Anselm Grun

Langs bergen
en dalen van
het leven

Colofon

Anselm Grün

Langs bergen en dalen van het leven

Oorspronkelijke titel:

Von Gipfeln und Tälern des Lebens

Uitgegeven door Vier-Türme GmbH, Münsterschwarzach

© 2016 Anselm Grün

Foto’s omslag en binnewerk: Thomas Kreissl

© 2017 Berne Media | abdij van berne

www.berneboek.com

Vertaling: Linda Jansen

Vormgeving omslag en binnenwerk: Garage BNO

ISBN: 978 90 8972 161 7

ISBN e-book: 978 90 8972 177 8

NUR: 728

Tenzij anders vermeld, zijn de aanhalingen uit de Bijbel overgenomen uit de Nederlandse Bijbel Vertaling (NBV), uitgegeven door het Nederlands Bijbelgenootschap, Haarlem.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Inhoud

Inleiding

HOOFDSTUK 1 Voor je van start gaat

De route uitstippelen

Lef

Op de wip

Op weg!

HOOFDSTUK 2 Voorwaarts mars!

Opbreken

Een korte onderbreking

Focus op het doel

Stap voor stap

Pauze – tijd voor een broodje – rust

Een bron vinden

Weer op weg

Langs de afgrond – heftige ervaringen

HOOFDSTUK 3 Op de top!

Topervaring

Helder zien

Vertrouwen op de belofte

De berg van de verzoeking

HOOFDSTUK 4 Terug naar het dal

Naar beneden

Omkeren

Confrontatie met je grenzen

Op de vlucht voor jezelf

Gevaren op de weg

Alleen onderweg

HOOFDSTUK 5 Beelden uit de Bijbel

‘Ik ben de weg, de waarheid en het leven’

‘Ik hef mijn ogen op naar de bergen’

‘Op een van die dagen ging hij de berg op om te bidden’

‘Treed op de berg aan voor de Heer’

‘Mogen de bergen vrede brengen aan het volk en de heuvels gerechtigheid’

‘Zijn heilige berg is de vreugde van heel de aarde’

De bestijging van de Karmel

HOOFDSTUK 6 Een terugblik; dankbaarheid

HOOFDSTUK 7 Speciaal voor de Nederlandse lezers: het Zillertal

Literatuur

Over de auteur

Inleiding

Zolang ik me kan herinneren vind ik de bergen fascinerend. Toen we nog kinderen waren, ging mijn vader al met ons naar de bergen. Sindsdien maak ik met mijn broers en zussen elk jaar wel een trektocht door een of ander gebergte. De eerste keer dat ik deze aantrekkingskracht van de bergen bewust ervoer, was toen ik als tienjarige misdienaar met de kapelaan en de oudere tieners op kamp ging naar Hinterriss, een klein plaatsje in het Karwendel, een gebergte in de Alpen. Samen met de tieners beklommen we menige bergtop. Dat was een fikse inspanning, maar ook heel bijzonder. We waren apetrots als we op de top waren aangekomen en genoten van het uitzicht.

Tot dat moment wist ik zeker dat het rotsachtige Karwendel niet te bedwingen was, behalve voor alpineprofs. Toch liepen we daar over de gemarkeerde paden en kwamen met elke stap dichter bij de top. Die paden waren helemaal niet zo ontoegankelijk. Alleen op het laatst kwam er wat klimwerk aan te pas. Dan werden we geholpen door de tieners: ze staken ons hun handen toe en we lieten ons over de steilste rotsen helpen. Zo deed ik als jongen van tien een bijzondere ervaring op die mij een belangrijk inzicht gaf: als er een hoge berg voor je opdoemt, denk je dat het nooit zal lukken om die te beklimmen. Maar als je stap voor stap en van tussenstop naar tussenstop gaat, kom je uiteindelijk op de top.

