Petra Stassen (red.)

Levende
stenen

Een theologie van kerkelijk vastgoed

Colofon

© 2017 Berne Media | uitgeverij abdij van berne

Vormgeving binnenwerk: Garage bno – bureau voor grafisch ontwerp

Vormgeving omslag: Studio Jan de Boer

Afbeelding cover: Sint-Christoffelkathedraal, Roermond (C) Hugo Kolstee

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande toestemming van
de uitgever.

ISBN 978-90-8972-169-3

e-book 978-90-8972-174-7

Inhoud

Inhoud

Voorwoord

1 Een kerkgebouw voor de toekomst

Pim van Dijk, met een bijdrage van Sible de Blaauw1

2 Juridische aspecten van beheer en eigendom van kerkelijk vastgoed

Monika Chao-Duivis

3 Deze grond is heilig

Cultuurtheologische overwegingen bij deherbestemming van kerkgebouwenFrank G. Bosman

4 In beweging komen

Petra M.M. Stassen

Noten

Bronnen

Over de auteurs

Basiliek, OLV Sterre der Zee, Maastricht © Arjan Bronkhorst

Voorwoord

In kerkelijke kring spreekt men niet over ‘vastgoed’, men heeft het over (kerk)gebouwen. Vastgoed is een term die uit de markt komt, waar het gaat om objecten die geld opleveren, of juist niet. De kerkelijke wereld en de wereld van het vastgoed liggen zakelijk, gevoelsmatig en intuïtief ver van elkaar. Deels omdat onbekend onbemind maakt, wat gemakkelijk wantrouwen genereert.

Een van de doelstellingen van de stichting Kerkelijk Waardebeheer is om een brug te slaan tussen deze twee werelden. Daarom heeft dit boek als ondertitel ‘een theologie van kerkelijk vastgoed’. Want kerkgebouwen zijn ook een vorm van vastgoed, een vermogensbestanddeel van de kerkelijke organisatie. Ze vertegenwoordigen een materiële waarde, waar kerken zorgvuldig mee om dienen te gaan.

Kerkgebouwen vertegenwoordigen echter niet alleen een materiële waarde. Ze hebben ook een immateriële waarde, die volgens sommigen nog steeds van belang is. Volgens anderen is die periode voorbij. Vanuit kerkelijk perspectief betekenen kerkgebouwen weinig meer voor degenen die menen dat de immateriële waarde, datgene waarvoor ze staan, niet meer van belang is; ze zijn een gepasseerd station. Wie zo denkt kan een kerkgebouw gemakkelijk afstoten, als signaal van het einde van een tijdperk. God verdwijnt uit Nederland en dat was dat.

Voor degenen die menen dat waar kerken voor staan nog steeds van belang is, geldt iets anders. Men kent het eigen geloof en het belang daarvan, en dit leidt tot een visie op kerkgebouwen die een duidelijke rol te vervullen hebben. Een grotere groep is echter diffuus over het eigen geloof, zodat er sprake is van een zoektocht. Gelovigen weten zelf niet (meer) wat ze precies geloven, of kunnen geen vorm vinden om hun geloof uit te dragen in deze tijd. Voor deze mensen verdwijnt God weliswaar niet uit Nederland. De vraag is vooral waar Hij zich ophoudt, wat dit betekent voor de kerkgebouwen en hoe kerken daarmee kunnen omgaan. Voor gelovige mensen begint hier ten diepste de grote onzekerheid over de toekomst van kerkgebouwen. Verdwijnt met het afstoten van kerkgebouwen het geloof, of is het geloof al verdwenen en is het kerkgebouw dus inderdaad, zoals velen menen, een relict uit het verleden. Cultuurhistorisch wellicht nog interessant en van belang, en om die reden het behouden waard.

