Rowan Williams, geboren in 1950, studeerde in Swansea (Wales) en Cambridge. Zijn doctoraal theologie behaalde hij in Oxford, waarna hij theologie onderwees op een seminarie vlak bij Leeds. Vanaf 1977 tot 1986 was hij universitair docent in Cambridge. Daarna keerde hij terug naar Oxford als hoogleraar. In 1990 werd hij lid van de British Academy.

In 1992 werd professor Williams bisschop van Monmouth en in 1999 werd hij verkozen tot aartsbisschop van Wales. Na tien jaar ervaring als bisschop en drie jaar als aartsbisschop van de anglicaanse kerk werd hij in 2002 aartsbisschop van Canterbury. Als aartsbisschop was hij vooral verantwoordelijk voor leiding op pastoraal gebied – zowel in zijn eigen bisdom Canterbury, in de Kerk van Engeland als voor de wereldwijde anglicaanse gemeenschap. Nadat hij tien jaar aartsbisschop was geweest, trad hij aan het eind van 2012 terug en werd Master van het Magdalene College in Cambridge.

Professor Williams is internationaal erkend als een uitmuntend schrijver van theologische werken, leraar en begenadigd dichter en vertaler. Zijn interesses omvatten muziek, fictie en talen.

Rowan Williams

God

ontmoeten in
Paulus

Colofon

Dit boek is verschenen in nauwe samenwerking met de Oud-Katholieke Kerk van Nederland

Oorspronkelijk verschenen als Meeting God in Paul in 2015 door Society for Promotion Christian Knowledge, London, www.spckpublishing.co.uk

© 2015 Rowan Williams

Nederlandstalige editie: © 2017 Berne Media | uitgeverij abdij van berne, www.berneboek.com

Vertaling: Marian van Ham

Vormgeving: Garage bno – bureau voor grafisch ontwerp

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

ISBN 978-90-8972-181-5

Inhoud

Inhoud

Inleiding

1 Outsiders en insiders: de sociale wereld van Paulus

2 Een universeel welkom: het verontrustende idee van Paulus

3 De nieuwe schepping: het christelijke universum van Paulus

Vragen ter bezinning of voor groepsdiscussie

Leesrooster voor de vastentijd

Noten

Aanbevolen literatuur

Inleiding

Een dun boekje proberen te schrijven over de apostel Paulus is een beetje riskant: vanaf de vroege eeuwen van de christelijke kerk tot nu toe hebben grote geesten in het christendom hun gedachten uitvoerig uitgewerkt in een langdurige en hartstochtelijke dialoog met de brieven van Paulus. De kwaliteit en kwantiteit van hun bespiegelingen laten ons niet vergeten hoeveel er is te ontdekken in deze unieke documenten. Mijn dierbare vriend en voormalige collega, Tom Wright, heeft nog niet zo lang geleden een magistraal onderzoek naar Paulus verricht; bijna elke welsprekende pagina van het 1.700 bladzijden dikke boek verschaft een paar originele en prikkelende inzichten, die de lezer dieper doet nadenken en die meer onderzoek vereisen. Kan er iets nuttigs worden gezegd in een paar korte hoofdstukken?

Het enige excuus voor een korte studie zoals deze is dat de wereld van Paulus een gesloten boek blijft voor veel regelmatige kerkgangers, om nog maar te zwijgen over de tallozen die, als ze Paulus’ naam horen, zich er vaag van bewust zijn dat hij belangrijk was voor de ontstaansgeschiedenis van het christendom. Zowel gelovigen als niet-gelovigen hebben waarschijnlijk een paar vooronderstellingen over Paulus; dat hij een probleem had met de rol van vrouwen in de kerk, dat hij tegen seks in het algemeen en homoseksualiteit in het bijzonder was, dat hij voor slavernij was, dat hij de eenvoudige leer van Jezus veranderde in een ingewikkelde filosofie of mythologie, en ga zo maar door. Er lijken veel goede 21e-eeuwse redenen te zijn om hem af te serveren.

