Thomas
Quartier osb

Liturgische Spiritualiteit

BENEDICTIJNSE IMPULSEN
VOOR KLOOSTER,
KERK EN WERELD

Colofon

Opgedragen aan alle leden van de kloosterfamilie in en rondom de St. Willibrordsabdij Slangenburg in Doetinchem.

Liturgische Spiritualiteit

Benedictijnse impulsen voor klooster, kerk en wereld

© Thomas Quartier osb, Berne Media heruitgave 2017

Foto’s: dr. Claudia Venhorst

Foto achterzijde: Joop van Reeken

Vormgeving: Garage - bureau voor grafisch ontwerp

Uitgeverij: Berne Media | uitgeverij abdij van berne, Heeswijk

In samenwerking met Uitgeverij Altiora Averbode

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

ISBN 978-90-8972-178-5

Inhoud

Inhoud

Voorwoord

Proloog: een liturgische plek

A Liturgische spiritualiteit en het leven

1. Liturgisch leven: ora, lege et labora

2. Geleefde liturgie: levendig, gemeenschappelijk, open

3. Getijden van het leven

A Tussenbalans: bid en begin!

B Liturgische spiritualiteit en expressie

4. Iconisch: de Moeder Gods van de Passie

5. Gezongen: gregoriaans als bron en inspiratie

6. Symbolisch: magistra Hildegard van Bingen

B Tussenbalans: een kwestie van stijl

C Liturgische spiritualiteit en dood

7. Leven met de dood - ars moriendi

8. Sterven naar het leven: liturgische stervensbegeleiding

9. Ruimte voor de doden: uitvaart en herdenken

C Tussenbalans: het volle leven

Epiloog: laboratoria van het Heilige

Appendix: reflectievragen

Nawoord door abt Henry Vesseur OSB

Voorwoord

Toen dit boek in 2014 voor het eerst verscheen, schreef ik in het voorwoord: “Dit boek is de neerslag van een persoonlijke en wetenschappelijke verkenning van de benedictijnse traditie. Persoonlijk, als student en als wetenschapper, ben ik er steeds weer mee in aanraking gekomen. Ik heb er nooit over durven schrijven, omdat het vooral een soort thuis voor mij vormde en geen studieobject. Pas de afgelopen drie jaar word ik voor lezingen, bezinningsdagen en conferenties binnen en buiten kloostermuren uitgenodigd om over dit onderwerp te spreken. Dit dient als basis voor de insteek die hier is gekozen”. Ondertussen zijn weer drie jaar voorbij, en er is veel gebeurd. Allereerst met mij persoonlijk. Ik merkte geleidelijk aan dat ik steeds minder een wetenschapper was die over benedictijns leven schrijft, maar een benedictijn die als ambacht de wetenschap beoefent en dit als auteur probeert te delen. Een copernicaanse ommekeer, die voor mij heel natuurlijk voelt. Wanneer ik het boek nu herlees, kan ik de weg die volgde er eigenlijk al uit aflezen.

Wellicht is dit de reden dat het ook na herdruk verspreiding bleef vinden. Dat er nog steeds belangstelling is en er zelfs een geheel nieuwe uitgave komt, is voor mij reden tot optimisme en vertrouwen. Ik ben optimistisch, omdat er kennelijk mensen zijn die de liturgische basis die in dit boek gelegd wordt als vertrekpunt voor hun eigen weg in klooster, kerk en wereld gebruiken. Dan kunnen er impulsen ontstaan vanuit de grote wijsheid van de liturgische spiritualiteit. En ik ben vol vertrouwen omdat op elke geestelijke weg verbondenheid een essentiële steun is. De reacties die ik bij lezingen, persoonlijke ontmoetingen of brieven kreeg, gaven en geven mij een gevoel van verbondenheid. Het is lang niet altijd mogelijk op alles te antwoorden, maar voor mij persoonlijk en voor onze gemeenschap in de Willibrordsabdij betekent elk teken van verbondenheid heel veel.