Drie dimensies zijn van belang als het om de bestemming van kerkgebouwen gaat: vormgeving, inhoud en eigenaarschap. Om die reden bevat dit boek drie artikelen, die elk een van deze dimensies beschrijven. Dat levert drie totaal verschillende invalshoeken op, die uiteindelijk in onderlinge samenhang bepalen hoe men over de bestemming van een kerkgebouw kan denken. Velen geven aan dat de discussie over kerkgebouwen buitengewoon complex is. Dit wordt deels veroorzaakt door de sterke samenhang tussen de drie hier genoemde dimensies. Wie een van de dimensies verwaarloost, moet uiteindelijk rekening houden met verzet vanuit andere optiek. In de praktijk blijken aspecten van eigenaarschap de meest taaie en – wellicht ook daardoor – de meest veronachtzaamde. Eigendom brengt lusten en lasten met zich mee, bij kerkgebouwen gaat het meestal om grote verantwoordelijkheden. Een goed zicht hierop is in elke casus een belangrijke sleutel voor oplossingen die werken. Kennis van en inzicht in de drie dimensies is nodig om in concrete casuïstiek zorgvuldige besluiten te kunnen nemen. Het bevorderen van deskundigheid is een van de doelstel-
lingen van Kerkelijk Waardebeheer, vandaar onder andere dit boek.

Bij kerkgebouwen gaan vorm en inhoud sterk samen. Dit heeft verschillende gevolgen die in dit boek worden beschreven. Twee observaties spelen vervolgens een belangrijke rol bij het denken over de toekomst van kerkgebouwen in een veranderend perspectief. De eerste is dat de relatie tussen vorm en inhoud bij kerkgebouwen zoek is geraakt, als een vorm van geloofscrisis of gebrek aan kennis over het geloof. Het traditionele gebruik dat van kerkgebouwen wordt gemaakt (de wekelijkse viering) is enorm teruggelopen en iets anders is er vaak nog niet voor in de plaats gekomen. De opties die resten zijn het sluiten van kerkgebouwen of het organiseren van activiteiten in kerkgebouwen, die zich daarvoor eigenlijk niet lenen, hetgeen diverse vormen van ergernis oplevert. Men kan zeggen dat er een gebrek is aan communicatie, maar er is ook sprake van een fundamenteler probleem. Op veel plaatsen is primair een nadere bezinning op en verdieping in het geloof noodzakelijk, wil men toekomen aan de tweede observatie. Die houdt in dat een kerkgebouw waarin geloof op een aansprekende manier wordt beleden en gevierd, toekomst heeft. In dit boek wordt in dit verband op verschillende manieren gesproken over beweging. In de zin van in beweging komen, maar ook in de zin van beweging brengen, letterlijk en figuurlijk, op weg gaan en Gods Geest opnieuw de kans geven te waaien in kerkgebouwen die verstoft dreigen te raken.

De soms emotionele discussies over de sluiting van kerkgebouwen zijn zo emotioneel omdat ze wijzen naar datgene waar het eigenlijk over gaat, en dat zo vaag is en moeilijk te bespreken: de pijn van het verlies van geloof, van het grote verhaal dat mensen kan troosten, inspireren en bemoedigen. Een verhaal dat mensen overstijgt en dat niemand uitsluit, een verhaal dat samenbindt en een gemeenschap vormt. Het sluiten van kerkgebouwen betreft uiteindelijk de vraag of het geloof vandaag de dag nog iets betekent en zo ja, wat het dan kan bieden. Welk perspectief ziet men vanuit een gelovige houding voor de eigen gemeenschap, en vooral ook: voor de maatschappij in het algemeen. Kerkgebouwen zijn concrete objecten die iets zichtbaar maken van een gezamenlijke geschiedenis, het verhaal van God met mensen, waar mensen eeuwenlang mee hebben geleefd. Het zijn niet gewoon maar stenen, het zijn levende stenen, doortrokken met verhalen, geschiedenis en gebeden. Het kerkgebouw maakt impliciet iets zichtbaar en wanneer het dreigt te verdwijnen levert dat emotie op. Van mensen die misschien zelf niet goed kunnen benoemen waarom en die voelen dat er iets belangrijks verloren gaat, of is gegaan.