In feite verdoezelen deze halfbegrepen vooronderstellingen bijna alles wat Paulus echt interessant en spannend maakt. Ik denk dat we Paulus moeten lezen met enig begrip voor zijn eigen sterke overtuiging dat hij een nieuw land aan het ontdekken was: vruchtbaar, prachtig en opwekkend, en bovendien echt en tastbaar, even echt en tastbaar als elke 16e-eeuwse matroos op zijn ontdekkingsreis had kunnen tegenkomen.

Heeft Paulus het christendom getransformeerd? Ja, natuurlijk. Hij pakt een aantal tradities en gewoonten die zijn ontstaan na de mysterieuze gebeurtenissen rond en na Jezus’ dood en hij worstelt met al het intellectuele vermogen en de verbeeldingskracht die hij bij elkaar kan schrapen om de patronen te zien die ze bij elkaar houden. Maar hoe vaker je hem leest, des te beter zie je hoe hij zwoegt om recht te doen aan iets wat er al is en dat hem confronteert in deze verhalen en gewoontes; hij improviseert geen nieuw religieus systeem. Soms zijn er nog wat losse eindjes in zijn pogingen om alles bij elkaar te brengen in een samenhangend patroon; maar vaker onthult hij een reeks onderlinge verbanden die zo diepgaand zijn dat ze de agenda hebben bepaald van een eeuwenlange uitvoerige discussie en uitwerking.

Hij zoekt nooit zomaar naar nieuwe religieuze theorieën. Hij vraagt zich altijd af wat waar móét zijn over God, Jezus, de mens en de niet-menselijke wereld, zodat het gebed en geloofspraktijk van de hem bekende eerste christenen enigszins zinnig worden, zowel voor hen als voor hun verbijsterde of achterdochtige naasten.

Om te begrijpen hoe dit werkt, moeten we op zijn minst enig besef hebben van de sociale wereld en de wereld van ideeën waarvan Paulus deel uitmaakt. Hij neemt genoegen met dingen waar wij niet eens over denken. Tegelijkertijd zet hij vraagtekens bij zaken die iedereen in zijn tijd vanzelfsprekend vond. Om hier wat gevoel voor te krijgen is belangrijk, anders missen we de momenten waarop hij heel moedig en creatief is, wanneer hij zo scherp het gevaarlijke nieuwe onderscheidt in wat er rond Jezus is gebeurd.

Daarom heb ik geprobeerd wat van de achtergrond te schetsen, in de hoop dat de lezer een beter begrip krijgt voor dat ‘gevaarlijke nieuwe’ – waarom christenen geloofden dat de gebeurtenissen rondom Jezus het kader waarin zij leefden volledig veranderden. Daarna ga ik in op een paar specifieke manieren waarop zowel gedrag als taal van dag tot dag in de christelijke gemeenschap werden omgevormd onder de druk van hoe de christenen hadden leren bidden. Paulus is uitzonderlijk origineel in de manier waarop deze kwestie zijn denken vormgeeft, en hij herinnert de moderne christenen eraan dat theologische taal wegkwijnt en sterft als die zich niet bewust is van de druk erop, door de manier waarop we bidden. Ik hoop dat het resultaat wat van de energie en frisheid van Paulus’ getuigenis over Jezus en de God die hij in Jezus ontmoette, overbrengt.

Een aantekening over de brieven van Paulus

Er is in de afgelopen paar honderd jaar veel gediscussieerd over de vraag of alle brieven die in het Nieuwe Testament aan Paulus worden toegeschreven ook daadwerkelijk door hem zijn geschreven. Daarom is het wellicht nuttig om een paar fundamentele vooronderstellingen die ik over deze brieven schrijf in kaart te brengen, omdat ik er in het hele boek op terug zal grijpen. Iedereen is het erover eens dat Romeinen, 1 en 2 Korintiërs, Galaten en de korte brief aan Filemon door Paulus zijn geschreven, en de meesten zijn het erover eens dat de eerste en tweede brief aan de kerk in Thessaloníki authentiek zijn. Dan blijven de drie ‘gevangenisbrieven’, zoals ze soms worden genoemd, nog over; men denkt dat ze door Paulus zijn geschreven toen hij in Rome in de gevangenis zat – de brieven aan Efeze, Kolosse en Filippi, aan de Efeziërs, Kolossenzen en Filippenzen; en ook de brieven aan Timoteüs en Titus, die gewoonlijk de ‘pastorale brieven’ worden genoemd.