Verder stond er in het voorwoord van de eerste uitgave: “Na vijftien jaar werkzaam te zijn in dit vakgebied heb ik gemerkt dat het gebaat kan zijn met een ‘re-spiritualisering’. Opnieuw proberen te ontdekken wat de existentiële dimensie van de liturgie is, wat de kern van het bestaan raakt in al die rituelen die mensen uitvoeren. Omgekeerd heb ik gemerkt, dat ook de benedictijnse spiritualiteit gebaat kan zijn bij een ‘re-ritualisering’ of ‘liturgisering’. Nieuwe perspectieven kunnen tevens verrassende aspecten zichtbaar maken”. Dit bijna programmatische uitgangspunt is voor mij steeds meer gaan leven. Niet alleen door hoe ik zelf in mijn vak sta, maar ook door de structuren die er gegroeid zijn. Ondertussen mag ik de leerstoel monastieke en liturgische spiritualiteit aan de KU Leuven bekleden. Dat is een grote eer, maar nog belangrijker is het, dat op basis van dit boek een leer- en studeeromgeving is ontstaan, die de rijke traditie van de liturgische beweging voortzet. De wisselwerking tussen liturgie en spiritualiteit staat centraal: “Het woord ‘liturgie’ wordt hier uitdrukkelijk breder gezien dan wat zich binnen de kerkmuren voltrekt, ook al maakt het er natuurlijk wezenlijk deel van uit. En het woord ‘spiritualiteit’ wordt toegespitst op zijn handelingsaspect en zijn substantiële dimensie. Beide bewegingen zijn voor mij, en hopelijk ook voor de lezers, een verrijking. En als ik dat tot uitdrukking kan brengen, is het doel van dit boek bereikt”. We mogen in alle bescheidenheid zeggen dat een tussenetappe bereikt is. Daar heeft ook het Titus Brandsma Instituut een belangrijke bijdrage aan geleverd door mijn onderzoek aan te laten sluiten bij hun programma, en natuurlijk de Benedictijnse Universiteit Sant
Anselmo in Rome waar ik als gasthoogleraar aan verbonden ben.

Het boek is in de afgelopen jaren in verschillende refters voorgelezen. Dat vind ik nog steeds bijzonder, want het past heel goed bij wat ik onder liturgische spiritualiteit versta: dat het hele leven liturgisch is, zeker ook de maaltijden. Kloostergasten zijn het eveneens gaan lezen om vanuit het idee van een liturgisch leven de wonderbaarlijke wereld van een abdij te verkennen. Maar er zijn ook gemeentes en parochies die aan de hand van het boek hun liturgie, maar ook hun spirituele basis zijn gaan belichten. Tenslotte heb ik reacties van mensen gehad die kloosters eerder als een interessante maar heel ver verwijderde realiteit zien. Voor hen had het boek de functie van een spiegel: wat zegt dat liturgische leven over hoe wij in de cultuur staan? De hoop die ik drie jaar geleden had, kwam uit: “Zinzoekers zijn daarbij net zo welkom als mensen die vanuit een religieuze achtergrond bij de heilige Benedictus zijn beland. Ook de nieuwsgierigen zijn van harte uitgenodigd. Nieuwsgierigheid is tenslotte het begin van het zoeken!”

Het boek begint met een persoonlijke proloog waarin ik mijn eigen ontmoeting met de benedictijnse spiritualiteit kort beschrijf. Dit wordt gevolgd door een deel van drie hoofdstukken over liturgische spiritualiteit en het leven (A). Hoe hangen liturgie en leven in de benedictijnse traditie samen? We kijken naar plekken, teksten, bronnen en geleefde voorbeelden uit de benedictijnse wereld. Daarop volgt een deel over liturgische spiritualiteit en expressie (B). Wat dragen expressieve vormen bij aan liturgische spiritualiteit? De drie hoofdstukken in dit deel zijn telkens op een concrete artistieke vorm of artiest gericht. Ze openen een cultureel perspectief dat het begrip van liturgische spiritualiteit verbreedt. In het derde deel komt de verhouding tussen liturgische spiritualiteit en de dood (C) ter sprake. Leven en dood hangen bij Benedictus samen. Hij toont zich dan ook een uitstekend leermeester in de omgang met de dood. In de epiloog sluit ik het geheel af met een aantal mogelijke perspectieven voor kerk, cultuur en persoonlijk leven. Achter in het boek zijn bij ieder hoofdstuk reflectievragen te vinden die dit zoeken kunnen vergemakkelijken. De vragen kunnen dienen voor persoonlijke reflectie en studie, maar ook voor gespreksgroepen in parochies, kloosters of waar men ook op zoek gaat naar de liturgische momenten van het leven.

Een hartelijk dankwoord wil ik nog uitspreken, allereerst aan mijn moeder Johanna die de weg van liturgische spiritualiteit altijd meegegaan is en nog steeds gaat. Onze gedeelde overgangen hebben een onschatbare waarde en kennen veel liturgische momenten, niet op de laatste plaats in dankbare herinnering aan mijn vader Paul. Daarnaast dank ik hen die op een familiaire manier met mij verbonden zijn, en natuurlijk mijn collega’s in Nijmegen, Leuven en Rome. Ook uitgeverij Berne Media mag niet onvermeld blijven. Tenslotte wil ik mijn medebroeders en –zusters in de Willibrordsabdij van harte danken: voor hun geduld en de ruimte die ik krijg om thuis te komen en iets daarvan met anderen te mogen delen.

