Geaarde spiritualiteit

TON ROUMEN

Colofon

© 2017 Berne Media | uitgeverij abdij van berne

Vormgeving: Garage bno – bureau voor grafisch ontwerp
Foto cover: Isabel Rottiers

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

ISBN 978-90-8972-163-1

e-book 978-90-8972-180-8

Inhoud

Inleiding

1
De spirituele weg

ADEMMEDITATIE

2
Een geaarde spirituele weg

BOOMMEDITATIE

3
Methodieken op de weg

MEDITATIE IN VIER STAPPEN: LEVEN IN HET HEDEN

4
In je lichaam

MEDITATIE OM JE BASIS TE VERSTERKEN

5
Dit voelt goed

LIEFDEVOLLE VRIENDELIJKHEIDSMEDITATIE

6
Moeiteloos en ontspannen leven

MEDITATIE OM NEUTRAAL TE ZIJN

7
Innerlijk vrij

VERGEVINGSMEDITATIE

Geraadpleegde bronnen

Inleiding

Al vanaf mijn kindertijd horen religie en spiritualiteit tot mijn vanzelfsprekende leefwereld. De zoektocht naar wie de mens in oorsprong is, is me nooit gaan vervelen en is iedere dag opnieuw boeiend. Als kind zong ik in een kerkkoor en Bijbelteksten over Jezus vond ik interessant. Als mijn tante tijdens haar jaarlijkse bezoek mij vroeg wat ik later wilde worden, antwoordde ik: priester. Als middelbare scholier raakte ik geïnteresseerd in oosterse religies en begon te mediteren. Mijn religieuze kennis en interesse vormden een goed vertrekpunt voor mijn studie theologie – zonder overigens op dat moment nog het priesterschap te ambiëren, omdat ik mijn spirituele dienst aan mensen inmiddels als een aardse taak was gaan zien. Misschien is daar ergens de notie van ‘geaarde spiritualiteit’ ontstaan. Inmiddels werd mijn kennis en ervaring van religie en spiritualiteit steeds breder en rijker en kon deze zich verder ontwikkelen.

Toch ontbrak er iets.

Dat was het aarde-element. Mijn spiritualiteit had geen stevig fundament.

Ík had geen stevig fundament.

Dat inzicht heb ik pas laat in mijn leven gekregen – soms kost het wat tijd voordat een inzicht doorbreekt. Als kind voelde ik me vaak onzeker en onveilig. Ook kon ik moeilijk voelen. Ik kon niet diep vanbinnen blij zijn en ook het voelen en uiten van verdriet vond ik lastig. Ik wilde stoer zijn, maar het oppervlakkige gevoelsleven verhulde dat er vanbinnen een gemis was. Als reactie ben ik op zoek gegaan naar een ander kompas. Dat was niet mijn gevoel. Die nieuwe wegwijzer werd mijn verstand. Ik ben ingetrokken in mijn bovenkamer, mijn hoofd. En mijn verstand kon ik gebruiken om op school rekenen, taal en aardrijkskunde te leren. Het was prima om zo te bivakkeren in mijn ‘torenkamer’. Vanuit dit controlecentrum kon ik alles goed in de gaten houden. Ik dacht dat ik in mijn hoofd een veilige en betrouwbare plek had gevonden – maar schijn bedriegt.

Meer dan dertig jaar later liep ik vast in mijn leven. Aan de buitenkant zag het er allemaal mooi uit, maar vanbinnen voelde ik me ongelukkig. Ik had het idee dat ik aan de rand stond van een meer. Het water was mijn verdriet. Ik kon er niet bij en het stroomde niet. Met hulp is het gelukt in contact te komen met mijn gevoelens. Mijn verdriet, boosheid, passie en enthousiasme werden weer voelbaar. Mijn leven kwam in beweging en werd minder zwaar. Emoties zetten mij in beweging en door me te verbinden met de aarde sta ik steviger in het leven. Ik ben gaan ervaren dat emoties en het lichaam krachtbronnen zijn die ons leven vitaliseren. Deze aarde-elementen vormen een wezenlijk onderdeel van spiritualiteit – van geaarde spiritualiteit. Die is ook complementair aan een spiritualiteit van boven. Spiritualiteit van de aarde en de hemel zijn beide nodig. Je zou daarom ook kunnen spreken van een geïntegreerde vorm van spiritualiteit.

