René Grotenhuis

Van macht
ontdaan

De betekenis van christelijk geloof
voor de wereld van vandaag

Colofon

© 2016 Berne Media | uitgeverij abdij van berne

Vormgeving binnenwerk: Garage BNO

Vormgeving omslag: Studio Jan de Boer

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

ISBN 978-90-8972-151-8

Inhoud

Inhoud

Proloog: De pijnlijke realiteit

1 De gestage afbrokkeling van een instituut

Het Europese perspectief

Het wereldwijde perspectief

Het interreligieuze perspectief

Het Nederlandse perspectief

Afbrokkelende legitimiteit

Hiv/aids en de katholieke kerk

Het pedofilieschandaal

Geboorteregeling en homohuwelijk

Lampedusa: Caritas gaat vooraf aan politiek

2 Vruchteloos zoeken

Humaniteit

De markt van zingeving en spiritualiteit

De zuivere kerk

De lokale kerk

De omgekeerde missie

Is er een einde aan de crisis?

3 Eerst loslaten

Is er een beloofd land?

Afbraak als ontlediging

Een zwarte paus

4 Waarom de kerk ook nu nog relevant is

De (westerse) wereld als gevangene van zichzelf

Heeft de (westerse) wereld geloof en kerk nodig?

Antoine Bodar mist feeling voor profetisch leiderschap van paus Franciscus

5 Wat geloof en kerk te bieden hebben

Hart, ziel en verstand

Lijden en kwaad

Individu én gemeenschap

Gelijk in Gods ogen

Sociale rechtvaardigheid

Paus Franciscus: de betekenis van de wereldkerk

Volkskerk in de mainstream

‘Aggiornamento’: buigen voor de moderne tijd?

Verbinding met niet-Europese levensbeschouwingen

Geloven als contragewicht

6 Een bevrijdende boodschap

De vrijheid van de kinderen Gods

De mondige mens

Een omvattend mensbeeld: christelijke antropologie

Interreligieus geloven

Hemelvaart markeert een goddelijk waagstuk

7 De toekomst van de kerk als institutie

Geloof vieren, geloof verkondigen, in geloof dienen

De kerk is geen organisatie…

… maar een gemeenschap

… en moet die gemeenschap goed organiseren.

Naar binnen en naar buiten

Menskracht

Financiën

Het probleem van kerkgebouwen

De moderniteit van hel en duivel

Epiloog

God kan niet tellen

Dankwoord

Literatuur

Proloog
De pijnlijke realiteit

‘Door de week naar de ochtendmis. Wie doet dat nog?’ was de melding die ik op mijn Twitteraccount kreeg, begin september 2014. De twitteraar omschrijft zichzelf daar onder andere als ‘wereldverbeteraar, betrokken en katholiek.’ Ik kreeg haar reactie naar aanleiding van mijn bijdrage ‘God kan niet tellen’ (zie Epiloog) op de website ‘de Bezieling’, waarin ik melding maak van mijn regelmatige deelname aan de ochtendmis in mijn parochie. Voor mij is door de week naar de mis gaan niet vreemd; ik heb het tot mijn achttiende met grote regelmaat gedaan. Als misdienaar was ik met grote regelmaat om zeven uur de deur uit om de mis te dienen. Van daaruit ging ik direct door naar de lagere (jongens)school, waar ik nog net mijn boterhammen kon opeten voor de lessen begonnen. Tijdens mijn kleinseminarietijd (1963-1969) was de dagelijkse ochtendmis gedurende de eerste jaren een vanzelfsprekendheid, tot die in de stormachtige ontwikkeling na het Tweede Vaticaans Concilie niet langer verplicht was. De omwenteling die ik in die jaren aan den lijve ervoer, laat zich misschien nog het best schetsen in het volgende: toen ik in 1963 naar het klein- seminarie ging, begonnen we met 98 leerlingen in 3 klassen, terwijl in september 1968, mijn eindexamenjaar, werd besloten dat het kleinseminarie in 1972 zijn deuren zou sluiten.

Ik behoor dus tot een generatie voor wie de ochtendmis een betrekkelijk vanzelfsprekend deel van het leven was. Ik moet overigens erkennen dat ik deze gewoonte pas na een tussenpose van ongeveer 45 jaar weer heb opgepakt. Nadat ik in november 2013 afscheid nam van mijn werk als algemeen directeur van Cordaid, was het gedaan met afspraken die om acht uur of half negen begonnen en ik vind het nu heel prettig om een of twee keer per week de dag te beginnen met een moment van bezinning en rust en verbinding met God.

