Thomas
Quartier osb

Anders
leven

ONDERWEG NAAR
HEDENDAAGSE
MONASTIEKE
SPIRITUALITEIT

Colofon

Voor mijn eerste abt, br. Rien van den Heuvel osb,
in dankbare verbondenheid

© Thomas Quartier, Berne Media 2015.

Derde, herziene druk. 2017

Foto’s: dr. Claudia Venhorst

Foto achterzijde: Joop van Reeken

Opmaak: Garage BNO

Uitgeverij: Berne Media | uitgeverij abdij van berne

In samenwerking met Uitgeverij Altiora Averbode

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar
gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke
andere wijze ook zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

ISBN 9789089721884

D/2017/0132/217

Inhoud

Inhoud

Vooraf

Proloog: leren

I Levensvorm: vervreemding

1 Bereik: grensgebied

2 Ruimte: de kunst van het loslaten

3 Tijd: in het licht van de eeuwigheid

I Tussenbalans: vervreemding?

II Praktijken: aandacht

4 Lezen: dat ene Woord

5 Waken: de vreemde plek

6 Vasten: de grote passie

II Tussenbalans: aandacht?

III Levensinhoud: openheid

7 Denken: bevrijdend offer

8 Handelen: monastieke levenskunst

9 Vieren: tweede naïviteit

III Tussenbalans: openheid?

Epiloog: profetisch leven

Reflectievragen

Impuls bij de afbeelding van Johannes de doper uit de Abdij Maria Laach

Literatuur

Nawoord

Vooraf

Een monastieke weg is lang niet altijd rechtlijnig, duidelijk en voorspelbaar. Soms bewandel je heel wat omwegen om dichter bij jezelf, de ander en God te komen. Menige vervreemding van wat je dierbaar was, maar ook van wat je belemmerde, hoort daarbij. Voor mijn eigen weg naar het klooster geldt dat zeker. Toen ik dit boek tweeëneenhalf jaar geleden schreef, bevond ik mij op het grensvlak tussen klooster en wereld. Ik was al jarenlang met de Willibrordsabdij in Doetinchem verbonden, maar dacht zeker te weten dat mijn zwaartepunt in de wereld zou liggen – als wetenschapper, spreker, schrijver. Daarbij toch in contact te blijven met je monastieke bezieling, is een grote uitdaging en vraagt dat je keer op keer weer de balans opmaakt. Ben ik nog in evenwicht zodat ik mijn eigen ‘anders leven’ niet uit het oog verlies? De beweging die in het boek tot uitdrukking kwam, heb ik dan ook zelf aan den lijve ondergaan. Toen het boek in het voorjaar van 2015 verscheen, had ik al de stap naar het klooster gemaakt, was aan een avontuurlijke zoektocht begonnen, maar het doel zou pas geleidelijk aan in het vizier komen. Dat ik vandaag als monnik van de Willibrordsabdij een nieuw voorwoord bij de heruitgave mag schrijven, is dan ook een grote verrassing, een geschenk. Het boek heeft me letterlijk anders laten leven. Ik werd monnik, alleen durfde ik dat toen nog niet zo uitdrukkelijk te zeggen. Je ziet het aan de foto’s die mijn goede vriendin en collega Claudia Venhorst maakte: je mag de monnik niet herkennen, hooguit enkele kleine, niet geplande details verraden zijn identiteit.

In die twee jaar is ook rond dit boek veel gebeurd: het werd voor een prijs genomineerd, vaak verkocht, in een bewerkte versie ook in het Duitse taalgebied gepubliceerd. Maar vooral werd het veel gelezen, zoals ik door talrijke reacties en ontmoetingen mocht ervaren. Er ontstonden zelfs leesgroepen in den lande rond het boek. Heeft het mensen dan dichter bij het ‘anders leven’ in de monastieke traditie gebracht? Ik durf het niet te zeggen, maar ik hoop het natuurlijk wel. Wat ik bij de eerste uitgave schreef, vind ik nog steeds: ‘Het monastieke leven staat volop in de belangstelling: gastenhuizen zitten vol, monastieke literatuur floreert en kloosterproducten beloven duurzaamheid. Velen hebben er profijt van voor hun spirituele en fysieke welzijn, en hechten er aan dat deze oeroude levensvorm ook in de huidige tijd gecontinueerd wordt, al worden communiteiten steeds kleiner. Vaak gaat het gepaard met een soort romantisch verlangen naar een vaste plek die stabiliteit biedt, in tijden waarin alles op losse schroeven lijkt te staan’. Die romantische dimensies bleken in mijn boek niet te vinden. Gelukkig maar! Een mooie reactie bij een lezing kwam van een vrouw rond de vijftig: ‘Het boek is onwennig, maar als je een keer in zijn ritme meegaat, zit je er ook helemaal in. Het is jazz’. Die vergelijking deed me wel wat. Jazz kent oneindig veel ritmes, lijkt vaak naast het ritme te zitten (off beat), maar brengt je als geen andere muziek in beweging. Zou dat door de mijmeringen van mijn overgangsfase gebeuren? Dat kan je als auteur niet plannen. Toen niet en ook niet voor deze heruitgave.