Sommigen denken dat spiritualiteit zweverig, mentaal en weinig aards is.

Dat is niet waar.

Spiritualiteit betekent dat de alledaagse realiteit, het lichaam, emoties en schaduwkanten een rol spelen: dat is geaarde spiritualiteit. Dat is wat ik heb ontdekt. Zo krijgt spiritualiteit een stevig fundament. Dat hebben we nodig om te veranderen, om stappen te zetten, om thuis te komen. Want spiritualiteit is een weg. Een weg van verandering. Een weg van angst naar liefde, van je hoofd naar je hart, en van denkend voelen naar voelend denken.

Geaarde spiritualiteit biedt ruimte voor humaniteit, voor emoties, voor rust, balans en de waarden van het hart, zoals mildheid, vriendelijkheid, vergeving en compassie. Als je steeds meer de waarden van het hart kunt omarmen, gaat een andere wereld open. Dan kun je perfectionisme, strengheid en oordeel steeds meer loslaten. Dat geeft ruimte en rust. Ruimte voor het hart. Een onrustig hart kan dan tot rust komen.

Dit boek laat zien dat het aarde-element een vitaal en integraal onderdeel is van spiritualiteit, van het leven. Het laat zien hoe deze basis in het leven geïntegreerd kan worden. Het is een uitnodiging aan jou als lezer het aarde-element te integreren in jouw leven en in balans te brengen met de spiritualiteit van boven. Dat zal ons helpen op de weg naar onszelf, naar onze thuiskomst.

1
De spirituele weg

Vanaf de jaren zeventig van de vorige eeuw is de belangstelling voor spiritualiteit gegroeid. Ik ben een kind van mijn tijd, opgegroeid in een katholiek gezin, in het zuiden van ons land. Er was een vanzelfsprekende katholieke cultuur. Die vanzelfsprekendheid was er voor mij niet meer op mijn zeventiende. Mijn spirituele honger werd niet gestild en ik was op zoek naar authentieke uitingen van religie die mij zouden helpen in mijn persoonlijke ontwikkeling. Ik leefde in de veronderstelling dat échte spiritualiteit vooral in het Oosten te vinden is. Ik las hindoeïstische teksten en wilde gaan mediteren volgens oosterse inzichten. In die tijd was er echter nog weinig keuze en je kwam bijna automatisch uit bij transcendente meditatie, een vorm van meditatie waarbij je een mantra (een klank) gebruikt die je telkens in jezelf in stilte herhaalt. Deze klank resoneert in jezelf en zorgt ervoor dat onzuiverheid en negativiteit in jou worden losgetrild en losgelaten. Naast deze meditatievorm begon ik met de beoefening van hathayoga. Oosterse spiritualiteit was in de jaren zeventig van de vorige eeuw vooral meditatie en hathayoga. Veel meer was er niet.

Spiritueel ontwaken

Vanaf deze tijd is de belangstelling voor spiritualiteit alleen maar gegroeid en het aanbod breder geworden. Spirituele centra rezen de afgelopen decennia als paddenstoelen uit de grond. Er verschenen veel boeken over spiritualiteit en bewustzijn. Niet alleen over oosterse spiritualiteit, want ook de westerse, christelijke spirituele traditie is opnieuw springlevend geworden. Teksten van Hadewijch, Hildegard van Bingen, Augustinus en Johannes van het Kruis – om er maar een paar te noemen – worden gretig bestudeerd en besproken. In managementkringen ontdekt men dat eeuwenoude kloostertradities eigentijdse leiders inzichten aanreiken over hoe ze medewerkers een oriëntatie bieden en hen in beweging brengen. De abt inspireert de moderne manager. Sowieso is het klooster tegenwoordig populair. Via retraites of andere bezinningsactiviteiten kunnen bezoekers daar verstillen en rust en aandacht vinden. Dat is hard nodig ter compensatie van het drukke en hectische leven. We zoeken rust. Ook dat is een aspect van spiritualiteit. De groeiende belangstelling voor spiritualiteit heeft er vooral mee te maken dat we zoekers zijn geworden. Op zoek naar onszelf. Op zoek naar een nieuw bewustzijn en een nieuw levensgevoel in deze tijd. Een spirituele tijd.