Hoewel de ochtendmis 45 jaar uit mijn patroon was verdwenen, ben ik wel altijd actief betrokken gebleven bij de kerk. Na mijn theologiestudie door zes jaar werk als pastoraal werker in de Nicolaas-Monicaparochie in Utrecht, daarna als kerkganger en actieve vrijwilliger in de parochies in Utrecht en Zoetermeer. Ik heb in die periode de afkalving van de katholieke kerk in Nederland zich voor mijn ogen zien voltrekken. Die kerk ken ik van binnen uit en hoewel ook andere kerken die afkalving hebben ondergaan, kijk ik in dit boek vooral naar de Rooms-Katholieke kerk. Ik matig mij geen oordeel aan over de toekomst van andere christelijke kerken (orthodoxie, evangelicale kerken) en al helemaal niet over de toekomst van andere religies zoals islam, boeddhisme of over de toekomst van nieuwe spirituele bewegingen. Dat zou al snel leiden tot algemeenheden waarmee een grondige bezinning niet gediend is.

Tegelijk hebben mijn werk in het management van zorg-
organisaties in Nederland en voor Cordaid wereldwijd, mij een brede kijk gaven op de ontwikkelingen in eigen land en daarbuiten. Cordaids lidmaatschap van het katholieke Caritas-netwerk heeft mij een uniek zicht gegeven op de ontwikkelingen in de katholieke kerk in de rest van Europa en in andere continenten. Tegen die achtergrond wil ik in dit boek de vraag belichten hoe we de afkalving van kerk en geloof kunnen verstaan en welke betekenis we daaraan kunnen geven, maar daarbij vooral een perspectief schetsen voor de toekomst. Ik behoor niet tot de pessimisten die denken dat we langzaam op weg zijn naar het einde, dat over een paar jaar de laatste het licht uit mag doen van de laatste kerk, maar ik ben er wel diep van overtuigd dat de kerk zoals wij die hebben gekend aan het eind van haar levenscyclus is. Het heeft geen zin om deze institutionele inrichting van de kerk overeind te houden. Pogingen om de toekomst veilig te stellen via een zuivere priesterkerk of via het behoud van kerkgebouwen, zijn tot mislukken gedoemd, omdat ze die toekomst ontlenen aan het institutionele verleden dat definitief achter ons ligt.

Terwijl de voortgaande afkalving anders doet geloven, meen ik dat de Rooms-Katholieke Kerk met haar lange en rijk traditie juist in de wereld van vandaag een waardevolle rol heeft te spelen, omdat ze in haar kijk op mensen en God in staat is de onbalans waarin onze (westerse) wereld terecht is gekomen van het noodzakelijke tegenwicht te voorzien.
Het ontbreekt ons aan geloof en wel in twee opzichten. Allereerst in de zin dat we niet geloven dat de wereld de bijdrage vanuit de katholieke traditie nodig heeft om haar bestemming te vinden. We zien de afkalving en de gestage afname van kerkbetrokken mensen, accepteren het als een voldongen feit dat steeds minder mensen in de kerk geïnteresseerd zijn en dus trekken we ons terug op een steeds kleiner terrein waar we die katholieke traditie zo veel mogelijk met een beperkte groep voortzetten. Maar het ontbreekt ook aan geloof in ons geloof. Veel van de discussies in de katholieke kerk gaan over organisatievragen (kerksluiting, bisschoppen, parochiefusies) of over het ambt of over de juiste interpretatie van regels over de eucharistie. Ze gaan in ieder geval niet over wat we nu eigenlijk geloven, over de bevrijdende boodschap van Jezus van Nazareth. Ze verhullen dat we niet meer geloven dat we een verhaal te vertellen hebben dat toekomst heeft, omdat het de samenleving nieuw perspectief biedt.

Geloven gaat niet zonder twijfel en onzekerheid, zeker niet in onze tijd van wetenschap en bewezen feiten: geloven is je toevertrouwen aan een dimensie die onze werkelijkheid van tijd en ruimte, van kennis en kunde overstijgt. Het is altijd een waagstuk je te begeven buiten de bekende werkelijkheid en het is onvermijdelijk dat van tijd tot tijd twijfel insluipt. Geloven is nu eenmaal nooit zeker weten.

