleeft op de hoogte zijn van deze stille gebedstijd. De ruimte is zo mogelijk rustig en goed gelucht. Als men er plaats voor heeft thuis een meditatiehoekje in te richten, dan gaat daar steeds een stille uitnodiging voor het gebed van uit.

De gekozen zithouding is voor de mediterende van betekenis. Zoals al bekend was bij de monastieke vaders, bestaat er een onderlinge relatie tussen de lichamelijke en geestelijke houding. Een ontspannen opgericht bovenlichaam ondersteunt het aandachtig aanwezig zijn. Dat is in het dagelijks leven ook goed waar te nemen. Tijdens een gesprek waar men geïnteresseerd bij zit, richt men bijna automatisch zijn bovenlichaam op en geeft daardoor de persoon tegenover zich te kennen: ‘ik ben één en al oor’, ‘ik ben er nu helemaal voor jou en klaar om te ontvangen.’ Om televisie te kijken is noch een wakkere aandacht noch een opgericht bovenlichaam nodig. De tv staat aan, of men nu zijn aandacht erop richt of niet, en ongeacht de ingenomen zithouding.