De kernvraag rondom kerkgebouwen is voor kerken of zij in hun eigen lokale situatie, hun eigen gemeenschap, de boodschap van geloof kunnen en willen uitdragen. Dit veronderstelt kennis van het eigen geloof, van de gemeenschap, van de lokale situatie, van de wensen en behoeften ter plekke. Een wezenlijk aspect van geloof is dat het dicht bij mensen is, of moet zijn. Hoe daar vorm aan te geven is een vraag die om verdieping vraagt, creativiteit en innovatie. Steeds opnieuw is de uitdaging of gelovige mensen inderdaad als levende stenen kunnen zijn, geschikt voor de bouw van een geestelijke tempel (1 Petrus 2:4-5). De geschiedenis leert: kerkgebouwen zijn flexibel genoeg, nu de mensen nog.

Dit boek kwam tot stand dankzij de bijdrage van de auteurs. Hoofdstuk vier is de weerslag van een reflectie op de eerste drie hoofdstukken. Alle dank gaat uit naar degenen die daaraan hebben bijgedragen: Agnes van Ardenne, Frank G. Bosman, Lans Bovenberg, John Brenninkmeijer, Monika Chao-Duivis, José Cornel, Pim van Dijk, Paul van Geest, René Grotenhuis, Ad van der Helm, Simon Kadijk, Hans Meertens, Laetitia van der Lans, Geert-Jan van Schijndel, Maria ter Steeg-van Wayenburg en Ruben van Zwieten.

Petra Stassen,

Utrecht, januari 2017

Gericht op de lengteas, Sint-Petrus’ Bandenkerk, Venray © Arjan Bronkhorst

1
Een kerkgebouw voor de toekomst

Pim van Dijk, met een bijdrage van
Sible de Blaauw1

Symboliek

Wat maakt een kerkgebouw tot kerk? Het bijzondere karakter van dit bouwgenre is al zeventien eeuwen lang bepaald door de wisselwerking tussen drie componenten: functionaliteit, symboliek en sacraliteit. De onderlinge verhouding tussen deze aspecten staat allerminst vast, maar ze zijn alle drie in meer of mindere mate onontbeerlijk voor de identificatie van een gebouw als kerk. Er is sprake van een dynamiek die varieert naar tijd, plaats en religieuze identiteit. De functionaliteit heeft betrekking op de praktische bestemming: een kerk is een ruimte waarin een christelijke religieuze gemeenschap bijeenkomt voor de viering van de eredienst. De symboliek slaat op de verwijzingen naar iets anders dan zichzelf, die een gebouw met deze functie oproept of aanreikt. De sacraliteit gaat over de afzondering van het gebouw van de gewone wereld door de exclusieve toewijding ervan aan God. Alle drie aspecten gaan intussen wel over een door mensenhand gemaakt gebouw, met een bepaalde vorm en materialiteit. In alle drie lagen bestaat er dus ook een specifieke correlatie met bouwvorm en materie.

Deze bijdrage gaat over de symboliek in de architectuur: de ideeën, betekenissen, associaties die in het gebouw besloten liggen maar boven het gebouw zelf uitstijgen. Elk gebouw is meer dan zichzelf, omdat het altijd een culturele context reflecteert, zowel die van de makers als die van de gebruikers. Het gaat om betekenissen die aan een bouwwerk kunnen worden toegekend buiten de puur utilitaire functies. Zij kunnen er ingelegd zijn door de ontwerper of opdrachtgever, maar moeten vervolgens ook beleefd worden door de beschouwers en gebruikers. Die beschouwers hebben tegelijk een eigen ruimte om het gebouw inhoudelijk te lezen. Afhankelijk van de persoon en de context kan die lezing flink afwijken van de intenties van de bouwers. We spreken daarom van het symbolisch ‘potentieel’ van architectuur. Symboliek is per definitie multivalent.

Speelt symboliek bij religieuze architectuur een andere rol dan de symbolische lading die alle bouwkunst eigen is? In ieder geval mag vermoed worden dat met de symbolische dimensie van een kerkgebouw een verder reikend veld van betekenissen wordt aangeboord dan met die van een bankgebouw of een parkeergarage. Een veld dat de grenzen van de ratio overschrijdt en dat in het metafysische domein doordringt. Maar ook de transcendente dimensie kan in andere bouwgenres voorkomen, bijvoorbeeld bij bepaalde musea of sportstadions, die dan niet voor niets ‘moderne kathedralen’ genoemd worden. Is de symbolische dimensie van het kerkgebouw dan eerder een kwestie van gradatie?