Ik ben iets van die andere dimensie gaan begrijpen in mijn worsteling met het begrip ‘eeuwigheid’. Eeuwigheid leek me verschrikkelijk: een nooit eindigend, en daarmee zich altijd herhalend bestaan; het leek mij verschrikkelijk vervelend en uitzichtloos. Tot ik tot het inzicht kwam dat de tijd zoals wij die kennen (met een begin en eind, en de eeuwigheid als niet-einde) niet Gods dimensie is. In God is alleen nu – je zou kunnen zeggen ‘eeuwig nu’, maar dat is een innerlijke tegenstrijdigheid . Zo kwam ik in de afgelopen jaren ook tot het inzicht dat voor God kwantiteit niet bestaat, alleen kwaliteit. Hoewel ik zo iets probeer te begrijpen van de andere dimensie die in God is en die wezenlijk anders is dan ons menselijk verstaan van onszelf en de wereld om ons heen, word ik zelf toch met regelmaat bevangen door twijfel. Ik ben zo gewend te denken en te handelen binnen de dimensies van de werkelijkheid van onze tijd en ruimte, van wat wetenschappelijk bewezen en verantwoord is, dat het je toevertrouwen aan Gods werkelijkheid mij soms ongerijmd en onbegrijpelijk voorkomt. Waar haal ik het vandaan? Niet van mijn kennen en kunnen in de gebruikelijk zin. Het is de betekeniservaring, het weten voorbij dat gebruikelijke kennen en kunnen, die mij op het spoor zet van die dimensie. Het is de ervaring deel te zijn van iets dat groter is dan mijzelf, deel te zijn van Gods geschiedenis die mijn bestaan mede betekenis geeft en richting.

De betekenis van ons christelijk geloof en van de kerk als Gods volk houdt niet op. Die traditie verdient het bewaard en doorgegeven te worden als bron waaraan we ons verlangen naar zingeving en betekenis kunnen laven. Het omarmen van ‘nieuwe’ spirituele bewegingen als mindfullness en yoga, zen en boeddhisme (met even traditionele wortels), betekent niet dat we de ons van oudsher bekende bronnen van het christelijk geloof kunnen afdanken. In een globaliserende wereld verbreedt het palet zich en in de katholieke kerk is de betekenis daarvan erkend. Allereerst door het Tweede Vaticaans Concilie en veel concreter en zichtbaarder in de Interreligieuze gebedsdag voor de Wereldvrede van Paus Johannes Paulus II in Assisi in 1986.

Hoewel het christelijk geloof beduimeld en verstoft oogt en daardoor op achterstand tegenover de frisse uitstraling en het onbelaste verleden van nieuwe vormen en bewegingen, is het de uitdaging, als we onszelf en onze eigen geschiedenis serieus nemen, om het stof af te schudden. De benedictijnse hervorming vanuit Cluny in de tiende en elfde eeuw, de franciscaanse beweging in de dertiende eeuw, de moderne devotie van Thomas a Kempis en Geert Grote in ons eigen land en de bevrijdingstheologie in Latijns-Amerika in de vorige eeuw, zijn ieder voor zich bezig geweest opnieuw de betekenis van het evangelie en Gods bevrijdende boodschap in de eigen tijd te plaatsen. Ik geloof dat de diepe verwevenheid van het christendom met de West-Europese samenleving ook de aanknopingspunten biedt om als christenen van binnenuit antwoorden te vinden op de uitdagingen waar onze (West-Europese) samenleving voor staat.

Dit boek voegt zich in een rij van publicaties van de afgelopen jaren, zowel van kerkelijke als seculiere schrijvers, die zich buigen over de vraag wat er met onze samenleving gebeurt nu ze haar geloof en haar kerk heeft losgelaten. In de hoop dat het iets toevoegt aan dat gesprek en dat het mensen in de kerk perspectief biedt om de afbraak te aanvaarden en te zien als een uitdaging voor een andere toekomst.

1
De gestage afbrokkeling
van een instituut

Er zijn niet veel instituties die een historisch trackrecord kunnen overleggen als de beweging van volgelingen van Jezus Christus die zich vanaf de tweede helft van de eerste eeuw van de christelijke jaartelling organiseert rond de bisschop van Rome1. Vanaf het begin is er een vrijwel ononderbroken lijst van bisschoppen van Rome; Franciscus is de 266ste. Het laat een institutionele kracht zien die zijn gelijke niet kent en die bestand is geweest tegen grote historische gebeurtenissen en omwentelingen. Haar grootste institutionele kracht heeft ze ontwikkeld in wat we nu West- en Midden-Europa noemen, waar ze eeuwenlang een van de belangrijkste pijlers van de samenleving is geweest in sociaal, spiritueel, juridisch en intellectueel opzicht. En precies in die bakermat van de kerk slaat de afbrokkeling in volle hevigheid toe.

