thuis
bij jezelf

GOED OMGAAN MET LICHAAM

EN ZIEL

ZACHARIAS HEYES

Colofon

Zacharias Heyes

Thuis bij jezelf

Goed zorgen voor lichaam en ziel

Oorspronkelijke titel:

Bei mir selbst zu Hause sein

Uitgegeven door Vier-Türme GmbH, Münsterschwarzach

© 2015 Zacharias Heyes

Vlaamse uitgave © 2017 Uitgeverij Averbode

D/2017/0132/109 ISBN: 978-90-317-1826-9

Nederlandse uitgave © 2017 Berne Media

Vertaling: Linda Jansen

Omslag en binnenwerk: Garage BNO – Peter Slager

ISBN: 978-90-8972-182-2

NUR: 728

Tenzij anders vermeld, zijn de aanhalingen uit de Bijbel overgenomen uit de Nederlandse Bijbelvertaling (NBV), uitgegeven door het Nederlands Bijbelgenootschap, Haarlem © 2004.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Inhoud

Waar woon je? Een inleiding

Waar is God thuis?

Onderweg met God; Bijbelse bronnen

Jezus

Benedictus van Nursia

Franciscus van Assisi

Nicolaas van Flüe

Madeleine Delbrêl

Thuis zijn bij jezelf en wonen in God

Thuis?

Wonen bij God

‘Je hoeft niet verder te gaan dan jezelf om God te ontmoeten’

‘Ik ben kerk.’ Elke dag je eigen ziel hoeden

Oefeningen

Oefeningen

Oefeningen

Oefeningen

Oefeningen

Stil worden

Oefeningen

Oefeningen

Oefeningen

In het reine met het verleden

Oefeningen

Verantwoordelijkheid nemen

Oefeningen

Oefeningen

Oefeningen

Oefeningen

Oefeningen

Oefeningen

Oefeningen

Oefeningen

Oefeningen

Oefeningen

Levensdromen

Oefeningen

Oefeningen

Oefeningen

Oefeningen

Oefeningen

Oefeningen

Enkele gedachten tot slot

Waar woon je?
Een inleiding

‘Waar ga je naartoe als je zegt dat je naar huis gaat?’

Met deze slogan maakte het Residenztheater München reclame voor het toneelseizoen 2014/2015. Toen ik hem las, dacht ik: waarom gebruikt een schouwburg zo’n zin om publiek te trekken? Er klinkt toch indirect in door: wil je thuis zijn, ga dan naar de schouwburg. Of: naar de schouwburg gaan is thuiskomen.

Toen ik daar verder over nadacht vond ik het toch wel logisch. Naar de schouwburg ga je meestal niet alleen. Je gaat met familie, met je partner of met goede vrienden. Je spreekt al wat eerder af, drinkt samen een borreltje, geniet van een ontspannen avondje en je hebt het naar je zin. Na de uitvoering neem je ook nog niet direct afscheid, maar wordt de avond waardig afgesloten met nog een hapje eten of een glaasje wijn.

Dat sluit allemaal naadloos aan op wat je in de eerste zin bespeurt bij ‘thuis’: een plek waar je samen bent met familie, je partner, waar je vrienden uitnodigt en waar je met elkaar kwaliteitstijd doorbrengt. Hoe het ook met jou of de anderen gaat, het is een plek waar je niet alleen bent; je voelt je gedragen en geborgen. Kortom: je laat de waan van de dag en je zorgen achter je en wordt in het gezelschap van mensen die je lief zijn boven de dagelijkse sleur uitgetild.

Maar toen ik die reclameslogan las, zag ik ook dit plaatje voor me: ‘eindelijk rust’. Je hebt een inspannende dag achter de rug, hard gewerkt, voor de kinderen gezorgd. Voor de dag erop zit heb je nog even tijd voor jezelf. Je schakelt terug naar ruststand en maakt het je gemakkelijk in je luie stoel. Je laat je gedachten de vrije loop, je leest een goed boek, je blikt terug op de dag. Anders gezegd: dit is jouw moment, waarin je helemaal bij jezelf bent.

