Kardinaal
Walter
Kasper

Maarten

Luther

Een oecumenisch

perspectief

Colofon

Voor mijn zus Ingeborg door God naar huis geroepen op 28 januari 2016

Oorspronkelijke titel Martin Luther, Eine ökumenische Perspektive,

© 2016 Patmos Verlag der Schwabenverlag AG, Ostfildern

Nederlandstalige uitgave:

© 2017 Berne Media | uitgeverij abdij van berne

Vertaling: Ger Meesters

Vormgeving binnenwerk en omslag: Garage BNO

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

ISBN 978-90-8972-185-3

NUR 700

Inhoud

Inhoud

De vele beelden van Luther en de vreemde Luther

I Een overgangsperiode van verval en opstand

II Luthers streven: evangelische vernieuwing van het christendom

III Oorsprong en einde van het confessionele tijdperk

IV Luther en de geest van de moderne tijd

V Het oecumenisch tijdperk als ontdekking van de katholiciteit

VI Maarten Luthers oecumenische actualiteit

VII Oecumene van barmhartigheid – een toekomstperspectief

Opmerkingen

Noten

Over de auteur

Het beeld van Maarten Luther in Spandau

De vele beelden van Luther
en de vreemde Luther

Er zijn maar weinig historische figuren die zelfs na vijf eeuwen nog zo in het geheugen van vriend en vijand staan gegrift als Maarten Luther. Daarbij is het beeld dat men zich in de loop van vijfhonderd jaar van Maarten Luther heeft gevormd vaak veranderd: Luther als hervormer, Luther als kerkvader van het protestantisme, Luther als voorvechter van de rede en vrijheid, Luther als dappere Duitse nationale held en vele andere. Het is al eerder gezegd: er zijn net zo veel beelden van Luther als er boeken over Luther zijn.1

Voor katholieken was Luther lange tijd de ketter bij uitstek, die verantwoordelijk was voor de splitsing van de westerse kerk, met tot op de dag van vandaag alle vreselijke gevolgen van dien. Die tijden zijn nu voorbij. Het katholieke Lutheronderzoek van de twintigste eeuw zorgde voor een belangrijk keerpunt in het begrip van Luther. Het heeft geleid tot de erkenning van de echte religieuze ideeën van Luther, een eerlijker beoordeling van de schuldvraag van het schisma en, in het teken van de oecumene, tot de waardering van een aantal van zijn inzichten, en niet in het minst zijn kerkliederen.2 De laatste pausen hebben zich bij deze visie aangesloten, het meest recent paus Benedictus op 23 september 2011, tijdens zijn bezoek aan de kapittelzaal van het augustijner klooster in Erfurt, waar Luther zijn geloften aflegde. Voor sommigen is Luther bijna uitgegroeid tot een gemeenschappelijke kerkvader.

De meeste publicaties die ter gelegenheid van het jaar ‘2017 – 500 jaar Reformatie’ zijn verschenen, gaan niet zo ver. Ze houden allemaal rekening met de verandering van de oecumenische perceptie van Luther, maar ze zeggen ook dat er tussen de kerken nog steeds hete hangijzers in de weg staan.3 Zo verwachten veel christenen terecht dat de herdenking van vijfhonderd jaar Reformatie in 2017 ons oecumenisch een stap dichter bij het doel van de eenheid zal brengen. We mogen deze verwachting niet teleurstellen.

Luther zelf was geen oecumenisch mens. Tegen het einde van zijn leven hield hij een hereniging met Rome niet meer voor mogelijk. Dat katholieke christenen tegenwoordig in hun kerkdiensten zijn liederen zingen, zou hij zich nauwelijks hebben kunnen voorstellen; net zo min als onze dialoog met de joden, over wie hij zich in onze ogen op een uiterst denigrerende wijze uitliet; noch onze dialoog met de moslims, over wie hij zichzelf in zijn geschriften tegen de Turken ook niet bepaald gunstig gezind toonde; en ook niet onze dialoog met de wederdopers, tegenwoordig de baptisten en mennonieten, die destijds door zowel de protestanten als de katholieken vervolgd werden.

De bevreemding gaat nog dieper. Vandaag de dag staan velen, onder wie praktiserende christenen van beide kerken, afwijzend tegenover de kwesties die door Luther werden opgeworpen. Dit geldt voor veel katholieken ten aanzien van ‘aflaten’ en voor veel protestantse christenen met betrekking tot de ‘rechtvaardiging van de zondaar’. Beide zijn in een wereld waarin God vaak een vreemde geworden is voor vele tijdgenoten uitgegroeid tot vreemde woorden. Daar komt bij dat het woord ‘kerk’, nu nog meer dan toen voor Luther, voor velen een ongrijpbaar en onduidelijk woord is.4

Voordat we nu over de actualiteit van Luther spreken, moeten we het hebben over zijn persoon en zijn werk, om hem daarna in de veranderende situatie van beide kerken en de oecumenische beweging te plaatsen. Daarbij moeten we ons bewust zijn van de voor ons vreemde wereld waarin Luther leefde en het ongewone van zijn boodschap. Ik wil hier de stelling poneren en verdedigen: Juist dat bijzondere van Luther en zijn boodschap maakt hem oecumenisch actueel.

I

Een overgangsperiode van
verval en opstand

De wereld waarin Maarten Luther werd geboren op 10 november 1483 is voor ons vreemd. Het was aan het einde van de middeleeuwen, het ‘herfsttij der middeleeuwen’ (Johan Huizinga) met onmiskenbaar veel misstanden in de kerk, in het bijzonder een veruiterlijking van de vroomheid. De roep om een hervorming van de kerk bij hoofd en leden werd alom gehoord en kwam ook voortdurend ter sprake op de Rijksdagen. Het was een herfstige periode van verval. Het aanzien van het pausdom had door het westers schisma (1378-1417), waarin soms wel drie rivaliserende pausen elkaar wederzijds excommuniceerden, zwaar geleden. In de theologie heerste veel onzekerheid, vooral in de genadeleer van de nieuwe richting (via nova) van het door Willem van Ockham gestichte nominalisme, dat Luther vooral via Gabriel Biel leerde kennen, en die in de rechtvaardigingsleer zo te zeggen zijn aartsvijand werd.5