In dit hoofdstuk kijk ik vanuit twee perspectieven naar dit proces van afbrokkeling: ik probeer een paar historische lijnen te trekken die de afbrokkeling in het perspectief plaatsen van de ontwikkeling van West-Europa en plaats dit proces in een wereldwijd perspectief: is wat er gebeurt alleen van toepassing op West-Europa of vindt het in meer of mindere mate ook elders in de wereld plaats? Zowel het historische als het geografische perspectief zijn van belang om de ontwikkeling die we doormaken te begrijpen.

Het Europese perspectief

Vanaf de nadagen van het Romeinse Rijk speelt de kerk een belangrijke rol als een structuur die in een gefragmentariseerde wereld de samenleving organiseert en ordent. De structuur van bisdommen en parochies, en de onderlinge contacten die daarmee verbonden zijn (concilies), leveren een sociaal weefsel van onschatbare betekenis. De betekenis daarvan kan niet snel overschat worden.

Kerkelijk recht en kerkelijke institutievorming droegen bij aan ordening van de samenleving. In zijn boek over de geschiedenis van politieke systemen wijst Francis Fukuyama op het belang van de kerkelijke structuur voor de vorming van de Europese rechtsstaat. Eind elfde eeuw ontwikkelt paus Gregorius op basis van het dan opnieuw ontdekte Corpus iuris civilis het kerkrecht en de relatie tussen kerk en staat, op een wijze die van grote invloed is geweest op de rechtsvorming en de ontwikkeling van de samenleving in de daaropvolgende eeuwen.

De kloosters en de katholieke universiteiten vormden de bakermat van de intellectuele ontwikkeling van West-Europa. Hoewel de theologie als hoedster van de wetenschap werd gezien, ontwikkelden kloosters en universiteiten zich tot de plaats waar een steeds diverser wordende wetenschap zich kon ontwikkelen.

Sociaal gezien is de kerk de ruggengraat van de samenleving: ze is overal aanwezig, in dorpen en steden, verzamelt mensen en geeft met haar ritme van kerkelijke feesten (Kerstmis, Pasen, Pinksteren, Mariafeesten, heiligendagen) het ritme en de ankerpunten van het jaar aan.

Politiek gezien is de kerk een belangrijke speler. Bisschoppen en kardinalen verenigen zonder veel scrupules hun kerkelijke en wereldlijke functies, en koningen en keizers zoeken hun legitimiteit bij de kerk: door de paus gekroond worden, het dragen van de titel keizer of koning van het Heilige Roomse Rijk, verleent extra gewicht in de verhouding tot andere vorsten en extra legitimiteit in de ogen van het volk.

De afbrokkeling van de kerk als instituut verloopt via drie belangrijke historische gebeurtenissen. De eerste is de reformatie, die de positie van de kerk als hoedster van de waarheid ondergraaft. Vanaf dat moment wordt de institutionele positie in Noordwest Europa (het huidige Scandinavië, Nederland, Duitsland, Groot-Brittannië) aangetast of raakt ze vrijwel verdwenen. De tweede is de opkomst van de West-Europese natiestaat na de Westfaalse vrede van 1648, die de positie van de kerk als institutie voor de sociale ordening ondergraaft. Vanaf dat moment ontwikkelt zich de natiestaat als de belangrijkste institutionele pijler van de samenleving. Ten derde spelen een rol de gebeurtenissen van de Franse en Amerikaanse revolutie aan het eind van de achttiende eeuw, waarbij de positie van de kerk als legitimatie van de politieke macht wordt aangetast. Vanaf dat moment is soevereiniteit van het volk de basis van de staat, ter vervanging van de legitimatie via God.