Hier wordt kort onderzocht in hoeverre de symbolische component van het kerkgebouw wellicht een heel eigen plaats in de architectuur inneemt. Dat gebeurt door enkele observaties over de historische ontwikkeling van de wisselwerking tussen functionaliteit, symboliek en sacraliteit in de kerkbouw en een korte schets van de huidige situatie. Aansluitend wordt bekeken wat dit alles betekent voor de herbestemming van kerkgebouwen in onze tijd.

Het begin

De eerste plaatsen waar christelijke gemeenschappen bijeenkwamen om de eredienst te vieren waren gewone ‘profane’ gebouwen, zoals huizen en bedrijfspanden. De vorm was volkomen indifferent voor de functie. Pas toen het christendom onder keizer Constantijn een erkende religie in het Romeinse Rijk werd (vanaf 313) konden er publieke, speciaal voor de christelijke liturgie ontworpen gebouwen worden opgericht. De keizer zorgde ervoor dat dit grootse bouwwerken volgens de bekende typen van de basiliek of de ‘centraalbouw’ werden. Bij centraalbouw is de ruimte gericht op het midden, waar het hoogste volume ligt. Daardoor geeft de verticaliteit veel accent.

Deze nieuwe situatie moet voor de christenen niet probleemloos geweest zijn. Theologisch gezien verzette het christendom zich immers tegen de heidense cultus, waarbij een godheid in een door mensen gebouwde tempel verbleef en met bloedige offers gunstig gestemd moest worden. De viering van de gedachtenis aan Jezus’ dood en aan de Verlossing had geen speciaal gebouw nodig. Zij kon overal plaatsvinden waar mensen zich in Christus verenigden. Het offer en de tempel waren geestelijke categorieën geworden, die op geen enkele wijze aan de materie gebonden waren.

Kortom: de vroegchristelijke kerken waren primair functionele gebouwen, zoals ook de huiskerken dat geweest waren. De basiliek moet een pragmatische keuze geweest zijn, want het aloude type van de langwerpige zuilenhal voldeed het beste aan de basiseisen voor de eredienst: het kon een – eventueel grote – gemeenschap een binnenruimte bieden waar op geordende wijze de Schrift kon worden gelezen en de eucharistie gevierd. Gezien het verzet tegen het heidense tempelidee konden deze gebouwen op zichzelf geen sacrale status hebben. De heiligheid was niet aan het gebouw gebonden, maar aan de vierende gemeenschap op het moment dat die Christus centraal stelde. Een tempel van mensen.

Maar dit was de theorie. In de antieke culturen was men gewend en gehecht aan heilige plaatsen: plekken of bouwwerken waar het goddelijke voelbaar maar liefst ook zichtbaar was. Ook de christenen maakten deel uit van deze cultuur, ondanks de rigide standpunten van sommige theologen.

Al in de vierde eeuw noemen christelijke auteurs de nieuwe kerkgebouwen met kennelijk gemak ‘tempel’ en in de beschrijvingen spat de heiligheid ervan af. Geen wonder: nu de eredienst veel luisterrijker gevierd kon worden dan in het verleden, in monumentale gebouwen die daarvoor een geëigend kader boden, kon de heiligheid van die liturgie het gebouw zelf niet onberoerd laten. Al binnen enkele generaties moeten de kerkgebouwen als net zo sacraal zijn ervaren als de oude tempels en hun arealen. Met het betreden van het kerkgebouw kwam de gelovige in een andere wereld, die zich door de exclusieve toewijding aan God en zijn heiligen onderscheidde van de alledaagse, profane omgeving.

Architectuur

Welke rol speelde de architectuur in dit proces? Het is nauwelijks denkbaar dat naast de liturgie niet ook het gebouw een factor van belang was in de stap tussen functionaliteit en sacraliteit. De basilica was op zichzelf een gebouw uit de profane bouwtraditie. Maar door de bestemming voor de christelijke eredienst kunnen bekende architectonische vormen wel degelijk een nieuwe betekenis hebben gekregen.