‘Gaat het niet om een levensvorm die altijd in een dynamische verhouding tot de omringende cultuur staat? En moet daarom niet ook in de samenleving naar aanknopingspunten voor het monastieke leven worden gezocht? “Anders leven” betekent niet wereldvreemd te zijn, maar het gaat om anders in de wereld staan. Monastieke spiritualiteit belichaamt dan ook op verdichte wijze vormen, praktijken en inhouden die voor iedere zoeker veelzeggend zijn: op zoek naar een levensvorm, een culturele vindplaats, een religieuze inspiratiebron’. Dit programma blijft actueel, want al die zoekers kom ik tegen! ‘In de eerste plaats monniken en monialen, maar in deze tijd van gefragmenteerde levenslopen zijn het ook vaak mensen die niet in het klooster leven maar zich er wel mee verbinden: oblaten, gasten, maar ook kunstenaars en wetenschappers. De uitdaging bestaat voor hen allen erin om naar elkaar te luisteren en van elkaar te leren, mijn hoop van toen en van nu.

Ik doe in dit boek verslag van mijn ondernomen pogingen. Het zal menigeen verrassen dat het vertrekpunt soms juist bewust buiten de kloosters is gelegen – wat een beweging van binnen naar buiten impliceert. Door de blik te richten op verrassende contexten, hoop ik dat monastieke gemeenschappen en mensen die met de kloosterwereld vertrouwd zijn iets kunnen hebben aan mijn ervaringen en reflecties. Maar het gaat ook om de beweging van buiten naar binnen, want de kern van elke poging blijft toch het monasterium: het klooster in al zijn vormen en facetten. Zo hoop ik dat mensen buiten het klooster en degenen die weinig afweten van het kloosterlijke bestaan een kijkje in de monastieke keuken krijgen dat anders is dan de gebruikelijke inleidingen in het kloosterleven. Dergelijke inleidingen zijn er van hoge kwaliteit, geschreven door mensen die dat veel beter kunnen dan ik. Wil je echter hedendaagse monastieke spiritualiteit verkennen dan betekent dat je eigen intuïtieve weg volgen en ervaringen opsporen die ‘misplaatst’ lijken te zijn. De Amerikaanse ritueelexpert Ronald Grimes noemt dit out of place. Juist door de ‘misplaatste’ verschijnselen kom je iets te weten over de plaats waar je ze vermoed had. Er wordt een verwachtingspatroon opengebroken dat je eerder zou weerhouden het monastieke leven te ontdekken. Dit omdat het óf een irreëel beeld tekent óf vastzit aan een starre opvatting die de geest van deze levensvorm doodt.

Ik ben gaandeweg gaan inzien dat er drie dingen belangrijk zijn om huidige monastieke spiritualiteit op het spoor komen. Ten eerste de levensvorm. Welke vorm kent het monastieke leven vandaag? Het is zeker geen kwestie van romantiek, eerder een van vervreemding. In het eerste deel zullen we die van binnen en buiten op het spoor trachten te komen (I). De tweede belangrijke thematiek zijn de praktijken. Wat wordt er gedaan om die vorm in leven te houden? Het is soms verrassend hoe de inspiratie voor oude kloosterpraktijken juist buiten de kloostermuren gevonden kan worden. In het tweede deel zal ik dan ook verslag doen van impulsen die op het eerste gezicht helemaal niet monastiek lijken, maar het in wezen toch zijn. Omdat ze de aandacht verhogen, wat de kern is van deze spiritualiteit (II). In het derde deel richt ik me ten slotte op de inhoud. Wat betekent het monastieke leven vandaag? Ook hier kunnen signalen van binnen en buiten een nieuw licht werpen op de rijke erfenis van de monastieke traditie. Dat is meer dan zinvol, want ik ben meer en meer gaan begrijpen dat het belangrijkste criterium voor de inhoud openheid is (III). Reflectievragen per hoofdstuk en een impuls vormen het voorlopige, open einde van de tocht.