Vertaald naar andere levensterreinen betekent dit dat ik me niet meteen op de hele klus moet focussen waardoor ik zenuwachtig kan worden omdat het onbegonnen werk lijkt. Dan zou ik er niet eens aan durven beginnen. Maar als ik gewoon een begin maak en me door anderen laat meenemen, wordt iets dat onhaalbaar leek opeens toch mogelijk.

Toen ik zestien was, maakte ik met twee broers en twee neven een fietstocht door de Alpen. We namen alles mee wat we nodig hadden: een tentje, slaapzakken, blikvoer. We zouden een kampeerplekje zoeken in het Pitztal, het Ahrntal of in het Silvrettagebergte. Deze tocht is voor mij ook een levensles geworden. Voor ik iets ga ondernemen moet ik me afvragen wat ik nodig heb. Wat moet ik aan proviand meenemen? Wat moet ik in elk geval bij me hebben? Wat kan ik missen? De voorbereiding van de tocht werd een belangrijke leerschool voor het leven.

Wij trokken er in de grote vakantie altijd op uit. Daarna begon een nieuw schooljaar, een volgend hoofdstuk. Ik vroeg me altijd af wat er nodig was om het nieuwe schooljaar goed voorbereid te beginnen. Welke kennis moest ik ophalen? Was er nog lesstof in te halen? Waar zou ik beginnen en wat zou ik de meeste aandacht geven?

Als we op onze bestemming in de bergen waren aangekomen en een plekje hadden gevonden om onze tent op te slaan, legden we eerst een vuurkuil aan. We maakten een cirkel van stenen en maakten met twee takken een ophangconstructie in de vorm van een wichelroede. We zochten ook een dikke tak, waar we met een stevige draad onze pan aan vast konden maken. ’s Avonds en tussen de middag maakten we op het open vuur een eenvoudige maaltijd klaar: pasta met goulash, noedels met tomatensaus en dat soort gerechten. We aten heel sober. Behalve brood en boter deden we onderweg helemaal geen boodschappen. We waren jong en hadden ’s morgens honger als een paard, dus we moesten wel elke dag brood halen.

Na het ontbijt trokken we de bergen in. We waren onvermoeibaar en liepen in rap tempo tegen de hellingen op. Het ging ons gemakkelijk af. De inspanningen van de klim voelden we nauwelijks en de weg terug naar het dal deden we bijna in looppas. Wat waren we trots toen we onze eerste bergtop van ruim drieduizend meter beklommen hadden. We genoten van het uitzicht op de Pitztaler en Ötztaler Alpen en zochten op onze kaart ambitieus de omringende bergtoppen op.

We maakten in deze periode vier fiets- en bergtochten met elkaar. Toen besloot ik toe te treden tot het klooster van Münsterschwarzach en moest ik een aantal jaren letterlijk pas op de plaats maken. Na mijn priesterwijding heb ik met mijn broers Konrad en Michael, mijn neven pater Udo en Bernhard en mijn jongste zus Elisabeth, mijn eerste trektocht door de Dolomieten gemaakt. We trokken van hut naar hut, met alle benodigdheden in onze rugzakken gestouwd. Dat was een heel nieuwe ervaring. Op de fietstochten kon ik nog wel iets meenemen wat strikt genomen geen eerste levensbehoefte was, maar toen ik zelf een rugzak moest dragen selecteerde ik nog kritischer wat er wel en niet nodig was.

Je gaat te voet het leven door. Niet met de auto of met de fiets. Daarom moet je met een scherpe blik beoordelen wat er in de rugzak voor het leven thuishoort. Je kunt op die reis niet alles meenemen, alleen wat je werkelijk nodig hebt om vooruit te komen.