Zo vertoont de kerkbasilica een opvallende nadruk op de lengteas tussen de hoofdingang aan de ene korte zijde en de halfronde apsis aan de andere. Die lengteas wordt vaak nog versterkt door een atrium, een omsloten voorplein voor de ingang, dat uitsluitend dient om de gelovigen over te leiden van de alledaagse wereld buiten naar de binnenruimte van de kerk. Ook valt het op dat alle vroegchristelijke kerken op de oost-westas zijn gebouwd. Hetzij de apsis, of de voorgevel staat naar het oosten gericht, zodat het ochtendlicht ofwel via de façade ofwel via de apsisvensters de binnenruimte verlicht. Ook deze lichtregie benadrukt de lengteas, evenals de colonnaden en de bovenvensters van de zijwanden van het middenschip. In functionele zin is de altaarruimte het eindpunt van de lengteas, want het altaar, en de zetel van de bisschop of voorganger stonden in of voor de apsis. De kerkruimte vormt een symbolische weg. Het eindpunt ervan wordt gesacraliseerd door de lichtval en – al spoedig – door een monumentale afbeelding van Christus of heiligen in het apsisgewelf.

De symbolische architectuur draagt in feite de verbinding tussen functionaliteit en heiligheid, die in de liturgie besloten ligt, op het gebouw over. De lengteas verwijst naar het licht, en leidt naar het sanctuarium waar Christus op het altaar, maar ook op de boog of het gewelf van de apsis present is. De lichtsymboliek is een bekend fenomeen in tal van oude religies, maar wordt in het christendom speciaal op de wederkomst van Christus als licht vanuit het oosten betrokken. Het sanctuarium herinnert – misschien tegen wil en dank – aan de cella van de tempels, waar het godenbeeld stond opgesteld. Gelukkig vormde de tempel van Jeruzalem, waar ook het oostelijk licht axiaal binnenstroomde en Jahweh (onzichtbaar) present was in het Heilige der Heiligen, een Bijbels alibi voor de kerkenbouwers, die niet graag de verdenking van heidense afgoderij op zich wilden laden.

De in architectonische kenmerken vervatte en door de liturgie gevoede symboliek lijkt dus de koppeling tot stand te brengen tussen de functionele bestemming van het kerkgebouw en de sacrale status ervan. Die status wordt in de volgende eeuwen bevestigd door de liturgie van de kerkwijding, waarin het gebouw door gebeden en rituelen uitdrukkelijk wordt geheiligd.

In wezen laat de functionaliteit van het kerkgebouw een grote mate van ruimte en vrijheid aan de architectonische vorm. Dit blijkt wel uit het feit dat vanaf het begin naast de langwerpige basilica ook centraal-aangelegde ontwerpen in zwang waren. Ook daarin was doorgaans een duidelijke oost-westas aanwezig, maar verder konden dezelfde functies kennelijk net zo goed in een centraalbouw als in een basilica plaatsvinden.

Bekende voorbeelden als de Hagia Sophia in Constantinopel (Istanbul) en de San Vitale in Ravenna, beide uit de zesde eeuw, laten zien dat in een gecentraliseerd bouwtype de symboliek van de lichtas vanuit het oosten evengoed sterk aanwezig is. Voor het overige zet het middelpunt van de koepel een totaal ander ruimtelijk accent dan de horizontale lengteas van de basilica. De verticaliteit en het centraliserende effect van de koepel richt de ruimte-ervaring niet naar het eindpunt van een route, maar vanuit het middelpunt naar boven. In de klassieke bouwkunst had deze architectuur een religieus gekleurd symbolisch karakter. Die symboliek was echter puur ruimtelijk, en viel niet samen met de gerichtheid op het liturgische centrum, dat net als in de basilica in een apsis aan de oostzijde lag. Die ambiguïteit zal er de reden voor zijn dat de centraalbouw – vooral in het Westen – ver achter bleef bij de basiliek als ideaal kerktype. Voor doopkapellen ligt dat anders, want daar bevond zich het doopbekken midden onder de koepel.

De architectonische symboliek in de vroegchristelijke kerkbouw is dus verankerd in algemene associaties, die ouder zijn dan het christendom. De route naar een eindpunt en de blik naar de hemel leiden beide ook naar een lichtbron: de apsis en de koepel. Het verbaast niet dat deze beide punten in het kerkinterieur ook belangrijke dragers van een godsvoorstelling zijn geworden. Maar de meest specifiek christelijke betekenis krijgt deze constellatie toch door de aanwezigheid van het liturgische centrum in het horizontale eindpunt van de ruimte.