Bij deze vraag (‘Waar ga je naartoe als je naar huis gaat?’) zal iedereen zijn of haar eigen gedachten, gevoelens, ervaringen en associaties naast mijn antwoorden en ideeën kunnen leggen. Misschien komen er ook herinneringen uit je jeugd boven: de geur van versgebakken cake in je ouderlijk huis, het geluid van kerkklokken op zondagochtend, een wei vol koeien, spelletjes doen in de tuin, op het grasveld, op de speelplaats ...

Een van Jezus’ leerlingen stelt hem ook eens zo’n vraag: ‘Waar woon je?’ Die vraag kun je ook verstaan als: ‘Waar ben je thuis?’ Jezus geeft een verrassend antwoord: ‘Kom en zie!’ Hij geeft geen adres op, maar nodigt de vragensteller uit met hem mee te gaan om te komen kijken waar hij woont. Hij nodigt je als het ware uit op een ontdekkingsreis.

Degenen die met hem op weg zijn gegaan, zullen bijzondere dingen ontdekt hebben. Niet een mooi huis, geen vrouw, geen gezin. In plaats daarvan zegt hij dingen als: ‘Ik heb geen plek om mijn hoofd neer te leggen.’ Toch is dat precies waar het over gaat als je nadenkt over het karakteristieke kenmerk van een home. Als mens weet je waar je bed staat, waar je je lekker voelt, waar je geborgenheid ervaart bij mensen die van je houden.

Het zal de leerlingen in de loop van de tijd duidelijk zijn geworden dat Jezus eigenlijk maar één thuis had: God, zijn Vader, die hij liefdevol Abba, papa, noemde. Jezus zag zijn Vader overal: in ieder mens, in de natuur, als hij ’s nachts in de afzondering op een berg zat te bidden. Hij wist dat God in hem was en hij in Hem. Jezus was om zo te zeggen thuis bij zichzelf. Hij had rust in zichzelf, in liefdevolle verbondenheid met God.

Dat is eigenlijk precies wat wij ook graag willen: thuis zijn bij onszelf, een rustpunt vinden in onszelf, hoe turbulent de tijden ook zijn. We merken elke dag echter wel hoeveel ons uit balans brengt, hoe kwetsbaar ons leven, ons ‘thuis’ in feite is.
In onze tijd herkennen veel mensen zich in het antwoord van Jezus. Al weet je waar je ’s avonds je hoofd zult neerleggen, als je de volgende ochtend wakker wordt, moet je eerst even nadenken in welke stad je bent en in wiens bed je ligt. Je bent voortdurend onderweg en voelt je in de meest letterlijke zin van het woord ontheemd. Dat komt deels omdat er in de zakenwereld een grote flexibiliteit wordt verwacht en je wegens standplaatswisselingen vaak moet verkassen. Maar ook de frequente zakenreizen over de hele wereld, waarbij het haast niet meer uitmaakt of je in Hamburg of in Hongkong in een hotel slaapt, kunnen een rol spelen. Onregelmatige en (te) lange arbeidstijden kunnen ook een oorzaak zijn, waardoor een eigen leven met een vast ritme niet mogelijk is. Dat helpt evenmin om op een eigen plek een moment bij jezelf te komen en tijd van leven te hebben.

Ook dit is een vorm van ontheemd zijn waardoor veel mensen het gevoel van een zwervend bestaan hebben. Mensen die veel onderweg zijn, kunnen nergens echt wortelschieten. Ze kunnen geen diepgaande vriendschappen en relaties aangaan en dus ook geen emotioneel hechtingsproces ondergaan. Als traumapsycholoog merk ik telkens weer hoe gemakkelijk een mens in een emotionele crisis kan komen, hoe snel er iets kan gebeuren waardoor het leven van het ene op het andere moment nooit meer hetzelfde zal zijn en alle mentale zekerheid wegvalt.

Een ander aspect waardoor mensen zich nergens meer echt lijken te settelen zijn de lange-afstandsrelaties. Liefde tussen Würzburg en Berlijn: wat schiet er dan veel bij in. Hoe sticht je een gezin in zo’n situatie? Er zijn natuurlijk uitzonderingen, maar bij de meeste koppels eist de afstand en het ontbreken van een gezamenlijk huis zijn tol.