De belangstelling voor de hedendaagse spiritualiteit is ook aangewakkerd door spirituele leiders uit het Oosten. In de twintigste eeuw zagen spirituele leraren als Vivekananda, Krishnamurti, Maharishi Mahesh Yogi en Bhagwan Shree Rajneesh het als hun missie de spirituele ontwikkeling in het Westen te bevorderen. Hun ideeën en praktijken zouden mensen helpen spiritueel te ontwaken. Hun boodschappen verschilden onderling, maar hadden als gezamenlijk uitgangspunt dat in de twintigste eeuw de honger naar spiritualiteit in het Westen zou toenemen. Het Oosten zou een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan het stillen van die honger.

Daar komt bij dat de belangrijkste institutionele aanbieders van spiritualiteit in het Westen, de kerken, aan betekenis inboetten. Christelijke kerken zijn eeuwenlang marktleider geweest op spiritueel gebied. Zij pretendeerden over de officiële versie van spiritualiteit te beschikken. Dat beeld is nu veranderd en kerken moeten concurreren met andere aanbieders. Hun concurrentiepositie is verzwakt, mede doordat de kerkelijke betrokkenheid afneemt. Steeds meer mensen willen rechtstreeks aangesproken worden en hebben behoefte aan een persoonlijk antwoord op hun levensvragen. De trend van een groeiende behoefte heb ik ontdekt tijdens het geven van retraites in kloosters. Retraitedeelnemers zoeken naar antwoorden op hun levensvragen en hopen zo heling te vinden. Ze beseffen dat het antwoord voor een groot deel in henzelf ligt en dat heling om eigen initiatieven en inventiviteit vraagt. Ze zoeken hoe ze in hun eigen kracht en kleur kunnen komen. Hoe ze thuis kunnen komen. Een retraitedeelneemster vertelde me dat ze het mooi en bemoedigend vindt dat ze op God mag vertrouwen. Die geeft je een steuntje in de rug en draagt je. Tegelijk beseft ze dat er voor haar een taak is weggelegd om in haar eigen kracht te komen. Geaarde spiritualiteit, daar is ze naar op zoek. Spiritualiteit die haar kan helpen op haar weg van verandering.

Wat is spiritualiteit?

De belangstelling voor spiritualiteit beleefde de afgelopen decennia een comeback. Eeuwenlang leken kerkelijke instituties een monopolie te hebben op spiritualiteit, maar de afgelopen periode moesten ze concurreren met de newagebeweging. New age is een containerbegrip en bevat allerlei meditatiescholen, alternatieve (vaak lichaamsgerichte) therapieën en alternatieve leefwijzen die vanaf de tweede helft van de jaren zestig van de vorige eeuw aan populariteit hebben gewonnen. Newage-aanhangers gaan uit van een holistisch mens- en wereldbeeld. Zij geloven in persoonlijke ontwikkeling. Zij wijzen erop dat we een nieuw tijdperk ingaan: een spiritueel tijdperk. Ook wijzen zij op de eenheid van mens, natuur en kosmos, en hechten waarde aan een intuïtieve en gevoelsmatige benadering van het leven. New age wordt gezien als een reactie op traditionele monotheïstische religies, en op materialisme, rationalisme en individualisme. Door de opkomst van new age is spiritualiteit bevrijd van zijn knellende kerkelijke keurslijf. New age blijft wel een containerbegrip waar veel vormen in kunnen worden ondergebracht, en waarvan yoga en meditatie de meest bekende zijn. Mindfulness kan daar sinds de jaren zeventig nog aan worden toegevoegd.