Slangenburg, 17 januari 2017 – Br. Thomas OSB

Proloog: een liturgische plek

In mijn kindertijd kwam ik voor het eerst in aanraking met de benedictijnse spiritualiteit. Met mijn ouders bezocht ik de beroemde abdij van Maria Laach in de Eifel, waar we werden rondgeleid door een van de monniken. Ik was een jaar of zeven. In de kerk vertelde de monnik over het mozaïek in de apsis (een begrip dat ik toen nog niet kende): over het oog van Jezus dat zo groot is als een kinderhoofd. Mijn hoofd, dacht ik, als mijn hele hoofd een plek vindt in het oog van Jezus, moet dit wel een heel gastvrije plek zijn. Zoiets dacht ik, en die gedachte bleef me bij. Wie maakt nou een afbeelding zo groot dat er een kinderhoofd in het oog past? Diezelfde monnik stond later bij de uitgang van de kerk met een collectemandje –ook het klooster moet leven. Toen ik mijn paar marken erin gooide, vroeg hij naar mijn naam. ‘Thomas’, antwoordde ik. ‘Een Thomas hebben we hier nog niet’, antwoordde hij. Waarop mijn vader snel reageerde: ‘Kom nou maar weer verder, we moeten weer richting hotel.’ Wie had gedacht dat ik ruim dertig jaar later veelvuldig over de benedictijnse spiritualiteit zou schrijven, ermee verbonden zou zijn en mijn eigen vak, de liturgie, zou doordenken vanuit het leven in de geest van Benedictus?

Je plek hebben

De afbeelding in de apsis is mij blijven bezighouden en het kinderhoofd in het oog blijft tot mijn verbeelding spreken. Je vindt er plek, niet enkel abstract, maar heel concreet. Al ben ik geen Thomas in de communiteit van Maria Laach geworden, ik heb wel steeds meer het idee die plek te kunnen vinden. Toen kon ik het niet benoemen. De zorg van mijn vader toen begrijp ik wel. Vandaag kan ik die plek nog steeds niet concreet benoemen, maar ik kom wel steeds een stapje verder. De opdracht luidt: begrijp de plek die je in de kerk vindt vanuit concrete plaatsen. En wat is er meer concreet dan het oog van Jezus?

Pas veel later, in de jaren ’90, ben ik als student in Nijmegen weer met benedictijnen in aanraking gekomen tijdens een bezoek aan de Paulusabdij in Oosterhout. Een aantal dingen troffen mij bij die monniken in het zwart, die toen al behoorlijk op leeftijd waren. Ze gaven me weer het gevoel een plek te hebben, niet in een afbeelding deze keer, maar in een liturgische leefgemeenschap. Ik herinner me een heleboel kerkdiensten en ook een bepaalde huiver, net zoals bij mijn vader indertijd. Een hele vroege gebedsdienst staat me nog helder voor de geest. Een gebedsdienst waarin men zong over ‘al die ons haten’ in de lofzang van Zacharias. ‘Haten?’, vroeg ik me af, ‘waarom zou iemand hen haten?’ Pas veel later realiseerde ik me dat het allereerst gaat om alle aanvechtingen van de plek die ze hebben gevonden en die ook ik in mijn leven zou gaan vinden. Tevens realiseerde ik me dat de sympathie voor deze levenswijze alles behalve vanzelfsprekend is. Liturgie als levenstaak stuit menigeen tegen de borst. Men vindt zo’n levenswijze zinloos en weinig vruchtbaar. Ik ben toen slechts een paar dagen gebleven, maar de gedachte pakte me weer: hoe kunnen deze mannen hier hun plek hebben? Ondanks ‘allen die hen haten’? En wat betekent dat voor mij?

Een liturgische plek

In de loop der jaren ben ik gaan inzien dat al deze ervaringen van ‘je plek hebben’ een liturgisch karakter bezitten. Dat zal ik toelichten. Tijdens een volgend kloosterbezoek met mijn studiegenoten kreeg ik meer gevoel voor het zo beroemde benedictijnse monastieke ritme. Alles is op elkaar afgestemd, met het gebed als kern van het gebeuren. Als de klok gaat, laat de pottenbakker alles voor wat het is en gaat naar de kapel. Ik ging inzien dat dit niet alleen regelmaat aan het leven geeft, maar ook het karakter van al wat je doet, verandert – het krijgt een andere betekenis. Door de cyclus van de dag, de week en het jaar die door de gebedsdiensten wordt geregeld, krijgt het leven iets duurzaams. De pottenbakker nodigde ons ’s middags uit in de pottenbakkerij. Het was gezellig, informatief en fascinerend en ik vroeg me af wát er nou precies zo fascinerend was. De pottenbakker in de abdij bakt niet voor zichzelf, ook niet direct voor de medebewoners – de andere leden van de communiteit. Nee, door ingebed te zijn in het ritme van de gebedstijd, bakt hij voor de eeuwigheid – voor God. Alles is hier liturgie, wat de pottenbakker doet, net zo goed als de voorbereiding van de diensten door de koster. Maar er was meer dan enkel die regelmaat. Er waren ook momenten waarop er juist iets heel bijzonders gebeurde. Laat ik weer even een sprong in de tijd maken. Ik ben het benedictijnse ritme steeds beter gaan aanvoelen toen ik ‘mijn eigen’ abdij, waar ik vandaag als oblaat aan verbonden ben (de Willibrordsabdij in Doetinchem, ook bekend als de Slangenburg), beter leerde kennen. Hier werd duidelijk dat het niet altijd bij het gewone blijft. Ik denk vooral aan de grote feesten van het jaar waaraan ik, als het even kan, juist in de abdij deelneem.