Eigen bouwgenre

Deze symbolische trekken van het kerkgebouw moeten zo herkenbaar zijn geweest, dat ze geen uitdrukkelijke toelichting nodig hadden. Zelden, en dan bijna terloops, laten vroegchristelijke auteurs zich uit over symboliek in de sacrale architectuur. Uit de stad Milaan zijn echter twee getuigenissen overgeleverd die aantonen dat al in de vierde eeuw architectonische vormen met een bewuste symbolische bedoeling in de sacraalbouw werden toegepast. Zo zegt bisschop Ambrosius van Milaan (374-397) dat hij een kerk in zijn stad laat bouwen in de vorm van een kruis, als een verwijzing naar ‘de triomf van Christus’. De doopkapel in dezelfde stad droeg een inscriptie uit dezelfde periode die de bezoeker verklaarde dat de kapel in een achthoek was gebouwd omdat de dopelingen herboren worden op de achtste dag, de dag van de Verrijzenis en van de vervolmaking.

Zo heeft zich het christelijke kerkgebouw als een eigen bouwgenre in de vierde eeuw uitgekristalliseerd vanuit een wisselwerking tussen functionaliteit, symboliek en sacraliteit. Geen enkele van die aspecten was dominant, maar ze versterkten en vervulden elkaar. Op het eind van die eeuw was er niemand meer die een kerk niet als kerk kon herkennen en ervaren.

Overmacht van symboliek

Daarmee begint de geschiedenis van een bouwgenre dat qua duur en continuïteit zijn gelijke in de westerse wereld niet kent. Tegelijk is er in de loop van zeventien eeuwen sprake van een enorme dynamiek in vormen, typen en stijlen. Die staat niet los van veranderingen in de correlatie tussen de drie bepalende eigenschappen van het kerkgebouw als genre.

In de middeleeuwen was de kerkbouw de meest innovatieve sector van de bouwkunst. De onmiskenbare tendens van het vroegchristelijk via het romaans naar de gotiek is die van een toenemende overheersing van de symbolische dimensie. Dat blijkt uit teksten, die het kerkgebouw steeds meer gaan beschrijven als containers van symboliek. Het is een directe afbeelding van het Hemelse Jeruzalem en voert de gelovigen naar het licht. Al zijn onderdelen zijn zinnebeelden van goddelijke mysteries of eigenschappen. Getallen en geometrische vormen worden alle voorzien van theologische duidingen. Zo staat het twaalftal standaard voor de apostelen die de kerk dragen, de cirkel voor de eeuwigheid en de gelijkzijdige driehoek voor de ene, drievuldige God. De eeuwige harmonie van getallen in de kosmos is in het kerkgebouw aanwezig. Het blijkt ook uit de architectuur zelf, die steeds minder vanuit de functionaliteit gedreven lijkt te worden, maar vanuit de behoefte om onalledaagse, zelfs onaardse vormen te creëren. Dat geldt voor de gekoppelde stenen volumes van het romaans en in hoge mate voor de ijle framebouw van de gotiek waarvan de wanden uit gekleurd glas bestaan. Het blijkt ook uit het uiterlijke profiel van de kerkgebouwen, waarin torens een groeiende rol vervullen. Torens mogen een functionele betekenis hebben voor het dragen van klokken en het verspreiden van hun geluid, zij zijn toch vooral symbolische markers van de stad Gods op aarde en zinnebeelden van de menselijke behoefte tot contact met de hemel. Ook het klokgelui is trouwens allesbehalve een puur praktisch gebruik.

In zekere zin is de middeleeuwse ontwikkeling dus een verstoring van de vroegchristelijke balans door de allesoverheersende rol van de symbolische dimensie. De reactie daarop komt nog in de middeleeuwen zelf, vooral van de kant van strenge kloosterorden als de cisterciënzers en van de bedelorden. De vroege Italiaanse bedelordekerken zijn simpele torenloze hallen met houten overkappingen, geheel gericht op de functionaliteit voor de prediking, de eucharistie en het koorgezang.