Als tiener zag ik bergbeklimmen al als een oefening in discipline. Het was voor mij symbolisch voor je leven in eigen hand nemen, doelen stellen en die bereiken. Wat ik in mijn tienertijd instinctief aanvoelde, werd later
bevestigd toen ik me in het werk van de Weense psychotherapeut en rasalpinist Viktor E. Frankl verdiepte. Hij heeft ooit in een lezing opgemerkt dat een alpinist ‘maar één rivaal heeft, en dat is hijzelf. Hij verlangt en eist iets van zichzelf’.1

Door bij het bergbeklimmen een doel te stellen bouw je een gezonde spanning op. Als je permanent te weinig van jezelf eist, kan er gemakkelijk een gevoel van zinloosheid ontstaan. Doelloosheid verhindert dat je je capaciteiten ontplooit. Het is in elk geval van belang dat je adequate doelen stelt. Bij onhaalbare doelen overvraag je jezelf. Maar als je helemaal geen uitdagingen aangaat, boet je levensreis aan kracht in. Juist het doel bezielt je levensreis met de innerlijke dynamiek die goed voor je is.

Naarmate ik ouder word, zie ik het bergbeklimmen steeds meer als een metafoor voor mijn levensweg. Ieder hoofdstuk heeft weer een ander karakter. Nu ik de zeventig gepasseerd ben, heb ik niet meer de ambitie om in zo weinig mogelijk tijd de hoogste bergtoppen te beklimmen. Het is voor mij al prima om op een hoogvlakte te blijven plakken en te genieten van al het moois dat ik
onderweg zie: de weidebloemen met hun vrolijke kleuren,
de schaduw van een boom langs de kant van het pad, de verkoelende bron waar we pauze houden. Ik hoef geen toppen meer te bereiken; ik heb me met mijn grenzen verzoend. Maar de bergen trekken mij nog steeds. En een top beklimmen is er soms toch nog wel bij.

Mijn fascinatie voor bergwandelingen is nog net zo sterk als vroeger. Het is mijn manier om mijn grenzen te
testen. Ik kan echt nog wel wat. Dat houdt mij gezond.

In dit boek mediteer ik over trektochten door de bergen, wat ik als een beeld van onze levensweg beschouw. Wandelen is voor mij een symbool voor het leven geworden. Net als in het leven gaat het er telkens weer om uitdagende doelen te stellen, je krachten te beproeven, sterker uit die krachtmetingen tevoorschijn te komen.

Je loopt onderweg steeds weer tegen je grenzen aan. Het gebeurt herhaaldelijk dat de weg doodloopt. Dan moet je je opnieuw oriënteren. Het leven kent hoogte- en dieptepunten, veeleisende klimtrajecten, melancholieke afscheidsmomenten. Als ik alleen op pad ben, kom ik mezelf tegen. Maar ik loop ook graag met een groep,
bijvoorbeeld mijn familie. Het doet me goed om samen onderweg te zijn, elkaar te bemoedigen of in gesprek te zijn.

Sommige Griekse filosofen hebben al wandelend hun belangrijkste gedachtegoed ontwikkeld. Wandelen is een inspirerende bezigheid. Vaak komen er tijdens een tocht nieuwe ideeën bij me op, die ik dan snel even opschrijf. Maar ik gebruik mijn trekmomenten nooit om gedachten te noteren. Ik houd geen dagboek bij. In de vakanties schrijf ik al helemaal niet. Dan geef ik me over aan het lopen, om me heen kijken, de gesprekken, het feit dat ik uit de dagelijkse routine ben.

In dit boek wil ik graag wat gedachten delen die tijdens mijn trektochten zijn opgekomen. Aan het einde laat ik ook de Bijbel spreken over de Weg en het mysterie van de bergen. Deze Bijbelse overwegingen kunnen je eigen ervaringen aanvullen en je nogmaals de ogen openen voor alles wat er tijdens het trekken, het beklimmen van de hellingen en de tochten door de dalen, gebeurt.

Ik draag dit boek op aan de familieleden met wie ik de meeste wandelervaringen heb opgedaan. Deze trektochten zijn voor ons allemaal een symbool voor het leven geworden. We zijn ons de laatste jaren steeds bewuster geworden van onze grenzen. We zijn bescheidener geworden bij het uitstippelen van onze routes. Maar we gaan er nog steeds voor. We merken dat we elk jaar weer andere ervaringen opdoen tijdens onze trektochten. Zolang onze benen ons dragen willen we dat voortzetten. Want ze zijn ons in de loop van de jaren zo kostbaar geworden dat we ons al wandelend willen blijven ontwikkelen.