Hier komt nog bij dat veel ‘klassieke’ plekken en structuren die mensen associëren met ‘thuis’ of ‘een eigen plek onder de zon’, in onze tijd en samenleving aan het verdwijnen zijn. Dat geldt bijvoorbeeld voor het klassieke dorpsbeeld, die vroeger een vanzelfsprekendheid was en steun, identiteit en vastigheid bood. Iedereen die daar behoefte aan had, vond in een dorpskern een betrouwbare gemeenschap. Daar stond je elkaar bij door dik en dun, het was geven en ontvangen. Je vierde samen feest en deelde lief en leed. De regels waren eenvoudig en duidelijk. Je wist wat je doen en wat je laten moest.

Dat gold in de eerste plaats voor het verenigingsleven. Mensen vonden bij hun club een honk. Als lid van de gemeenschap was je betrokken bij een club, of dat nu de brandweer, het schuttersgilde, de sportvereniging, de vrouwenbond of de leeskring was. Het waren allemaal zinvolle tijdsbestedingen en de mensen kregen er waardering. Deze verenigingen kenden een relatief starre, weinig flexibele structuur, maar ze stonden wel decennialang garant voor een bloeiend gemeenschapsleven. Het sprak vanzelf dat je lid was van een vereniging. Iedereen deed iets, nam zijn of haar plek in en wist waar hij of zij thuis was.

De huidige ontwikkeling heeft een keerzijde. Het betekent dat je in relationeel opzicht zelf de boer op moet en verantwoordelijkheid moet nemen voor wie en wat je bent, waar je thuis is, wie er op je kunnen rekenen als ze je nodig hebben. In onze tijd hebben veel jonge mensen er moeite mee om duurzame relaties aan te gaan en zich aan te sluiten bij een gemeenschap. Afspraken in het sociale netwerk zijn allemaal kortetermijnwerk en worden met hetzelfde gemak weer afgezegd.

Maar ook voor de oudere generaties worden verplichtingen steeds vaker een probleem. Ergens helemaal voor gaan en je daaraan houden brengt beperkingen met zich mee en betekent dat je niet van andere opties kunt profiteren, dat die je neus voorbijgaan.

Als Jezus zijn leerlingen uitnodigt met hem mee te gaan om te zien waar hij woont, brengt hij hen steevast naar een plek van vrede, waar ze op adem kunnen komen. Zelf zoekt hij ook steeds weer de eenzaamheid op om het aangezicht van God te zoeken.

Dit boek is bedoeld als een uitnodiging om mee te gaan op de ontdekkingsreis die Jezus met zijn leerlingen heeft afgelegd. Ik hoop dat je handvatten zult krijgen om je ziel te hoeden, zodat het jou en je spiritualiteit goed gaat. Ik hoop dat je tot het vertrouwen geïnspireerd wordt om thuis te komen en thuis te zijn bij jezelf.

Je bent van harte uitgenodigd om je, net als Jezus, te koesteren in de liefdevolle relatie met God, en daardoor rust, stevigheid en geborgenheid in jezelf te vinden. Ik hoop ook dat je uit dit evenwicht nieuwe vitaliteit zult putten en dat je je waarde als kind van God opnieuw zult ontdekken, uitleven en vormgeven. Om hier in je dagelijks leven direct mee aan de slag te kunnen, reik ik aan het slot van elk hoofdstuk een aantal oefeningen aan.

Het boek is op verschillende manieren te gebruiken. Je kunt het eerst helemaal doorlezen en daarna beslissen welke oefeningen je wilt proberen. Je kunt ook bepaalde onderwerpen uitkiezen en beginnen met de thema’s die je het meest aanspreken.

Ik hoop dat het lezen van dit boek een fascinerende en verrijkende bezigheid zal zijn, die je bij jezelf en thuis brengt.

Je

P. Zacharias Heyes

Waar is God thuis?

Onderweg met God; Bijbelse bronnen

Een van de eerste dingen die kinderen vragen over God is: ‘Waar woont God?’ Dan antwoorden we bijna werktuiglijk: ‘In de hemel.’ Daar zijn kinderen meestal niet tevreden mee. Ze vragen verder: ‘Waar is de hemel?’ Als het verlanglijstje aan het Christuskind met kerstmis aan de orde is – zo niet eerder – vragen ze naar het precieze adres, naar de straat en stad waar Hij woont.