De preekstoel als centrum: Dorpskerk in Bleiswijk © Arjan Bronkhorst

De sacraliteit van het kerkgebouw staat bij dat alles nooit ter discussie. Bestemd voor de liturgie, gewijd door de bisschop en architectonisch bepaald door basale zinnebeelden als de gerichtheid op het oosten, blijft een kerk bij uitstek een heilige ruimte, of het nu een kale bedelordehal is of een omhoog strevende gotische kathedraal. Tegelijk is de escalatie van symbolisch potentieel in de middeleeuwen alleen te verklaren vanuit een gedrevenheid het sacrale karakter van het kerkgebouw maximaal ervaarbaar te maken.

Reactie en contrareactie

Ook in de geschiedenis van de kerkbouw is de reformatie een enorme breuk. De rijke, door symboliek overladen kerkgebouwen horen voor de hervormers tot de misstanden van de katholieke kerk. Geïnspireerd door de Bijbel en door de tempelvijandigheid in het vroege christendom, willen zij terug naar een puur functioneel kerkgebouw, waarvan vorm en esthetische kwaliteit irrelevant zijn. In de verschillende reformatorische stromingen heeft dit principiële standpunt zeer diverse gevolgen gehad, maar de calvinistische confessies in Nederland hingen de meest rigide opvattingen aan.

De calvinisten ontdeden de kerken vaak hardhandig van altaren, beelden, en andere voorstellingen. Met het altaar verdween het hart van de sacraliteit uit het gebouw, met de beelden en kaarsen werd alles opgeruimd dat de aandacht voor de directe overdracht van het Woord Gods in de weg stond. De interieurs kregen een nieuwe inrichting met de preekstoel als centrum, waardoor de aloude gerichtheid op het oosten en het idee van de ruimte als een symbolische weg teniet werden gedaan. Het lijkt erop dat met het sacrale karakter ook het symbolische karakter van de architectuur buiten werking gesteld moest worden. In de nieuwbouw van protestantse kerken blijkt weliswaar dat symboliek nooit uit de architectuur verdwijnt, maar het is duidelijk dat er sprake is van grote behoedzaamheid, in het bijzonder als het gaat om de delicate koppeling tussen symboliek en sacraliteit. Daarmee is een eigen kerkelijke bouwkunst, die in de middeleeuwen de architectuur nog volledig beheerste, overbodig en niet passend geworden.

Niettemin zijn er ook na de reformatie prachtige kerken gebouwd, zowel protestantse als katholieke, die hun schoonheid niet in de laatste plaats aan de symbolische dimensie van de architectuur danken. In de katholieke wereld heeft men steeds meer het voor-reformatorische verleden nodig om sacraal te kunnen bouwen. De in neostijlen gebouwde kerken van de negentiende eeuw vormen een heldhaftige poging om de tijd terug te draaien en door middeleeuwse symboliek en vormentaal geloofwaardige sacrale ruimten te scheppen. Architecten als Le Corbusier bewijzen dat ook in eigentijdse vormen een nieuwe dynamiek tussen functionaliteit, symboliek en sacraliteit tot stand kan komen. In Rome bouwde de niet-christelijke architect Richard Meier een kerk die vol is van traditionele symboliek in moderne vormen en materialen. De kerk Dio Padre Misericordioso kenmerkt zich door drie schalen die volgens Meier de Drievuldigheid symboliseren maar ook de zeilen van het schip der kerk. De kerk ligt op de oost-westas en heeft een uitgekiende lichtregie.

Godontmoeting

De geschiedenis van de kerkbouw bevestigt wat ook vanuit de psychologie en de antropologie verklaard kan worden, namelijk dat zorgvuldig vormgegeven plekken een grote steun voor veel mensen zijn om de eredienst tot een godontmoeting te maken. Theologie, en zelfs liturgie zijn kennelijk niet genoeg om een overtuigende kerk tot stand te brengen. Dit inzicht hebben sommige vroegchristelijke scherpslijpers en ook de reformatoren miskend.