1 Viktor E. Frankl, Bergerlebnis und Sinnerfahrung, Innsbruck 1993, p. 11

HOOFDSTUK 1

Voor je van start gaat

De route uitstippelen

Mijn broer Konrad is altijd de aangewezen persoon voor het uitstippelen van onze tochten en wandelingen. Hij haalt voor iedere vakantie de nodige kaarten in huis. Dat is een mooie vergelijking met hoe het in het leven toegaat. Je begint met een grondige oriëntatie en voorbereiding om te inventariseren hoe de route in elkaar steekt en of je sterk en toegerust genoeg bent om die tot een goed einde te brengen. Waar en hoe begin je? Waar gaat deze weg je brengen? Welke uitdagingen zul je tegenkomen? Heb je daar voldoende uithoudingsvermogen voor? Wat zijn je oriëntatiepunten onderweg?

Als je een bergwandeling wilt maken, moet je het weerbericht in de gaten houden. Wat zijn de vooruitzichten voor de komende uren? Gaat het regenen, onweren of zelfs sneeuwen? Dan kan het zomaar ineens gevaarlijk worden. Dat geldt ook voor je leven. Je kunt natuurlijk niet alles voorspellen en niemand weet hoe de toekomst eruitziet. Maar als je de tekenen weet te duiden kun je wel met veel dingen rekening houden. Je kunt je voorbereiden op de stormen van het leven, op de problemen die je het hoofd moet bieden. Ben je ertegen opgewassen? Als je een onweersbui kunt ontwijken, is het wel zo verstandig die niet willens en wetens op te zoeken. Wenkt een bepaalde afslag naar zonnige perioden, dan is het zaak om vrolijk die kant op te gaan en met volle teugen van het leven te genieten. Als je weet dat er na regen altijd weer zonneschijn volgt, dat Iemand het beste met je voorheeft, kun je optimistisch en vol vertrouwen je levensweg gaan.

Voor wij met ons allen naar de vakantiebestemming rijden, heeft Konrad al uitgezocht welke routes de moeite waard zijn. De avond voor een geplande wandeling beraadslagen we gezamenlijk welke route we de volgende dag zullen nemen. Mijn broer Michael deelt uit zijn rijke ervaring met de talrijke tochten die hij al heeft gemaakt. Gabi, zijn vrouw, is aardrijkskundige. Zij beoordeelt de tochten op hun geografische charme en of er bijzonderheden langs de weg te zien zullen zijn. Agnes, de vrouw van Konrad, bekijkt vooral hoeveel een tocht van haar zal vergen. Zij komt uit de Hunsrück2 en heeft pas na haar huwelijk met Konrad haar eerste trektocht door de Alpen gemaakt.

Zelf laat ik beide aspecten meewegen: ik let op mijn draagkracht, maar ook op de aantrekkelijkheid zoals ik die uit de verhalen van mijn broer voor me zie. Mijn jongste zus Elisabeth vindt alles best. Ze is de jongste en dus de fitste. Ze loopt iedere dag. Ze verheugt zich op iedere wandeling.

De eerste route moet niet al te zwaar zijn. We moeten rustig op gang komen en niet meteen de langste en vermoeiendste tochten doen. Eerst een beetje inlopen. Bovendien blijft het zaak de weerberichten in de gaten te houden. Daar beginnen we altijd mee, al kun je er niet altijd honderd procent van op aan. Pas dan besluiten we gezamenlijk welke tocht we nu willen maken.

Het is ook altijd een belangrijke vraag of we allemaal fit zijn en of iemand ergens last van heeft. We moeten niet alleen ons eigen energiepeil goed inschatten, maar ook rekening houden met dat van de anderen.