De kwestie waar God woont en waar je Hem kunt vinden of bezoeken, is niet nieuw. Naar verluidt zou de eerste mens van zijn reis naar de maan zijn teruggekomen met de woorden dat hij goed heeft rondgekeken, maar God nergens heeft kunnen ontdekken. En als tot besluit van een kerkdienst de zegen wordt uitgesproken, begint de voorganger vaak met: ‘Laten wij de zegen van God over ons aanroepen.’ Dit alles doet mij veronderstellen dat de mensen nog steeds het idee hebben dat God ‘daarboven’ in de hemel woont. Maar ook Jezus spreekt keer op keer over zijn Vader ‘in de hemel’.

De Engelse taal kan ons misschien een handje helpen. Het Engels kent in dit verband twee woorden: sky voor lucht, dat blauwwitte schilderij dat de mensen boven hun hoofd zien, en heaven, als aanduiding voor de verblijfplaats van God. Dat maakt duidelijk dat de hemel als verblijfplaats van God geen geografische aanduiding is, als locatie niet aanwijsbaar is en eerder als ‘non-locatie’ gezien moet worden.

Sla je er de Bijbel nog eens op na, dan valt op dat God zelf nooit aangeeft waar je Hem vinden kunt en waar Hij woont; eerder dat Hij overal thuis is. Dat zie je al in het scheppingsverhaal. Daar staat: ‘Laten wij mensen maken die ons evenbeeld zijn, op ons gelijkend’ (Genesis 1:26). De mens is een weerspiegeling van God. Met de aarde die Hij heeft gemaakt, schenkt Hij de mens een plek om te wonen, een thuis, waar hij zijn bestaan op creatieve wijze kan vormgeven.

Bovendien schept Hij de mensen als man en vrouw, zodat ze niet alleen zijn. God wil ook niet alleen zijn. Hij wil de mensen graag als partners, met wie Hij een relatie aan kan gaan. Hij wil in de mens zijn evenbeeld, zijn weerspiegeling zien, waarin Hij zich thuis kan voelen, maar waarin ook de ander, de partner, de medemens, zich thuis kan voelen. Hier, bij andere mensen, bij God, kan hij zijn zoals hij is, hoeft hij zich niet aan te passen. Hij kan zichzelf zijn en vrede hebben met zichzelf.

God belooft Abraham, de stamvader van het geloof, een nageslacht dat zo talrijk is als de sterren aan de hemel. Hij leidt hem weg uit zijn vaderland en brengt hem naar een nieuw land (Genesis 12). Abraham is 75 jaar als hij wegtrekt uit zijn vaderland. Hij laat alles wat bekend is achter zich om met zijn gezin nieuwe wegen in te slaan. Hij weet dat God met hem is en dat God hem draagt. Ondanks deze ontworteling en het ontbreken van een letterlijk vaderland, is hij thuis. Hij is thuis bij zijn dierbaren die van hem houden en bij de God die van hem houdt. Als je je bij een dergelijke wending en sprong in het onbekende zo gedragen weet, kun je innerlijke rust ervaren omdat God er is.

Gods nabijheid en aanwezigheid bij de mensen is een rode draad in de Bijbel. Die nabijheid is misschien wel het tastbaarst in de geschiedenis die Mozes met zijn God beleeft. Het verhaal van het brandende braambos in het Oude Testament (Exodus 3) toont aan dat God zich zelfs in onopvallend struikgewas kan verbergen. Mozes, die de opdracht krijgt om zijn volk uit de slavernij in Egypte naar de vrijheid te leiden, ontmoet God in een brandende doornstruik. Hier openbaart God zijn naam: ‘Ik ben die er zijn zal’ (Exodus 3:14). Maar de hamvraag is of je God daadwerkelijk waarneemt waar Hij zich laat zien, dus ook als dat in verdekte vorm is. Dat wil zeggen: met welke ogen kijk ik naar de werkelijkheid die op mij afkomt? Zie ik ‘slechts’ het concreet zichtbare, dus dat wat ik met mijn ogen objectief kan waarnemen en met woorden kan beschrijven?

De Britse Elisabeth Barret-Browning heeft het zo geformuleerd:

De aarde zit boordevol hemel

en elke struik, hoe gewoon ook,

staat in lichterlaaie van God.

Maar enkel hij die het ziet

doet zijn schoenen uit.

De rest zit er omheen

en plukt bramen.