In de Goede Week merk je namelijk dat de regelmaat verdwijnt. Er ontstaat een gespannen verwachting die voorafgaat aan het Paastriduüm – het hoogtepunt van het liturgisch jaar. Op een gegeven moment is het echt feest. Dat is de beslissende categorie; feest is het niet-alledaagse. Uiteindelijk doe je er een tijdje over om in te zien dat het feest geen ‘feestje’ is. Als je dit bent gaan inzien, realiseer je je dat de monniken in de Slangenburg beter feest kunnen vieren dan menigeen. Je liturgische plek ontdek je pas als je echt feest kan vieren. Feest hoort net zo bij de liturgie als ritme en cyclus. Bij de monniken is er na afloop van de paaswake een en al vreugde. Een vreugde die liturgisch wordt aangekleed door een worstenbroodje en een glaasje wijn. Die vreugde is zo sterk dat ik op dat moment geheel vergeet dat ik eigenlijk geen vlees eet en zelden alcohol drink: het is feest!1

Cyclus en feest

Hebben dat oog van Jezus en mijn eigen hoofd ook buiten de mozaïek in Maria Laach meer met elkaar te maken dan ik op het eerste gezicht dacht? Vanachter mijn bureau bestudeerde ik de benedictijnse liturgie en spiritualiteit en dacht: laat ik eens wat uit Maria Laach gaan lezen. Zo belandde ik bij een van hun grote denkers, Dom Odo Casel, die later nog aan de orde zal komen (hoofdstuk 2). Casel is een van de theologische voordenkers van de liturgische beweging in het begin van de 20e eeuw. Bij hem vond ik beide begrippen: cyclus en feest. Laat ik met de kring, de cyclus, beginnen. Voor Casel is de kring het raakvlak van tijd een eeuwigheid: ‘De kring heeft geen begin en geen einde. Hij loopt in zichzelf terug en staat toch langs alle zijden gespannen. Hij verenigt dus hoogste rust met gespannen kracht. Bijgevolg stelt de kring het leven voor, maar het leven zonder ontwikkeling en zonder wasdom, eeuwig leven, volheid des levens. De heilige kringloop der liturgie zal dus verkondiging zijn van het eeuwige […].’2 Zouden we hier inderdaad een manier kunnen vinden hoe men aan het eeuwige kan raken? Dat zou echt feest zijn. Ook voor Dom Casel betekent dit trouwens duidelijk geen ‘feestje’. Het heeft met de kern te maken, die hij invult vanuit het christelijke verhaal waar hij in leeft: ‘De mysteriën van Christus hebben een tweevoudig karakter. In zichzelf zijn zij goddelijk en bovenaards, en toch weerspiegelen zij ook tijdelijke gebeurtenissen.’3 Het feest is het moment waarop je telkens met de kern van je eigen verhaal in aanraking komt. En dat is een narratieve plek die je kunt verwerven. Niet alleen een rustpunt, maar ook een plek waar je het eeuwige aanraakt en je leven duurzaam wordt.

Wat hebben deze uitspraken van een benedictijn van bijna honderd jaar geleden met mijn gevoel te maken dat in abdij Slangenburg een plek te vinden is waar je je thuis kunt voelen? Ze onderstrepen het idee dat het een liturgische plek is. De wijsheid in de woorden van Casel zit juist in de nadruk op de liturgie, de cultus, het ritueel. In de structuur ontstaat betekenis, en dat is exact de definitie van ritueel die ik de afgelopen jaren ben gaan hanteren.4 Maar er is meer dan dat: het ritueel is hier kennelijk niet iets naast andere dingen, maar het kader en de betekenisruimte voor alle dingen. Deze gedachte heeft mij sindsdien niet meer losgelaten. Liturgie leven en liturgisch leven: dat doen de benedictijnen die ik leerde kennen. Natuurlijk zijn ze niet de enigen die dit doen, maar het is wel hun keurmerk. En juist daar wil ik naar op zoek.