Spiritualiteit wordt vaak vertaald met ‘geest’ en geassocieerd met een geestelijk bestaan. In het christendom is het een belangrijk woord: het verwijst naar een leven min of meer afgezonderd van de wereld, waarin ruimte is voor God.

Een geestelijk bestaan is wel steeds mentaal. Zinnelijkheid en lichamelijkheid zouden hierin een ondergeschikte rol spelen. Maar dat is een misverstand. In een opvatting van geaarde spiritualiteit speelt het lichaam juist wel een heel belangrijke rol. Het maakt spiritualiteit niet alleen menselijk, maar geeft het vooral een stevig fundament. Spiritualiteit is niet langer zweverig, het wordt realistisch, aards.

Spiritualiteit is afgeleid van het Latijnse woord ‘spiritus’ en betekent – heel aards – adem of wind, maar ook – heel spiritueel – geest. Geest is een dynamisch principe dat leven in ons wekt. Het zet ons in beweging en vernieuwt ons. Het beeld van de adem betekent dat je bezield kunt raken en dat het leven in jou gaat stromen. Het beeld van de wind geeft aan dat je deze mee kunt hebben; je ervaart deze als een steuntje in de rug, als een onverwachte hulp van buiten of een troostend woord van een bekende. Je hoeft je leven niet altijd in je eentje vorm te geven, je wordt geholpen.

Adem is een levenwekkende kracht, die je kan inspireren. En het woord ‘inspireren’ vindt zijn oorsprong in het Latijn en betekent zowel inademen als bezieling. Als je ademhaalt haal je daaruit je inspiratie en kan het leven volop stromen. En als het leven stroomt, beweegt het. Dat biedt ruimte voor de opvatting dat spiritualiteit een weg is. Die opvatting is eeuwenoud.

Spiritualiteit als een weg

Het beeld van de weg is onlosmakelijk verbonden met religie en spiritualiteit. Jezus noemt zichzelf de weg. Het boeddhisme ziet het leven als een weg die naar opheffing van het lijden voert. Het beeld van de weg is ook een leidraad in het taoïsme, waarin wordt geleerd dat je je weg volgt en je niet hoeft te verzetten tegen gebeurtenissen die je tegenkomt. Welke ervaring er ook is, je kunt die ontvangen, accepteren, ervan leren en er zachtmoedig, geduldig en met aandacht op reageren. Het beeld van de weg betekent ook dat het leven niet statisch is, dat je bestemming niet kant-en-klaar voorhanden is; je weet niet waar je uitkomt. De weg is het doel, zei de kerkvader Augustinus in het Westen, en Confucius in het Oosten.

Op de spirituele weg kunnen we gaandeweg groeien en tot bevrijdende inzichten en verlichting komen. Daarmee is het een weg van a naar beter. Dat houdt wel een heel persoonlijke zoektocht in. Je bent op zoek naar geluk, naar vrede. Ten diepste zoek je jezelf, jouw ware aard. Die zoektocht mondt uit in een doortocht, met een oversteek die een beslissende ommekeer inhoudt. De doortocht is een beeld waarvan wegwijzende verhalen zich vaak bedienen. In de legende van Christoffel, de doortocht van het volk van Israël door de Rietzee of de roman Siddharta van Herman Hesse, wordt een doortocht door het water beschreven. Daarmee wordt de overgang van een oude naar een nieuwe situatie gesymboliseerd. Het bereiken van de overkant is een verwijzing naar het betreden van een nieuw leven. Het oude leven, de andere oever, laten we achter ons; we worden bevrijd van belastende ideeën en we kunnen beknellende patronen en conditioneringen van ons afwassen. De doortocht is een veranderende bevrijding via de zuivering van het water, vandaar dat de plaats van de doortocht in dit soort wegwijzende verhalen altijd water is.