De afbrokkeling van de kerk die we nu meemaken is daarom eerder te zien als het sluitstuk van een veel langer proces dan als een plotseling optredende gebeurtenis. In de negentiende en twintigste eeuw heeft de kerk consequent getracht die afbrokkeling tegen te gaan. Het Eerste Vaticaans Concilie, met de verklaring van de pauselijke onfeilbaarheid, is niet los te zien van die institutionele context. De onfeilbaarheid was een duidelijk teken naar de rest van de wereld, c.q. de zich vormende Europese natiestaten, dat de kerk en de paus nog steeds het opperste gezag uitoefenden op die terreinen die er in het leven echt toe deden. De verdediging van de Vaticaanse staat was ook onderdeel van de poging om de institutionele positie van de kerk te handhaven tegenover de druk van de steeds machtiger wordende natiestaat Italië, net als het ultramontanisme, waarbij het pauselijk gezag boven dat van de nationale staten werd verdedigd.

Vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw grijpt de kerk de kans aan om haar positie als sociale institutie te versterken door in te spelen op de dan groeiende behoefte aan onderwijs en gezondheidszorg, en de belangen van arbeiders te behartigen door een katholieke arbeidersorganisatie. Die beweging is succesvol tot de tweede helft van de twintigste eeuw, als de naoorlogse verzorgingsstaat deze functies gaat overnemen.

In de laatste decennia van de twintigste eeuw vindt een nieuwe episode plaats in die strijd om de institutionele positie van de kerk in de West-Europese samenleving. De strijd om het recht op abortus, het homohuwelijk en euthanasie zijn niet alleen uitingen van ethische overtuigingen, het zijn ook pogingen van de kerk om haar institutionele afbrokkeling een halt toe te roepen. Ze wenst nog steeds gezien en gerespecteerd te worden als het morele kompas van de samenleving en kan niet accepteren dat ze op dat punt niet meer een centrale rol heeft en slechts een van de spelers is op het (diverse) toneel van de moderne samenleving.

In dat proces ziet de kerk in de West-Europese landen ook haar verbinding met katholieke politici afbrokkelen. Vanuit een democratisch perspectief respecteren zij de veranderende opvatting van de samenleving, ook als dat tegen hun persoonlijke opvatting indruist. Politiek is geen plaats om hun persoonlijke godsdienstige opvattingen te realiseren, het is een ambt in en ten behoeve van de samenleving. De katholieke koning Boudewijn van België kon en wilde die stap niet maken en weigerde als overtuigd katholiek in 1990 zijn handtekening te zetten onder de Belgische abortuswet. Dat leidde tot de constitutioneel bijzondere stap dat hij voor 36 uur uit zijn functie werd ontheven. Dat gaf het kabinet de mogelijkheid om plaatsvervangend goedkeuring te geven aan de wet.

Waar katholieke politici ruimte creëerden tussen hun eigen opvatting en die van de veranderde samenleving, bleef de kerk vasthouden aan het standpunt dat haar opvattingen inzake moraal en ethiek niet alleen verplichtend zijn voor haarzelf en voor haar eigen leden, maar als fundamentele ethische opvattingen ten grondslag horen te liggen aan elke samenleving. Dat gevecht om invloed is inmiddels goeddeels beslecht.

Afscheid nemen van een dominante positie in de samenleving van zo veel eeuwen is een pijnlijk en moeizaam proces. Dat proces is niet alleen lastig voor de hiërarchie, ook voor de gewone katholieken. In de pijn om het verlies van het kerkgebouw, c.q. in de strijd om het te behouden, vertaalt zich dezelfde worsteling om afscheid te nemen van een verleden waarin de kerk een sociaal dominant instituut was. Hoeveel dorpsgezichten in West-Europa worden niet bepaald door de kerk die als centraal gebouw in het dorp staat, van verre zichtbaar en waaromheen het sociale leven zich afspeelde? Niet alleen was de kerk het fysieke centrum waaromheen andere voorzieningen zich organiseerden, het was ook het centrum van de sociale infrastructuur: de school, de jeugdvereniging, de arbeidersvereniging – heel veel sociale verbanden waren met die kerk verbonden. Ze had haar voelhorens tot in de haarvaten van de samenleving. Dat alles is in de afgelopen decennia verdwenen in het proces van secularisatie dat overal haar werk heeft gedaan.

Een van de grootste omissies van de kerkelijke leiding in de afgelopen decennia is dat ze dat proces niet heeft onderkend en ook niet bezig is geweest met het ontwikkelen van een herpositionering in die veranderende samenleving.