Een liturgische spiritualiteit

Een liturgische spiritualiteit ontdekken, betekent een ommekeer maken. Het eerste woord van de Regel van Benedictus die ten grondslag ligt aan de hele spiritualiteit waar het hier om gaat, luidt: Obsculta! Luister! (RB Prol 1).5 Maar waar moeten mensen dan naar luisteren die in een cultuur vol prikkels en drukte leven? Het spreekt allemaal niet voor zich. De monniken lukt dat achter de kloostermuren wel – zo dacht ik vroeger. Ondertussen weet ik dat ook dat niet vanzelfsprekend is, want ook daar hebben ze internet en telefoon, is er drukte door groepen, bezoekers en wegen de praktische taken die door de kleine gemeenschap gedragen moeten worden zwaar. En ik? Hoe vergaat het mij? Als ik niet in het klooster ben, dan realiseer ik me dat het doel van een monastieke spiritualiteit zoals die van Benedictus er niet een is om achter muren te verstoppen, maar juist om over muren heen te stappen. En daar moet je ruimte voor maken. Het feest en de cyclus die ik in de Slangenburg steeds weer mag ervaren en die ook op andere plekken worden gekoesterd, beogen niets anders. Je open stellen en daar alle ruimte voor nemen, dat is het monastieke charisma, of je nu binnen of buiten de kloostermuren bent.

Een auteur die dit vanuit een filosofisch oogpunt kritisch bekijkt, is de Duitse filosoof Peter Sloterdijk: ‘Het bijzondere van een ordesregel bestaat erin dat monniken elke stap, om welk voorschrift het ook gaat, elke handgreep met meditatieve bedachtzaamheid doen en ieder woord met bezonnenheid spreken. […] De concrete regeltjes zijn ingebed in de Regel der regels waardoor de monnik niet de kleinste greep louter uit gewoonte mag uitvoeren, maar op ieder moment bereid moet zijn voor een onderbreking door een bevel van de overste, alsof hij er steeds op rekent dat de Verlosser komt.’6 Het klinkt bijna fatalistisch en vooral ín de wereld niet haalbaar. Maar wat Sloterdijk daarbij vergeet, is dat de monastieke spiritualiteit nooit inhoudt dat je dit als mens zelf kunt regelen. Hij heeft het over ‘technieken’ die de mens uiteindelijk uitvoert om zichzelf in stand te houden. Maar dat is juist niet de kern van een liturgische spiritualiteit zoals ik die bij de benedictijnen meen te kunnen ontdekken, onder andere bij Casel. Dat zijn geen technieken, maar eerder kaders waarbinnen je openstaat voor het onverwachte. Sloterdijk interpreteert dit in het zojuist aangehaalde citaat als een belemmering – kramp-achtigheid in afwachting van de Verlosser. Maar je kunt het ook als een bevrijding zien. Liturgische spiritualiteit is gebaat bij kloostermuren omdat je ze overschrijdt, of je nu in het klooster leeft of daarbuiten.

Een andere filosoof ziet hierin de kern van de monastieke levensvorm. Volgens de Italiaanse auteur Giorgio Agamben vallen monniken en monialen namelijk samen met wat ze doen: ze zíjn bij wijze van spreken liturgische mensen.7 Ze hebben hun plek in het leven juist door de kloostermuren echt gevonden. Dat is een constructieve interpretatie van alle regelingen waar Sloterdijk eerder cynisch over spreekt. Dan komt voor mij het oog van Jezus weer terug als symbool voor de openheid waar het hier om gaat en die de monniken in Maria Laach, in Oosterhout en in Doetinchem trachten te beleven.

Liturgische gemeenschap voor kerk en wereld

Dergelijke plekken lijken in de huidige tijd schaars te worden. De liturgie is voor mensen niet langer een vanzelfsprekend kader in hun alledaagse leven. Denk maar aan de cycli – hoe kleiner ze zijn, hoe eerder ze zijn verdwenen. Wie weet nog waarom de kerkklokken ‘s morgens en ’s avonds luiden? Dat het verwijst naar de ‘Engel des Heren die Maria de boodschap bracht’? En wie realiseert zich zondagochtend dat het de eerste dag van de week is en dat met de klokken van tien uur een liturgische gemeenschap bij elkaar komt?8 Ook moeten we erkennen dat de gemeenschap die bij elkaar komt soms haar vitaliteit heeft verloren. Op het luiden van de klokken volgt vaak niet echt een levendige viering. Die twee processen versterken elkaar: de liturgie maakt geen vanzelfsprekend deel van het leven meer uit en daardoor is de viering als zodanig niet echt geleefd. Kunnen we stellen dat liturgische spiritualiteit op haar terugtocht is? Ja en nee. We zien de afgelopen tijd een soort revival van het rituele handelen.9 Het angelusgebed wordt vervangen door nieuwe rituelen en de vitale gemeenschap die niet meer in de kerk zit, komt wel elders bij elkaar.