In opdracht van God trekt Mozes bij het brandende braambos zijn sandalen uit. ‘Kom niet dichterbij,’ waarschuwde de HEER, ‘en trek je sandalen uit, want de grond waarop je staat, is heilig’ (Exodus 3:5). ‘Heilige grond’ betekent niets anders dan dat God daar is. Hij is tegenwoordig. Mozes moet zijn sandalen uitdoen als teken van eerbied en respect voor God. Het betekent ook dat Mozes deze God blootsvoets gewaar mag worden, dat hij deze aarde, dit stukje grond waar God is, mag ondervinden, waarnemen, proeven.

Het is heerlijk om op blote voeten te lopen. Je schoenen uittrekken geeft ook een gevoel van thuiskomen. Je opent de deur en doet je nette pak en je schoenen uit. Je bent thuis! Mozes ervaart dat God in contact met hem treedt, dat Hij hem welgezind is, en zoals zijn naam al aangeeft er is, ongeacht waar Mozes zich op dat moment bevindt. Er is geen plek, zelfs het eenvoudige braambos niet, die voor Hem te simpel is. God is Mozes’ thuishaven.

Bij het brandende braambos geeft God hem de opdracht het slavenvolk Israël naar de vrijheid te leiden. De Israëlieten zullen in hun eigen land een huis en haard ontvangen. Mozes heeft wel even tijd nodig om te beseffen wat deze taak inhoudt en er ja tegen te zeggen. Hij vraagt eerst: ‘Waarom uitgerekend ik?’ Hij komt met het ene argument na het andere om uit te leggen waarom hij ongeschikt is voor deze taak. Maar God komt hem tegemoet en stelt een helper aan zijn zijde: zijn broer Aaron, die beter van de tongriem is gesneden dan Mozes en dus beter met de farao kan onderhandelen om het volk vrij te krijgen.

Uiteindelijk aanvaardt Mozes de opdracht. De weg die hij inslaat wordt geen gemakkelijke. Het volk is en blijft onhandelbaar. De Israëlieten spreken hem tegen en willen liever terug naar de vleespotten van Egypte dan verder met Mozes mee door de woestijn. Mozes wordt een middelaar, een tussenpersoon tussen God en zijn volk.

Als hij de berg Sinaï beklimt om de Tien Geboden in ontvangst te nemen en hij naar de mening van zijn volk te lang wegblijft, maken de wachtende Israëlieten een gouden kalf en aanbidden dat. Als Mozes weer beneden komt en het ziet, wordt hij woedend. Hij gaat niettemin nog een keer de berg op om bij God te pleiten om genade voor zijn volk.

Mozes springt keer op keer voor zijn volk in de bres en houdt moedig vol. Hij laat de God die bij het brandende braambos zijn passie heeft wakker gemaakt, niet meer los. Kort voor de bestemming is bereikt sterft Mozes, en zijn opvolger Jozua voert het volk ten slotte het beloofde land binnen. God op zijn beurt laat het volk en Mozes evenmin los, en houdt zich aan zijn belofte om dit volk, zijn volk, een vaderland en veiligheid te geven.

De Bijbel vertelt dat deze tocht door de woestijn veertig jaar duurt. Sinds de ontmoeting tussen God en Mozes op de berg Horeb dragen de Israëlieten de zogenaamde ark van de verbondstekst mee. Daar zitten de stenen tafelen met de Tien Geboden in, die Mozes van God heeft ontvangen. Deze ark is voor de Israëlieten de garantie dat God met hen onderweg is. Zij is tevens waarborg voor de belofte dat ze in vrijheid zullen wonen in hun eigen land, geregeerd door God en zijn geboden.

Het woord ‘geboden’ kan de indruk wekken dat het om voorschriften en de naleving daarvan gaat. Mensen hebben dan het idee dat ze in hun persoonlijke vrijheid beknot worden. Maar de Tien Geboden hebben oorspronkelijk juist het tegenovergestelde doel, namelijk om vreedzame co-existentie in het nieuwe land mogelijk te maken. Het gaat om het creëren van een saamhorigheidsgevoel, zodat iedereen een goed leven kan hebben. In wat oudere vertalingen beginnen deze geboden vaak met: ‘gij zult’ of ‘gij zult niet’. Maar letterlijk staat er: ‘niet zul je ...’ oftewel: jou gaat dit niet gebeuren. Het zijn dus eigenlijk niet zozeer geboden en verboden, maar eerder beloften om leven en toekomst mogelijk te maken.