In Midden- en Oost-Europa (het voormalige Oostblok) speelt zich een heel ander proces af – wat het belang van de historische context bij de ontwikkeling van de institutionele positie van de kerk onderstreept. Na zeventig jaar communistische overheersing waarbij religie werd gemarginaliseerd en een maatschappelijke loopbaan binnen het systeem niet mogelijk was voor actieve en openlijke gelovigen, heeft de kerk opnieuw een stevige plaats in de samenleving ingenomen. Dat was te verwachten voor het katholieke Polen, waar het marginaliseren van de kerk nooit geheel is gelukt, maar ook in Hongarije heeft de kerk een deel van haar maatschappelijke positie hersteld. Tegelijkertijd heeft in Rusland de Russisch-orthodoxe Kerk ook weer haar plaats in de samenleving ingenomen. In die landen lijkt de kerk een rol te spelen in het vullen van het gapende gat dat het verdwijnen van het communisme heeft achtergelaten. In het zoeken naar een nieuwe invulling van identiteit kan de kerk opnieuw een belangrijke rol spelen. In al die landen is sprake van een groeiend anti-West-Europees sentiment, wat voor een deel ook samenhangt met de constatering dat in West-Europa de kerk haar maatschappelijke positie heeft verloren. Die weg willen de kerken in Midden- en Oost-Europa koste wat kost voorkomen: West-Europa is hun schrikbeeld. Het leidt tot onaangename allianties tussen nationalisme en de kerk, die zich uiten in een anti-vluchtelingenopstelling en kerkelijke steun voor de beperking van vrijheden.

Het wereldwijde perspectief

Is dit Europese proces van afbrokkeling ook in andere delen van de wereld voelbaar? Zitten we gevangen in een typisch Europees proces dat we met enig relativisme moeten bezien? Het is hier niet de plaats voor een uitgebreid overzicht van ontwikkelingen in andere continenten, dus noem ik in alle beknoptheid een paar relevante trends.

Overal in de wereld is religie een vanzelfsprekend deel van het leven en van het samenleven. (West-)Europa lijkt het enige continent waar het secularisme zo virulent is dat het religie heeft gemarginaliseerd en vrijwel uit de samenleving gebannen. Ook al heeft religie zijn plaats als dominante factor in de Europese samenleving verloren, het is niet zo duidelijk dat dat ook geldt voor het individuele leven van mensen. Terwijl de leegloop van de kerken onverminderd doorgaat, daalt het aantal mensen dat zichzelf in enige vorm als religieus beschouwt veel minder snel. Het onderzoek van Gabriel van de Brink De Lage Landen en het hogere (2012) laat zien dat georganiseerde en gearticuleerde religie heeft plaats gemaakt voor respect en eerbied voor andere aspecten van het bestaan. De bloei van nieuwe spiritualiteit, waarbij mensen uit het brede aanbod aan spirituele invulling hun eigen pakket samenstellen, relativeert de oppervlakkige constatering dat religie in Europa vrijwel is uitgebannen. Ook als religie zijn rol in het publieke leven ziet verschrompelen, betekent dat niet automatisch dat ze ook uit het individuele leven is verdwenen.

Het Pew Research Center heeft wereldwijd de huidige stand van de religies en de verwachting tot 2050 in kaart gebracht. Daaruit blijkt dat het aandeel christenen in de wereldbevolking stabiel blijft, het aantal moslims flink zal groeien en dat vrijwel alle andere groeperingen, inclusief de niet-religieus gebondenen, in relatieve omvang afnemen.

Dat bevestigt het beeld dat de West-Europese marginalisering van religie elders in de wereld niet bestaat. Ook als de Rooms-Katholieke Kerk invloed verliest, is dat eerder ten gunste van andere religieuze bewegingen en kerken, dan dat het een teken is van het uitbannen van religie.

De Verenigde Staten, gebouwd op religieuze tolerantie, manifesteert zich niet als een a- of antireligieuze natie, maar als multireligieus. Geen krampachtige pogingen om kerk en staat gescheiden te houden (het God bless America ligt bestorven op de lippen van vrijwel elke politicus), maar een grote religieuze pluriformiteit. Dominante kerken, nauw verbonden met de macht, zoals Europa die kende in de staatskerken van noordelijk Europa en een sterke katholieke dominantie in Zuid-Europa, zijn er niet. Elke kerk vecht voor zijn eigen politieke invloed. De Rooms-Katholieke Kerk is een van de grootste in aantallen volgers, maar Evangelicals en Pentecostals zijn regelmatig dominanter in de media en zijn slimmer in de marketing van hun religieuze boodschap en de politieke vertaling daarvan. Inmiddels is de Rooms-Katholieke Kerk in Amerika aan het verschieten van kleur: de immigratie vanuit Centraal- en Zuid-Amerika leidt ertoe dat zij steeds meer een Hispanic karakter krijgt. Een groeiend aantal parochies moet het hebben van deze migranten om te blijven bestaan.