Is er een nieuwe manier om het leven te ritualiseren? Is er voor huidige zevenjarigen een nieuw oog aan het plafond waarin hun hoofd past? Zijn er nieuwe liturgische plekken? Anselm Grün lijkt in een van zijn latere boeken deze mening toegedaan: ‘Sinds een aantal jaren ontstaat er een nieuwe behoefte aan rituelen. Daarbij gaat het niet alleen maar om de religieuze rituelen die in de liturgie gevierd worden en tegenwoordig vaak bewuster vorm gegeven worden. Het gaat steeds vaker ook om persoonlijke rituelen voor het leven van alledag en om rituelen die voor het leven in het gezin, het bedrijf of de maatschappij bepalend zijn.’10 Maar is deze visie niet te simpel? Zijn er daadwerkelijk manieren om het leven te ritualiseren vanuit de nieuwe behoefte? Of ontstaat er veeleer een vacuüm dat mensen niet vanuit het niets gevuld krijgen, zoals de Amerikaanse rituoloog Ronald Grimes vreest?11

Denken we weer terug aan Maria Laach: als er geen mozaïek in de apsis is, kan het jongetje nergens een plek voor zijn hoofd vinden. Als in de abdij van Oosterhout niet iedere morgen wordt gezongen om bevrijding van ‘al die ons haten’, verliest een zoekende zich wellicht in het luchtledige. En als in de Slangenburg niet een bepaald ritme van het jaar maakt dat het feest wordt, is het wellicht nooit feest. Mensen hebben een voedingsbodem nodig van waaruit ze het leven kunnen ritualiseren. Rituelen moet je steeds weer ‘heruitvinden’. Dat is iets anders dan wat Grün zegt; je vindt ze niet zomaar uit – ex nihilo – maar je neemt ze ook niet klakkeloos over. Je moet ze uit een spirituele humus kunnen halen – een levenshouding die wordt gekoesterd door een open gemeenschap die daardoor de cultuur draagt. En daarbij komen de kloosters keer op keer in het spel. Kloosters zijn plekken waar de humus gekweekt wordt, ze zijn ‘gemeente voor de kerk’ zoals Emmanuel von Severus, eveneens monnik van Maria Laach, het formuleert.12 Daarvoor moeten monniken het leven ritualiseren in een levende traditie. En dat is precies wat tegenwoordig gebeurt. Een klooster waarin de traditie opdroogt, zal snel ter ziele gaan. Er zijn gelukkig weer plekken waar men tracht het monastieke charisma echt door te geven. Ook aan mensen die niet in het klooster wonen, die parttime in het klooster vertoeven of aan de rand van de kloostermuren, zoals oblaten en gasten.

Nog steeds verdiep ik mij vanachter mijn bureau in de benedictijnse inspiratie. Na het boek van Grün krijg ik een document in handen van een abtencongres in de jaren zestig. Daarin wordt het volgende gezegd: ‘God roept in zijn onbeperkte vrijheid ieder mens concreet tot een christelijk leven vanuit het doopsel. Hij toont aan iedereen afzonderlijk door de inwendige werking van de Geest (1Cor 12,11) wat voor hem de weg van het leven (RB Prol 20) is. Daarom moet het antwoord van de mens op deze heilige roeping van God concreet de vorm van een vrij en bewust engagement op een bepaalde weg aannemen.’13 Die weg voor het engagement moet er echter ook zijn, anders verdwalen mensen die een weg zoeken. Daar voor openstaan – dat noem ik spiritualiteit.

Wegwijzers

Zouden de huidige kloosters als spiritueel liturgische wegwijzers kunnen fungeren? Ze cultiveren de spirituele humus, maar tegelijk vormen ze ook vindplaatsen voor een liturgisch leven. Daardoor zijn het gemeenschappen die voor kerk en wereld van onschatbare waarde zijn. Ik denk dat het de moeite waard is beide richtingen te verkennen: wat hebben benedictijnse kloosters in onze moderne tijd bij te dragen aan een liturgisch leven? Dat zal ik als basisvraag meenemen. Maar ook de vraag: wat valt van hen te leren voor een geleefde liturgie? Beide bewegingen zijn van belang voor een liturgische spiritualiteit. Beide bewegingen ben ik tegengekomen in de ervaringen die ik heb beschreven. Ik denk aan de houding van monniken bij het gebed, houdingen die ik kort daarna ook bij mezelf waarnam. Een simpele aandachtigheid die lichamelijk en authentiek is. Die aandachtigheid is niet alleen aan te treffen bij het gebed. Ze is er altijd en overal. Als je binnen, aan de rand van of buiten de kloostermuren die aandacht een beetje kunt ontwikkelen, is dat spiritualiteit.14 Zij is tevens liturgisch!