In de legende van Christoffel wordt zijn oversteek met het Christuskind – het Lichtkind – op zijn schouder van de ene rivieroever naar de andere beschreven. Het is de overgang van een oud naar een nieuw leven, wat een fundamentele verandering inhoudt. Je laat los wat oud is en niet meer past. Je laat je belaste ego achter je evenals je oude zeer. Er komt nu ruimte voor de waarden van het hart en voor innerlijke waarden. Het is een transformatie van angst in liefde, van pijn in geluk, van verdriet in vreugde, van zelfontkenning in zelfliefde, van commentaar in compassie, van beknelling in bevrijding.

Een weg van verandering

De spirituele weg komt in het vizier als het verlangen groeit naar een ander leven, waarin het ego minder op de voorgrond staat. Een leven waarin we minder gehecht zijn aan materialisme en uiterlijk vertoon. Als we minder afhankelijk zijn van ons ego kunnen we ons steeds meer laten leiden door andere waarden. Natuurlijk is het handig als we over voldoende geld, een auto, kleding en een computer beschikken, maar daar draait het in essentie niet om in het leven. Wel om hartelijkheid, liefde en compassie. De spirituele weg leidt daar naartoe. We betreden die weg door materiële waarden te relativeren en ons er niet langer mee te identificeren – want identificatie is de wortel van het probleem. Als wij ons identificeren met onze auto en laptop, gaan deze ons beheersen of willen we over steeds mooiere spullen beschikken en komen we maar moeilijk los van de neiging om nog meer spullen te hebben. En wie meer wil, wil steeds meer. Het verlangen naar ‘meer’ en ‘beter’ houdt nooit op en wordt een patroon waarin we gevangen zitten. Als we ons ervan bewust worden dat we ons voortdurend identificeren met bezit en daar niet mee samenvallen, komt er ruimte voor andere waarden in ons leven. Het najagen van materiële waarden maakt plaats voor het omarmen van niet-materiële waarden. Dat is een keerpunt op je weg. Een bevrijdend inzicht, want nu komen waarden van het hart en innerlijke waarden in het vizier. Compassie, vriendelijkheid, mildheid, harmonie, vergeving en vrede noem ik waarden van het hart. Het zijn kwaliteiten die bij het hartcentrum horen en de relatie met jezelf zachter en met de ander humaner maken. De waarden van het hart worden gedragen door innerlijke waarden zoals stilte, verstilling, zwijgen en rust. Deze helpen het hart tot rust te brengen en geven er een fundament aan.

De spirituele weg wordt hiermee een weg van verandering. Niet de omstandigheden veranderen, maar jij verandert. In jou wordt iets aangeraakt en losgetrild. Je wordt bewogen en ontdekt andere waarden. Het is een ontdekking over jezelf. Door af te dalen in je eigen realiteit ontdek je wie je bent. Je ontdekt je emoties, je pijn, je onmacht, je hoop, je verlangen, je lichaam. Je komt in aanraking met je eigen menselijkheid en ontdekt hoezeer hartelijkheid en compassie daarin een rol spelen – of minstens het verlangen ernaar. De spirituele weg loopt dwars door je schaduwkanten, je zwakke plekken, je hartstochten en je pijn. Dit is het aarde-element dat intrinsiek verbonden is met die weg.

Veranderen is ook groeien. De weg van verandering is een weg van groei. We kunnen groeien in mededogen, hartelijkheid, vergeving, ontspanning, eenvoud, enthousiasme, humor en harmonie. Wie de spirituele levensweg bewandelt, ervaart vroeg of laat, in meer of mindere mate een transformatie. Hij deelt dan nog meer in licht en liefde, en leert dicht bij zichzelf te blijven en vanuit zijn hart verbonden te zijn met de ander.