Ik zal niet uitweiden over de details van de wetenschappelijke discussie, omdat complete zekerheid nauwelijks mogelijk lijkt. Maar het is in deze context absoluut belangrijk om te bedenken dat onze ideeën en die van de eerste christelijke eeuw niet altijd dezelfde zijn. Wanneer we worden geconfronteerd met de stelling dat een van Paulus’ brieven niet echt door Paulus is geschreven, dan zijn we in de 21e eeuw geneigd te denken: o, dus het is een vervalsing. Zo dachten mensen in die tijd niet helemaal. Iemand die zichzelf zag als een loyale leerling van Paulus, kon heel goed wat hij beschouwde als een authentiek en oprecht uittreksel van wat de grote apostel onderwees samenvoegen en zeggen: ‘O, dat is Paulus.’ Of iemand kon fragmenten van brieven die Paulus had geschreven aan elkaar rijgen, er wat verbindende passages aan toevoegen en zeggen: ‘Dit is Paulus.’

Op die manier dachten veel mensen in die tijd, dus om te zeggen dat een tekst niet geheel is samengesteld uit woorden van Paulus zelf, is beslist niet hetzelfde als een vervalsing in de moderne betekenis van het woord. En we hebben uit de vroegchristelijke wereld inderdaad een paar voorbeelden van teksten die erkend werden als vervalsing – geschreven om te misleiden of gewoon om specifieke standpunten te propageren. De eerste christenen hadden een paar manieren om het verschil te weten tussen een tekst die op een geloofwaardige manier in verbinding stond met de echte wereld van de veronderstelde auteur en een tekst waarbij een naam alleen maar werd gebruikt om een paar standpunten naar voren te brengen.

Mijn eigen conclusie is dat de meeste literatuur die is toegeschreven aan Paulus, daadwerkelijk bij hem is begonnen. Tegen de trend in geloof ik dat de brief aan Efeze van Paulus is, hoewel Paulus heeft samengewerkt met iemand anders die zijn stijl heeft opgepoetst en zijn ideeën verduidelijkt en uitgebreid. De andere twee ‘gevangenisbrieven’ verdienen het voordeel van de twijfel, vind ik, hoewel er nog wel wat onzekerheden zijn. De brieven aan Timoteüs en Titus zijn op een bepaalde manier het moeilijkst te behandelen. Het lijken voorbeelden te zijn van wat ik net heb genoemd – fragmentarische aantekeningen van Paulus, die zijn neergeschreven samen met verbindende passages; maar ze lijken ook ideeën te introduceren die Paulus misschien onbekend voorkwamen, en de woordkeus is vaak heel anders dan in de brieven waarvan we zeker weten dat Paulus ze heeft geschreven. Er staan in die brieven genoeg levendige, persoonlijke karaktereigenschappen om ze niet volledig af te schrijven, maar er zijn ook zinnen die totaal niet lijken op de Paulus van de Romeinen of Galaten. Zelfs als we er rekening mee houden dat ze zijn geschreven door een oudere man, is het nogal moeilijk te geloven dat ze uit dezelfde pen zijn voortgekomen.

Toch betekent dat niet dat het geen ‘apostolische’ documenten zijn, of, als je een christen bent, geen ‘geïnspireerde’ documenten, onderdeel van geïnspireerde Schrift. Het betekent gewoon dat het proces waardoor we ze hebben gekregen wat ingewikkelder ligt dan een Paulus die gewoon dingen heeft opgeschreven en iemand anders die ze heeft gekopieerd.

In dit boek zal ik vooral bouwen op de belangrijkste brieven die zonder twijfel van Paulus’ hand zijn – Romeinen, de brieven aan de Korintiërs, Galaten – maar zonder de drie gevangenisbrieven en de kleine persoonlijke aantekening aan Filemon te negeren. Ik geloof niet dat de theologie van de brieven aan Timoteüs en Titus totaal onverenigbaar is met die van deze teksten, maar zij is op zijn minst heel verschillend uitgedrukt en bevat een aantal andere veronderstellingen, dus ik zal minder vaak naar deze brieven verwijzen.