Ook dit is een analogie met het leven. Als je een gezin hebt kun je niet alleen van je eigen kracht uitgaan. Je moet altijd rekening houden met de conditie(s) van je partner en/of kinderen. Daarbij zijn twee dingen belangrijk. Enerzijds dat je eerlijk bent naar jezelf. Wat kun je aan? Wat wil je graag? Wat is je passie? Anderzijds moet er ook een gezamenlijk beslissingsproces plaatsvinden. Je kunt niet je zin doordrijven, maar moet ook gevoelig zijn voor wat haalbaar is voor de anderen en waar zij zin in hebben. Dan moet je met elkaar een besluit nemen. Het is dus allebei nodig: je moet duidelijk maken wat jij wilt, en tegelijkertijd
bereid zijn je eigen wensen te laten schieten en die van de anderen voorrang te geven. In mijn geval: als ik alleen maar toegeef en de volgende dag chagrijnig meega met de route die de meerderheid heeft gekozen, bederf ik niet alleen de sfeer in de groep, maar heb ik ook mijzelf ermee. Het is belangrijk dat ik flexibel ben en van harte instem met de wens van de meerderheid. Als ik de volgende dag loop te mokken, kritiek lever op de route en er steeds over uitweid hoeveel mooier mijn keuze was geweest, kan niemand van de dag genieten.

Een keuze voor een bepaalde weg betekent altijd dat je van andere opties afziet. Die kun je eventueel een andere keer doen. Maar vaak betekent de beslissing voor plan A dat plan B niet doorgaat. Daar moet je het mee doen. Zo is het ook in het leven. Je kunt niet alles en zeker niet tegelijk. Je moet een keuze maken voor een bepaalde route. Die beslissing sluit andere uit en gaat onvermijdelijk gepaard met afscheid van andere opties en kansen.

Maar als je heel bewust beslissingen neemt, kun je je helemaal aan de gekozen weg overgeven. Die kan dan een diepe ervaring worden. Als je onderweg alleen maar heimwee hebt naar die andere mogelijkheid en erop focust hoe het wel geweest zou zijn als jullie die hadden gekozen, kun je van de weg die je nu gaat geen mooie ervaring maken.

In mijn pastorale begeleiding kom ik vaak mensen tegen die geen beslissingen kunnen nemen. Ze willen alles tegelijk. Maar per ‘zwerftocht’ kun je alleen bepaalde behoeften vervullen en niet alles waar je naar verlangt. Of ze zijn veel te lang bezig met het afwegen van de voor- en nadelen van elk traject. Een puur rationele beslissing nemen lukt niet. Je moet op een gegeven moment gewoon een keuze maken. Die kun je vervolgens alleen met volle inzet realiseren als je de andere wegen loslaat.

Ik zal een voorbeeld geven. Er kwam eens een studente naar me toe die voor een medische studie had gekozen. Bij iedere tegenvaller begon ze weer te balen dat ze zich niet voor een studie aan het conservatorium had opgegeven.

Een bepaalde weg inslaan betekent altijd dat je andere wegen de rug toekeert. Die waren ongetwijfeld ook mooi geweest. Maar je kunt er maar één gaan. Het kan helpen om hier een poosje bewust om te rouwen.

Maar je moet niet te lang stil blijven staan. Deze studente bleef met haar eeuwige vergelijkingen constant in kringetjes ronddraaien en hield ten slotte geen energie meer over voor haar studie.

Bij oude mensen kom ik dit principe ook vaak tegen. Ze hebben hartzeer van dingen die ze niet nagejaagd hebben. Ze verwijten zichzelf dat ze de verkeerde keuzes hebben gemaakt. Ze stellen zich voor hoe die andere weg geweest zou zijn, in de veronderstelling dat die hen verder zou hebben gebracht. Maar dat soort gedachten is energieverspilling. Ze beroven je van de energie die je nodig hebt om de gekozen weg op een goede manier te bewandelen. Pas als je die andere weg psychisch een plek hebt gegeven en losgelaten, kun je voluit voor de weg van je keuze gaan en daarvan genieten. Dan zul je belangrijke levenservaringen opdoen, ook als het zwaar is en er onvoorziene dingen op je pad komen.