De spirituele weg leidt naar een einddoel: een gedeprogrammeerde staat van zijn waar geen conditioneringen meer bestaan, waar we het leven aanvaarden en omarmen – waar we leven vanuit ons hart.

Als de waarden van het hart en de innerlijke waarden ruimte krijgen, staat er minder druk op het leven. De druk om veel geld te verdienen wordt minder. Ook de druk om drie keer per jaar op vakantie te gaan of telkens het nieuwste model smartphone of laptop te hebben valt weg. Daarmee krijgt de natuurlijke staat van zijn steeds meer ruimte en mondt de weg uiteindelijk uit in een gedeprogrammeerde staat van zijn. Dit is de natuurlijke staat van zijn van de geest, waarin alles wat er in je leven is aanvaard wordt. Alles mag er zijn en je hebt een liefdevolle verhouding met het leven: je hebt het leven lief. In deze staat van zijn ben je verbonden met het veld van oneindige vreugde. Je hebt je ego losgelaten, wat inhoudt dat alle conditioneringen en patronen vrijgegeven zijn.

Zo’n ingrijpende transformatie vraagt erom de spirituele weg in een rustig tempo te bewandelen. Dit staat haaks op het tempo van het dagelijks leven, wat meestal wordt gekenmerkt door haast en druk. Het tempo op het spirituele pad ligt aanmerkelijk lager. Activisme zet mensen aan tot een leven met een hoge snelheid, waarbij ze zich vaak laten bepalen of opjagen door wat anderen eisen. De spirituele weg laat niet toe dat we met hoge snelheid, gehaast en gestrest reizen. Zo zouden we uit de bocht kunnen vliegen, raken we het contact met onze basis kwijt en handelen onbezonnen. Een hoge snelheid verhindert bovendien dat we bewust leven en ons leven heel bewust beleven. De spirituele weg vraagt erom ons leven te vertragen door terug te schakelen van de vierde naar de eerste versnelling. De ziel reist te voet, zei de kerkvader Augustinus al.

Als de spirituele weg er een van verandering is, vraagt dat bereidheid tot verandering. Vaak geven mensen aan dat ze wel verandering willen, maar ze bedoelen dan dat de omstandigheden moeten veranderen of ze verwachten dat anderen of de organisatie verandert – niet zijzelf. Veel mensen durven niet te veranderen. Ze vinden dat eng omdat ze niet weten waar ze uitkomen. Ze verliezen het overzicht en daarmee controle en regie; het voelt niet meer veilig. Ga maar na wat er gebeurt als je van baan wilt veranderen: je zult een bepaalde zekerheid en veiligheid los moeten laten. Dat vraagt om een veilige basis in jezelf en een stevige verbinding met de grond, die zorgt voor stevigheid en vertrouwen, waardoor het mogelijk wordt stappen te zetten en te veranderen. Als je niet geaard bent, bestaat de kans dat jij jouw ambities niet kunt omzetten in concrete daden. Zo kun je niet veranderen. Dus de grond is nodig om te veranderen, om de spirituele weg met succes te bewandelen.

Niet alleen de grond, ook emoties zijn nodig om te veranderen. Echte veranderingen kun je niet plannen of bedenken. Misschien een heel klein beetje door een schets te maken, een blauwdruk te ontwerpen, maar eigenlijk is verandering alleen mogelijk door te blijven voelen. Voelen wat er is. Voelen wat er gebeurt. Zo kun je op een geaarde en gevoelige manier je spirituele pad volgen en kun je zelfs enthousiast worden en het leuk vinden om te veranderen, omdat het goed voelt. Veranderen hoort bij het avontuur van het leven, het is een natuurlijk gegeven. Kijk maar naar de periodieke verandering van de seizoenen: de lente wordt zomer en de zomer gaat over in de herfst. De rups ontwikkelt zich tot vlinder en de menselijke ontwikkeling gaat van baby tot bejaarde. Telkens ziet het leven er anders uit en vraagt het van jou om te blijven voelen wat er gebeurt.

Een crisis als een kans