Als er een heruitgave komt van je boek, dan is dat een reden tot dankbaarheid. Op de eerste plaats dank ik mijn gemeenschap in de Willibrordsabdij die mij de ruimte geeft om op deze wijze mijn eigen roeping te kunnen volgen. Ten tweede de collegae in de academische wereld die het vertrouwen hebben dat de existentiële wending van mijn wetenschappelijk werk zinvol en goed is. Mijn leeropdracht ‘Liturgische en monastieke spiritualiteit’ die in 2014 aan de KU Leuven werd ingesteld, is door tal van activiteiten vruchtbaar gebleken en zal ook de komende jaren doorgaan. Dat is alleen in teamwork mogelijk. Natuurlijk dank ik de mensen in mijn vriendschappelijk-familiaire omgeving. We zijn samen op weg! Uitdrukkelijk noem ik zoals altijd mijn moeder, Johanna Quartier. We hebben een jaar van overgang achter de rug. Dat we dat samen hebben kunnen doen, en samen het anders leven hebben mogen ontdekken, is een echt Godsgeschenk. Zo gaan we verder, verbonden met velen: in Dei nomine feliciter!

Sint Willibrordsabdij, 17 januari 2017. Br. Thomas osb

Proloog: leren

Luister, mijn zoon, naar de voorschriften van je leraar en spits het oor van je hart. Neem volgaarne de raadgevingen van je liefhebbende vader aan en breng ze goed in praktijk (RB Prol 1).

Wie ben ik om over monastiek leven te spreken? Deze vraag houdt mij sinds een aantal jaren steeds meer bezig. Hoe komt het toch dat ik het nodig en mogelijk vind om met anderen te delen wat een monastiek leven betekent? Ik stel deze vragen naar twee kanten: ten eerste naar mijn eigen leven. Ik probeer sinds een aantal jaren mij in het benedictijnse leven te verdiepen en er thuis in te geraken. Deze weg is in de huidige tijd een zoektocht die niet bij nul begint, de biografie van iedereen brengt eigen randvoorwaarden en uitgangspunten met zich mee. Daar creatief mee om te gaan is een uitdaging en kans, een verfrissende, maar zeker geen gemakkelijke taak. Zijn er juist daarom niet anderen die veel meer over een consequent monastiek leven te zeggen hebben dan ik? Zij die al decennia lang in het klooster leven, zij die veel beter thuis zijn in de bronnen en gebruiken van de monastieke traditie. De tweede kant van de vragen betreft mijn wetenschappelijk leven. Op het gebied van de spiritualiteitsstudies is het in de academische wereld mijn taak om met studenten en andere mensen met een oprechte interesse, werk te maken van hedendaagse spiritualiteit. Maar is het dan niet beter om te spreken over vormen die rechtstreeks te maken hebben met de moderne tijd? Zijn er geen nieuwe ontwikkelingen die de schijnbare omweg via een oeroude traditie die haaks lijkt te staan op het huidige mensbeeld overbodig maken? En zouden dergelijke spiritualiteiten in wetenschappelijke zin niet op een meer afstandelijke manier beschreven moeten worden, iets wat ik op grond van mijn engagement met de monastieke traditie maar moeilijk kan?

Het zijn lastige vragen die direct met mijn eigen zoeken te maken hebben. Ik herinner me hoe levensgroot deze vragen zich aan het begin van mijn speurtochten in de monastieke wereld voordeden. Ik weigerde pertinent in colleges, cursussen en publicaties over een levensvorm te spreken en schrijven die ik ongrijpbaar vond, die me fascineerde en tegelijk ook angstig maakte. Ze was, in termen van de klassieke studie van Rudolf Otto, heilig voor me – tremendum et fascinans. Tevens was er een wetenschappelijke vooringenomenheid: is niet een bepaalde objectiviteit vereist wanneer men een thema wil verkennen? De weigering en de vooringenomenheid zijn in de loop der tijd minder geworden. Dit heeft te maken met een verschuiving in mezelf: leren betekent niet iets in je zak te hebben en ook niet iets alleen van een afstand te mogen bekijken. Het gaat erom dat je een proces met anderen belicht en deelt. Een gemeenschappelijk proces waaraan leraar en leerlingen samen deel uit maken. Spiritueel wordt het juist doordat men de eigen betrokkenheid een plek in het proces geeft. En wetenschappelijk wordt het doordat men niet zomaar iets doet en over zijn diepste gevoelens schrijft, maar vanuit een verantwoord perspectief, volgens de regels van de kunst. Het is maar één van de spirituele mogelijkheden om dit te doen vanuit een klassiek, alomvattend levensontwerp zoals de monastieke traditie dit lijkt te veronderstellen. En het is maar één van de wetenschappelijke mogelijkheden om zich te beperken tot het buitenstaandersperspectief. Daarnaast zijn er andere mogelijkheden om te leren: als wetenschapper en als geëngageerd persoon. Dat te verkennen is op zich al een heel leerproces, en het wordt alsmaar spannender wanneer de kern van de bestudeerde spiritualiteit het zoeken, het open leren is.