Terwijl de lutherse en anglicaanse tradities in dit opzicht veel meer van het katholieke verleden met zich meegenomen hebben, draagt de calvinistische kerkbouw in Nederland vanouds een impliciet antikatholiek karakter. Het kerkgebouw is weliswaar bestemd voor de eredienst en mag daartoe waardig vormgegeven zijn, het heeft geen heiligheid op zichzelf. Het is een gebedshuis of ‘bedehuis’ en geen Godshuis. Een ‘sacraal’ gebouw zou menselijke overmoed jegens God zijn. Het kerkgebouw blijft in wezen profaan, en daardoor zal ook de symboliek per definitie beperkt moeten blijven. Omdat de kerk een louter functionele bestemming heeft voor de samenkomsten van de gemeente, kan na de dienst de deur op slot.

De katholieke traditie ziet het kerkgebouw niet alleen als huis van de gemeente en van de gemeenschappelijke eredienst, maar als permanente aan God gewijde plek. Daarom moet het gebouw een eigen uitdrukkingskracht hebben, waarvan het teken- en symboolkarakter verwijst naar een bovenaardse werkelijkheid. Deze is weliswaar met de liturgie verbonden, maar is met de realisatie van die liturgie niet uitgeput. Daarom moet de kerk ook buiten de diensten in principe open zijn, als plaats van individuele devotie, en vanouds ook als schuil- en asielplaats.

Een verrassing van de laatste decennia is de stille toenadering tussen de protestantse en katholieke liturgie en religiositeit in Nederland, die onafhankelijk van de fluctuaties van de officiële ‘oecumene’ gestaag doorgaat. In de katholieke eredienst is de lezing van de Bijbel en de verkondiging in woord en voorbede sterker geworden en tot een communicatieve factor uitgegroeid. In tal van protestantse denominaties is het monopolie van de preek afgelost door een gestructureerde liturgie waarin ook de tafel een belangrijke rol inneemt. De persoonlijke devotie in stille hoeken en de opkomst van kaarsen en beelden getuigen in protestantse kerken ook van een nieuwe synthese met katholieke tradities.

Uit de historische ontwikkeling en uit de toenadering van verschillende tradities tekent zich een nieuw ideaal voor het kerkgebouw in deze tijd af. Dit kan zowel voor de beleving van en omgang met kerken uit het verleden gelden, als voor het bouwprogramma van nieuwe kerken.

De architectuur en aankleding van het kerkgebouw mogen een eigen taal spreken, die zich verenigt met die van de verkondiging, het ritueel, en de muziek op het moment van de voltrekking van de liturgie, maar die ook daarbuiten werkzaam blijft. Het kerkgebouw ontleent zijn zin aan de liturgie van de gemeenschap, maar is als betekenisvolle ruimte niet aan de tijd van de voltrekking van de liturgie gebonden. Ook het kerkgebouw ‘verkondigt’. Het is weliswaar niet noodzakelijk voor het heil maar wel heilzaam.

Met die meerwaarde plaatst het kerkgebouw zich ook in het publieke domein. Niet alleen de ingewijden van de gemeente kunnen er baat bij hebben, maar ook buitenstaanders, passanten, toeristen. Het kerkgebouw moet regelmatig open en toegankelijk zijn als spirituele pleisterplaats en plek van belangeloze ontmoeting.

De toegevoegde waarde ontleent het kerkgebouw aan het verwijzende karakter van zijn architectonische vormen en aan zijn sacrale identiteit. Dit laatste hoeft niet alleen het resultaat te zijn van een formele wijdingsritus, maar kan ook meer overdrachtelijk opgevat worden. Het ideaal uit de jaren zestig en zeventig van de afgelopen eeuw, dat een kerkgebouw zo ‘gewoon’ mogelijk moest zijn – een praktische zaal voor bijeenkomsten of een gezellige huiskamer voor de gemeente – is door de tijd sneller ingehaald dan het op grote schaal gerealiseerd kon worden. Al gauw is het besef teruggekomen dat een kerk juist haar anders-zijn moet uitstralen, een wijkplaats voor de gewoonheid moet zijn, en onschuldig moet blijven aan de druk van de commercie en materieel succes. Vanaf het begin van de christelijke kerkbouw heeft deze ambitie hoge eisen gesteld aan de architectuur en navenant betekenisvolle gebouwen opgeleverd.

Na 2000