Onze
Vader

wat zeg je?

Franck Ploum

Reisleider

bij een oergebed

Colofon

Voor mijn moeder,

die mij het Onze Vader leerde.

© 2017 Berne Media | uitgeverij abdij van berne

Vormgeving binnenwerk en omslag: Garage BNO

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

ISBN 978 90 8972 175 4

NUR 711

‘Bidden líjkt wel op het zoeken naar een dialoog

– Geef toch antwoord God. Hoort u mij. Help ons dan
toch – maar in al die woorden die wij spreken tot God,

maken wij vooral onszelf voor Hem aanspreekbaar.’

Abraham Joshua Heschel

Inhoud

Inhoud

Inleiding

Reisleider bij een oergebed

Onze Vader: een joods gebed

Wie is God?

Wat is de hemel?

Heiligen

Deze wereld anders

De wil van God

Brood voor allen

Schuld

Vergeving

Beproeving

Goed en kwaad

Toekomst

Verantwoording

Onze Vader – volgens Matteüs

Onze vader, die in de hemelen,

uw naam worde geheiligd,

uw koninkrijk kome,

uw wil geschiede

zoals in de hemel, zo ook op [de] aarde.

Geef ons vandaag ons brood voor de dag van morgen.

Vergeef ons onze schulden

zoals ook wij onze schuldenaars vergeven.

En leid ons niet in beproeving,

maar verlos ons van het kwade.

[Want van u is het koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid

voor altijd en eeuwig. Amen.]

(vertaling Alex van Heusden)

Inleiding

In de evangelieverhalen van Matteüs en Lukas is een gebed opgenomen dat in onze traditie het Onze Vader is gaan heten. Dit oergebed zit in onze genen. Het wordt van generatie op generatie doorgegeven, binnen en buiten kerken. Ouders leren het hun kinderen en zij weer hun kinderen. In tijden van nood of wanneer onze eigen woorden op zijn, grijpen we er (vaak) gedachteloos op terug. Op sterfbedden van mensen die geen woord meer spreken, beginnen op ontroerende wijze lippen te bewegen wanneer omstanders het gebed hardop bidden. Daarmee heeft het gebed zijn kracht en belang bewezen. Daaraan wil dit boek dan ook helemaal niets afdoen.

Het Onze Vader stond in 2016 in de belangstelling van kerken en gelovigen. Aanleiding was het feit dat de Nederlandse en Vlaamse bisschoppen van de Rooms-Katholieke Kerk het eens zijn geworden over een aangepaste tekst. Over die ‘nieuwe’ tekst is van alles te zeggen. Zo staat de vertaling dichter bij haar joodse oorsprong, en tegelijk is ze verder af komen te staan van de oecumenische tekst zoals we die in Nederland kennen. Winst en verlies gaan dus hand in hand. En wat te denken van al die mensen die de band met een kerk zijn kwijtgeraakt, maar voor wie dit gebed dierbaar is? Of de verwarring bij de prevelende mensen in of aan een ziekbed, wat betekent deze aanpassing voor hen? Deze vragen zijn in allerlei uitgaven en heruitgaven genoeg aan de orde geweest. Ook daarover zal het in dit boek alleen zijdelings gaan.

Dit boek gaat over de grote woorden uit het Onze Vader. Woorden die we maar al te vaak gedachteloos uitspreken zonder stil te staan bij de betekenis ervan. Wat zeg je, wanneer je ‘Onze Vader…’ bidt? Wat betekenen woorden als hemel, brood, koninkrijk, schuld, heilig? In de loop der eeuwen zijn ze bedekt, soms zelfs besmeurd geraakt door allerlei dogmatiek en misverstanden. De ware betekenis is onder stof bedolven. Ook zijn er woorden die eeuwenlang een vanzelfsprekende betekenis hadden van vraagtekens voorzien: Wie is God? Bestaat de hemel?