In wat volgt, zal ik de lezer spiritueel-liturgische ‘kunstwerken’ zoals de apsis van Maria Laach aanbieden. U zult plekken tegenkomen – niet alleen Oosterhout en de Slangenburg, maar ook andere abdijen, als broedplaatsen van het benedictijnse leven. Er zullen symbolen volgen die niet enkel van klassieke snit zijn, maar wel altijd afkomstig uit de spirituele humus. Dit alles met het oog op een ‘her-ontdekking’ (R. Grimes) van een liturgische spiritualiteit die mensen een plek kan bieden voor hun leven, hun expressie en hun omgaan met de dood. Van Thomas Merton, de beroemde trappist, is het citaat afkomstig: ‘Het klooster is het middelpunt van de wereld’.15 Daarmee is een focus bedoeld die de mens naar de kern van het bestaan kan leiden. Ik wens de lezer toe om in deze verkenningstocht iets te mogen ontdekken – liturgische plekken en momenten, die het middelpunt van de wereld zijn.

1. Th. Quartier: Liturgische tijd. Monastieke contrapunten bij heden-
daagse tijdsbeleving, in De Kovel. Monastiek tijdschrift voor Vlaanderen en Nederland 26 (jan 2013) 54-63.

2. O. Casel: Het christelijke cultusmysterium (Brugge 1943) 132.

3. Casel: Het christelijke cultusmysterium 134.

4. Th. Quartier: Ritual Studies: een antropologische bezinning op de liturgie, in Tijdschrift voor liturgie 91.5 (2007) 218-229.

5. In het vervolg worden citaten uit de Regel van Benedictus met RB, nummer van het hoofdstuk en nummer van het vers aangeduid. Geciteerd wordt uit de uitgave: Sint Benedictus’ Regel voor monniken (= vertaald en ingeleid door F. Vromen) (Doetinchem 1997). Deze vertaling is gekozen vanwege haar traditioneel karakter en haar ritueel gebruik in mijn eigen abdij Slangenburg. Twee andere, meer eigentijdse vertalingen verdienen aanbeveling, namelijk die van V. Hunnink (Amsterdam 2008) en P. Lateur (Tielt 2010). De volgende commentaren worden voor de uitleg en de inbedding van de geciteerde passages gebruikt: M. Puzicha: Kommentar zur Benediktusregel (St Ottilien 2002); idem: Quellen und Texte zur Benediktusregel (St. Ottilien 2007); G. Holzherr: Die Benediktsregel: Eine Anleitung zu christlichem Leben. Der vollständige Text der Regel übersetzt und erklärt. (Freiburg 2007 = 7. Aufl.); A. Böckmann: Christus hören: Exegetischer Kommentar zur Regel Benedikts. Teil 1: Prolog bis Kapitel 7 (St. Ottilien 2011). Andere bronnen worden in de noten apart vermeld.

6. P. Sloterdijk: Du musst dein Leben ändern. Über Anthropotechnik (Frankfurt 2009) 215.

7. G. Agamben: Höchste Armut. Ordensregeln und Lebensform. Homo sacer IV, 1 (Frankfurt a.M. 2012) 37-44.

8. Th. Quartier: Een kerkelijk feest - waarom en voor wie?, in Inzet. Tijdschrift voor wie werkt aan liturgie 31.5 (2003) 130-136.

9. G. Lukken: Rituals in abundance. Critical reflections on the place, form and identity of Christian ritual in our culture (= Liturgia Condenda 17) (Leuven 2005).