Ook in Centraal- en Zuid-Amerika is sprake van een grondige transformatie van het religieuze landschap, begonnen in de jaren zestig en zeventig van de twintigste eeuw, toen de bevrijdingstheologie ontstond. Daarin werd een poging gedaan om het christelijk geloof en de evangelische boodschap te verbinden met de sociale misstanden en de uitbuiting van de armen. De bevrijding die door God in Jezus Christus is aangekondigd, moet niet alleen geestelijk vertaald worden, maar vraagt om een politieke en maatschappelijke inzet om de armen te bevrijden uit hun onderdrukking en het onrecht ongedaan te maken. De ‘keuze voor de armen’ door de Latijns-Amerikaanse bisschoppensynodes van Medellin (1968) en Puebla (1979), en de inzet van bisschoppen zoals Dom Helder Camara (in Brazilië), leken die bevrijdingstheologie te ondersteunen. Ook het verzet van sommige bisschoppen tegen de militaire dictaturen in Latijns-Amerika (m.n. Chili en Argentinië) paste in die bevrijdingstheologie. Vanuit het Vaticaan werd echter hard geoordeeld over de bevrijdingstheologie, die in de greep van de marxistische ideologie zou zijn geraakt. Dat was voor de fel anticommunistische paus Johannes Paulus II onverdraaglijk.

Dit heeft geleid tot een polarisatie in de Rooms-Katholieke Kerk in Latijns-Amerika, waarin bisschoppen onderling heel verschillende boodschappen uitdroegen en waarbij de spanningen tussen bisschoppen en geloofsgemeenschappen aan de basis hoog opliepen. Tijdens de laatste Latijns-Amerikaanse bisschoppenconferentie van Aparecida (2007) is mede door de inspanningen van kardinaal Bertoglio (nu paus Franciscus) een slotdocument opgesteld waarin zowel evangelische verkondiging als sociale actie als kerntaken van de kerk in Latijns-Amerika werden bevestigd.

Daarnaast is in Latijns-Amerika niet zozeer sprake van secularisatie, maar van een snelle opkomst van de Pentecostals en Evangelicals en van op Afrikaanse en Indiaanse wortels geïnspireerde religies en kerken. De Rooms-Katholieke Kerk verliest daar substantieel terrein: was veertig jaar geleden het aandeel katholieken in sommige landen boven de 90%, in een aantal landen is het gedaald tot 70%. Binnen de katholieke kerk is sprake van onenigheid over de wijze waarop deze ontwikkeling tegemoet moet worden getreden. Waar sommigen pleiten voor meer oecumenische samenwerking en erkenning van het verlies van een monopolypositie, pleiten anderen voor een harde oppositie.

In Afrika speelt de kerk een belangrijke rol in het bijeenhouden van de samenleving; in conflictgebieden is de kerk vaak de enige sociale structuur die nog functioneert. In Zuid-Sudan en Oost-Congo, gebieden die getekend zijn door decennia van burgeroorlog, is de kerk een toevluchtsoord. Terwijl de overheid allang afwezig is (of een van de strijdende partijen is geworden) en buitenlandse hulporganisaties vertrokken vanwege de onveiligheid, houden de kerken mensen bij elkaar, zorgen voor rudimentaire zorg en onderwijs, en doen ook verder wat ze kunnen om mensen te helpen overleven. Zoals in de donkere tijden van de Europese middeleeuwen, is de structuur van de kerk een houvast voor samenlevingen die uit elkaar vallen en instabiel zijn. Met de combinatie van spirituele kracht en steun en sociale en praktische zorg beantwoordt de kerk aan primaire behoeften bij de bevolking. Ze is er in het leven van elke dag. Grote delen van onderwijs en gezondheidszorg zijn nog steeds in handen van de kerk, ook al groeit ook daar de noodzaak om onderdeel te zijn van een nationaal onderwijs- en zorgsysteem. Bisschoppen en priesters zijn gerespecteerde pijlers van de lokale en nationale gemeenschap en hebben gemakkelijk toegang tot politieke en economische leiders.