Is het mogelijk de grote woorden uit het Onze Vader af te stoffen en opnieuw te beschouwen in het licht van hun Bijbelse context?

De basis van dit boek is gevormd door een tiental vieringen binnen de Ekklesia Breda. In elke viering stond een kernwoord uit het Onze Vader centraal. De teksten uit de vieringen zijn herschreven en bewerkt en zo geschikt gemaakt voor breder publiek, voor individuele meditatie en voor gebruik binnen kleine of grotere gemeenschappen. De teksten onder het kopje ‘Aan tafel’ zijn te gebruiken voorafgaand aan een gezongen tafellied, als uitnodiging voor het delen van brood en wijn of als communiegebed. Een aantal is ook geschikt om thuis aan tafel te lezen voorafgaand aan de maaltijd.

Verspreid door het boek zijn vertalingen en tekstvarianten van het Onze Vader te vinden. Zo zijn er twee vertalingen opgenomen uit het boek ‘Avinoe. De joodse achtergronden van het Onze Vader.’ Een belangrijke studie van Marcel Poorthuis en Theo de Kruijf, die vanwege de tekstaanpassing binnen de Rooms-Katholieke Kerk is geactualiseerd en heruitgegeven. In het eerste gedeelte staat een aantal bijdragen waarin het Onze Vader geplaatst wordt binnen zijn ontstaanscontext.

Zo is er een reisleider ontstaan bij een oergebed dat velen verbindt.

De gebruikte Bijbelvertalingen in dit boek zijn van Bijbelwetenschapper Alex van Heusden. Dank aan hem. Hij kiest er (terecht) voor om bij de Hebreeuwse godsnaam het tetragrammaton, JHWH, weer te geven. Uiteraard wordt dit niet uitgesproken. In liturgisch verband binnen de Ekklesia Breda spreken we op deze plaatsen over Adonai (naar joods gebruik) of alternatieven als de Eeuwige, Bevrijder, Ik zal er Zijn, de Levende, naar gelang de context van de lezing en de viering. Bij persoonlijke lezing leest men (eveneens naar joods gebruik): De Naam.

Onze Vader – volgens Lukas

‘Vader,

uw naam worde geheiligd;

uw koninkrijk kome;

geef ons brood voor de dag van morgen, van dag tot dag,

en scheld kwijt onze schulden

want ook wij vergeven onze schuldenaars, alle,

en leid ons niet in beproeving.’

(vertaling Alex van Heusden)

Reisleider bij een oergebed

Wie een stad doorkruist met een reisleider ziet als het goed is meer dan bij een individuele wandeling. Een reisleider maakt zichtbaar wat vaak onzichtbaar blijft, vraagt aandacht voor verborgen schoonheid of plaatst vraagtekens bij wat je zelf altijd gedacht hebt te zien.

Een rondleiding is nooit uitputtend. Niet alles kan bekeken en besproken worden, dan zie je door de bomen het bos niet meer, of wordt de hoeveelheid informatie te groot om te verwerken. Een reisleider maakt dus keuzes: wat laat ik wel zien en wat niet, wat accentueer ik en wat laat ik even voor wat het is.

Deze reisleider wil de diepgang en betekenis van het Onze Vader onder de aandacht brengen en doet dit vanuit een bepaald perspectief. Daarmee is meteen gezegd dat het niet uitputtend is, niet compleet. Er worden keuzes gemaakt, het een wordt in het licht geplaatst en het ander blijft in de schaduw.

Uitgangspunt is dat dit oergebed gezien moet worden vanuit zijn joodse oorsprong. Vervolgens wordt de tekst gelezen vanuit het perspectief van bevrijding. ‘Bevrijding’, het kernwoord van heel het Bijbels verhaal.