De Bijbelse citaten zijn mijn eigen versies van de tekst.

Philip Law en de staf van SPCK (Society for Promoting Christian Knowledge) hebben mij opnieuw aangemoedigd en geholpen bij de publicatie van een korte serie Canterbury Cathedral lezingen; en Jonathan en Sarah Goodall hebben enorm geholpen bij het transcriberen en opschonen van deze lezingen. Ik heb veel te danken aan mijn eerste leraren van het Nieuwe Testament die mij geholpen hebben Paulus te begrijpen, vooral wijlen Charlie Moule en John Sweet; en aan allen met wie ik door de jaren heen heb gediscussieerd over de ideeën van Paulus, met name Tom Wright, Tony Thiselton en Kathy Grieb, van wie hun boeken en gesprekken mijn studie zo diepgaand hebben verrijkt. Zoals in mijn eerdere boeken die in de Goede Week in Canterbury ontstaan, wil ik mijn dank uitspreken aan de mensen die zich verbonden voelen met de gemeenschap rond de kathedraal en aan allen die aanwezig zijn geweest bij de lezingen, vragen hebben gesteld en nieuwe inzichten geboden.

Rowan Williams

Cambridge

Paastijd 2015

1
Outsiders en insiders:
de sociale wereld van Paulus

Bij het aanbreken van de dag stuurden de stadsbestuurders hun gerechtsdienaars naar de gevangenis met het bevel: ‘Laat die mannen vrij.’ De gevangenisbewaarder gaf dit bevel door aan Paulus: ‘De stadsbestuurders hebben je vrijlating bevolen. Nu kun je als vrij man in vrede gaan.’ Maar Paulus zei tegen de gerechtsdienaars: ‘Wij zijn Romeinse staatsburgers! Ze hebben ons in het openbaar mishandeld en ons zonder proces in de gevangenis gegooid. En nu laten ze ons in het geheim vrij? Geen sprake van! Laat ze het zelf maar komen vertellen en ons naar buiten begeleiden.’ De gerechtsdienaars brachten zijn woorden over aan de stads bestuurders. De stadsbestuurders, die waren geschrokken dat het Romeinse burgers waren, kwamen zelf en maakten hun excuses.
(Handelingen 16:35-39)

Paulus, Romeins staatsburger

Paulus was erg trots op zijn status van Romeins staatsburger, en als we iets willen snappen van de wereld waarin hij leefde en de vanzelfsprekendhed en die mensen in die wereld hadden, moeten we iets begrijpen van Rome en het Romeins staatsburgerschap. Het is zo belangrijk voor Paulus dat we het op drie plaatsen in de verhalen in Handelingen vinden. Ik heb zojuist Handelingen 16:35 e.v. geciteerd, het verhaal van Paulus’ avonturen in Filippi, waar hij wordt gearresteerd en in de gevangenis gezet. Hier protesteert hij hevig tegen de manier waarop hij is behandeld. Als je kijkt naar Handelingen 21:39 en Handelingen 22:25, vind je hetzelfde verhaal. Paulus wordt afgeranseld en slecht behandeld door Romeinse soldaten of Romeinse beambten en hij roept ze een halt toe door te zeggen: ‘Voordat je me nog meer mishandelt, moet je wel weten dat ik een Romeins staatsburger ben.’

Dit zijn verhalen die ons eraan herinneren dat Romeins staatsburgerschap een groot voordeel bood: je genoot bepaalde vormen van gegarandeerde bescherming: privileges en vrijheden die niet voor iedereen beschikbaar waren. Je verschilde van slaven, maar je was ook anders dan bijvoorbeeld die nogal onsamenhangende klasse van mensen die de Romeinen peregrini (waaruit ons woord ‘pelgrim’ is ontstaan) noemden – een woord dat eigenlijk gewoon outsider, buitenstaander betekent. Het waren mensen die in de dorpen en steden woonden maar zonder burgerrechten; zij waren seizoenarbeiders of buitenlanders.