10. A. Grün: 50 Rituale für das Leben (Freiburg 2008) 7.

11. R. L. Grimes: Deeply into the bone. Re-inventing rites of passage (Berkeley 2000) 5 e.v.

12. E. von Severus: Gemeinde für die Kirche (Münster 1981).

13. R. Nardin & A. Simón (Hgs.): Das benediktinische Leben. Ein Reformdokument der Konzilszeit (St. Ottilien 2011) 60.

14. Th. Quartier: Ritueel beleven – leren van een benedictijnse houding, in Speling 1 (2011) 65-70.

15. Th. Merton: De louteringsberg (Utrecht 2001).

A
Liturgische spiritualiteit en het leven

Sterk aangetrokken door de liturgie in de kloosterkerk waren een aantal jonge mensen als postulant in een Duitse abdij ingetreden. De traditionele liturgie had hen naar de abdij gebracht, de rest zei hen niet zoveel. Maar dat zou wel komen. Zo werkte het echter niet, en de een na de ander verloor zijn interesse. Wie niet in een bepaalde spiritualiteit kan leven, heeft niets aan de mooiste liturgie en de beste muzikaliteit daarvoor. Geldt dat niet voor iedereen? Wie in een parochie alleen betrokken wil zijn omdat hij graag zingt, viert daarmee nog geen liturgie. Iedere goede zanger is natuurlijk van harte welkom, maar zonder een innerlijke overtuiging en een bereidheid je open te stellen en te ontvangen, verliest hij snel zijn drijfveer. Want bij liturgische zang komt meer kijken dan het houden van de juiste toon en enthousiasme voor de muziek. Het gaat niet om het hier en nu, en uiteindelijk niet eens om jezelf of de ander. In zijn Regel voor Monniken wijst de heilige Benedictus de weg als het gaat om de opname van nieuwe leden in het klooster: men moet toezien ‘of de kandidaat werkelijk God zoekt’ (RB 58,7). De hoogste inzet is dus het zoeken naar God. De mooiste zang is niet liturgisch zonder deze zoekbeweging. Wat niet wil zeggen dat iedereen hetzelfde op dezelfde wijze moet geloven en doen – het gaat in het klooster en ook in de parochie om dit gedeelde zoeken. Zonder een spiritueel zoeken geen liturgie.

Maar het omgekeerde geldt evenzeer. In een andere abdij vertelde de novicemeester me dat er een aantal ‘doeners’ was gekomen met de vraag om opname. Doeners met weinig gevoel voor liturgie. Graag wilden ze groepen begeleiden of praktisch werk doen. Het koorgebed zou op den duur wel gaan wennen. Ook dat werkte niet. De een na de ander vertrok. Wie niet houdt van de liturgie kan – althans in de monastieke traditie – niet spiritueel leven. En is ook dat niet herkenbaar in veel hedendaagse parochies? Vrijwilligers willen zich inzetten voor goede doelen – natuurlijk zijn ze van harte welkom. Maar zonder de openheid voor dat wat hun concrete doen en laten overstijgt, is het nog geen spiritueel engagement. Pas doordat men zijn handelen in het perspectief plaatst van wat er in de liturgie gebeurt, wordt het spiritueel, zoals Benedictus stellig formuleert: ‘Opdat God in alles worde verheerlijkt’ (RB 57,9). De vervulling van al het doen en laten ligt daarmee in Gods hand, en het enig gepaste antwoord van de mens daarop is verheerlijken – de lofprijzing. Wie niet kan jubelen in de liturgie kan veel goede werken verrichten, maar zonder passie voor liturgie wordt zijn handelen, in de benedictijnse zin, niet spiritueel. Dat betekent niet dat iedereen altijd blij moet zijn en vol vreugde alles moet doen. Er is ook bij Benedictus ruimte voor twijfel en negatieve emoties. Maar de liturgie tilt de mens telkens weer boven zichzelf uit. Zonder liturgische verheerlijking geen spiritualiteit.

De twee begrippen spiritueel en liturgisch hangen in de benedictijnse traditie onlosmakelijk met elkaar samen. Daar kan ieder mens voor de vormgeving van zijn leven van leren. Laat ik de twee begrippen eerst nog eens nader omschrijven. Rond de woorden spiritualiteit en liturgie bestaan immers veel misverstanden. Zo lijkt spiritualiteit een heel breed begrip en liturgie juist heel smal. Iedereen die open is, kan spiritueel zijn – alsof dat binnen een gevestigde traditie niet zou kunnen. En iedereen die een vaste traditie volgt, is gerechtigd tot liturgie – alsof mensen die niet in het centrum van die tradities staan niet iets zouden kunnen hebben aan de liturgie. In de impressies uit Duitse kloosters die ik zojuist heb beschreven, wordt deze tegenstelling gerelativeerd: spiritueel en liturgisch sluiten elkaar niet uit maar in. Met spiritueel wordt dan een levenshouding bedoeld van openheid voor datgene wat de mens overstijgt, voor intrinsieke zinvolheid. En met liturgisch bedoel ik het hele repertoire van handelingen dat die openheid teweeg brengt, maar dat wel moet corresponderen met de rest van het leven, anders is het in de echte zin van het woord niet liturgisch.

Wellicht klinkt dit ‘zoeken en verheerlijken’ allemaal een beetje klassiek. Het is echter wel een veelbelovende weg die kan leiden naar een liturgische spiritualiteit. Om de contouren daarvan af te bakenen, moeten we de benedictijnse traditie verkennen, de bronnen en hun interpretatie laten spreken. Ik zal in het eerste hoofdstuk vertrekken vanuit het idee dat ‘God in alles verheerlijkt kan worden’ en me richten op het leven. In het tweede hoofdstuk ga ik op zoek naar mogelijkheden God in de liturgie te zoeken. Dus eerst de liturgische spiritualiteit – het liturgische leven (1), daarna de spirituele liturgie – de geleefde liturgie (2). In het laatste hoofdstuk van dit deel ga ik in op de plaats van het getijdengebed – als voorbeeld van een spiritueel liturgische praktijk die ook of juist in de huidige tijd veel te zeggen kan hebben (3).

1. Liturgisch leven: ora, lege et labora