Door deze manier van lezen komt er nieuwe, ongedachte of ondergeschoven kracht en schoonheid aan het licht, die het Onze Vader optilt uit de vanzelfsprekendheid. Het maakt het rijker, zelfs wanneer het wordt gebeden als een schietgebed, eindeloze mantra of als laatste woord dat over onze lippen kan komen. Het maakt het gebed rijker, omdat het de bidder wereldwijd verbindt met al die mensen die over heel de wereld bidden, smeken, schreeuwen om bevrijding, in godsnaam. Ook verbindt het de bidder met allen die in het verleden, omwille van een nieuwe aarde, deze oeroude woorden in de mond hebben durven nemen, vol vertrouwen of in grote wanhoop.

Het bidden van Onze Vader vanuit zijn oorsprong en met oog op bevrijding is gaan staan op een doorgaande lijn van wereldwijde solidariteit die verleden, heden en toekomst verbindt.

Deze reisleider wil precies deze verborgen solidariteit die het Onze Vader in zich draagt, zichtbaar maken en zo laten zien dat het bidden van deze woorden, in welke omstandigheden dan ook, nooit zonder consequenties kan zijn, nooit zonder verplichting is en ook nimmer gericht kan zijn op je eigen leven alleen.

De woorden van Onze Vader in de mond nemen, in stilte of hardop, is jezelf verantwoordelijk maken voor de wereldwijde realisatie van wat je bidt.

Uit de Talmoed:

‘Wie naar een gevaarlijke plaats gaat, bidde een kort gebed’

bijvoorbeeld:

Doe uw wil boven

en schenk hier beneden

Uw gunst aan degenen die U vrezen –

en doe wat goed is in uw ogen.

Rabbi Eliëzer

Verhoor het hulpgeroep van uw volk Israël

en vervul spoedig zijn verlangen naar verlossing.

Rabbi Jehosjoe

Geprezen zijt Gij,

Adonai die het gebed verhoort.

Rabbi Eliëzer ben Zadok

De behoefte van uw volk Israël zijn vele;

hun kennis is echter gering.

Moge het uw wil zijn, Adonai,

dat Gij ieder afzonderlijk

schenkt wat hij nodig heeft

en ieder lichaam voldoende naar zijn behoefte.

Berachot 29b

(vertaling Pinchas Lapide)

Onze Vader: een joods gebed

Het Onze Vader is het enige gebed dat Jezus zijn leerlingen heeft nagelaten. We vinden het terug in de evangeliën volgens Lukas en Matteüs. Of het Onze Vader daadwerkelijk een gebed van Jezus is valt moeilijk te zeggen, daarvoor zijn er te veel onzekerheden en verschillen. Opvallend is het ontbreken van de tekst bij Marcus, dat we toch beschouwen als oudste evangelie. Ook Johannes heeft de tekst niet opgenomen. Kennelijk was dit gebed lang niet bij alle groepen van de jonge messiaanse beweging bekend. Maar ook de tekst zelf is niet eenduidig; het gebed zoals wij het kennen en veelal bidden sluit aan bij Matteüs. Lukas daarentegen heeft een veel kortere versie opgenomen.

Belangrijker dan de oorsprongsvraag is wellicht het feit dat al vanaf de zeer jonge messiaanse beweging en latere apostolische ekklesia dit gebed een belangrijke plaats heeft ingenomen. Met recht mogen we het dus tot de oergebeden van de Jezusbeweging en de latere christelijke kerken rekenen.

Wat we echter moeten voorkomen is dat we het Onze Vader gaan beschouwen als een typisch christelijk gebed; dat is het namelijk niet. In de tijd van Jezus zelf en in de periode dat de evangeliën van Matteüs en Lukas werden geschreven, was er immers nog helemaal geen sprake van christendom – overigens ook niet van het jodendom zoals we dat nu kennen. De messiaanse beweging maakte volledig deel uit van het toenmalig veelkleurig en veelvormig jodendom. De tekst van het Onze Vader is dus een door en door joodse tekst, die ook alleen in het licht van Thora en Profeten te verstaan en te duiden is.