Ik heb gemerkt dat zo’n proces leidt tot een gezamenlijk verhaal, een eigentijds monastiek verhaal. Dat kan tot stand komen met mensen die een monastiek leven leiden, maar ook met mensen die daar schijnbaar los van staan. Binnen en buiten de kloostermuren heb ik ervaren dat hetgeen ik vanuit mijn expertise kon inbrengen, dialoog tot stand bracht en tal van dergelijke monastieke verhalen opleverde. De vraag wie ik ben om over monastiek leven te spreken, werd minder relevant. Ook de vraag wie de mensen met wie ik mocht werken en leren nou precies waren, deed er op een gegeven moment niet meer toe. Integendeel zelfs: groepen leven van het onderscheid. Dat moet je kunnen verdragen, en iedereen moet vooral zichzelf kunnen zijn en blijven. De monastieke traditie vormt dan een basis, een soort stramien waarbinnen verhalen verteld worden.

Contemplatief leren

Het was de visie van de grote trappist Thomas Merton die mij tot steun werd in de poging al lerend monastieke verhalen op te sporen. De indrukwekkende maar zeker niet ongecompliceerde zoektocht van deze monnik kreeg een extra dimensie doordat hij erover schreef. Hij maakte er verhalen van. Beroemd is zijn autobiografische roman De Louteringsberg, waarin hij zijn weg van een ontspoord en decadent leven naar het klooster beschrijft en die generaties van jonge mensen heeft weten te fascineren. Maar niet alleen deze initiatie wist Merton te verwerken door erover te schrijven. Het bestaan als verhalenverteller was zijn leven. Door te schrijven werd hij wie hij was, namelijk een monnik. Hij was niet eerst een contemplatief persoon en begon er toen over te schrijven. Nee, zijn contemplatief leven ontstond mede door het verhaal erover op te schrijven en daardoor te delen, onder andere in zijn functie als novicemeester van zijn abdij.

Dit lezen we in het dagboek van Merton: ‘Het schrijven is voor mij alles behalve een struikelblok op de weg naar geestelijke volmaaktheid, het is er eerder een voorwaarde voor. Ik moet op papier zien te krijgen wat ik geworden ben. Het lijkt simpel, maar het is geen gemakkelijke roeping.’ De paradox van monastiek te leven én er open over te schrijven, ervaart Merton wel degelijk, maar hij erkent dat die twee bezigheden bij elkaar kunnen horen. Mertons afgescheiden leven als monnik, en later zelfs als kluizenaar, betekende niet dat hij geen leraar kon zijn. Wanneer het monastieke leven gezien wordt als introvert, naar binnen gekeerd, geheim en intiem, valt te begrijpen dat Merton zijn roeping niet gemakkelijk vindt. Maar de paradox wordt in zijn geval juist vruchtbaar. De intimiteit kan tot volle bloei komen omdat de schrijver zich blootgeeft: ‘Een resultaat van mijn roeping zou een volledige doorzichtigheid kunnen zijn: leven, bidden en schrijven in het licht van de heilige geest, mezelf verliezen door openbaar eigendom te worden, zoals Jezus ook openbaar eigendom was.’

Het gaat er dan niet om het perfecte, kant en klare monastieke verhaal te vertellen. Echt monastiek schrijven is voor Merton deel van het groeiproces zelf. De uitgevers van zijn dagboeken zeggen het als volgt: ‘Merton werd monnik door erover te schrijven. Hij liet toe dat zijn bijzondere roeping zich in een aantal gebeurtenissen openbaarde die voor de lezers paradox leken, voor hem echter een soort duistere duidelijkheid inhielden. Hij verborg zich voor de wereld door zich volledig te onthullen.’ De paradox van aan de ene kant niet extravert te kunnen zijn vanuit de spirituele roeping, en zich aan de andere kant juist te verdiepen door naar buiten te treden, is een mystieke weg die Merton voor de moderne cultuur als geen ander belichaamt. Een contemplatief leven heeft dan niet met een uitwendige afkeer van de wereld te maken. De schroom ten opzichte van de monastieke traditie kan zich juist ook uiten doordat men durft de eigen pogingen en ervaringen de wereld in te sturen. Schrijven zelf wordt dan tot een ‘contemplatieve oefening’, aldus de inleiders. En wat voor het schrijven en lezen geldt, helpt zeker verder met betrekking tot onze vraag naar het contemplatieve leren.

Contemplatief verhaal

Als we naar de inhoud van Merton’s verhaal zoeken, dan is deze op geen enkele wijze voorgegeven of afgebakend. Het is een manier om met de werkelijkheid om te gaan. Het verhaal kan dus over alles gaan: ‘Ik heb altijd over alles willen schrijven. Dat betekent niet een boek te schrijven dat alles omvat – dat zou onmogelijk zijn – maar een boek waarin alles voor kan komen. Een boek met een beetje van alles, dat uit het niets ontstaat, een eigen leven heeft, een gelovig boek.’ Een contemplatief geschreven boek is iets anders dan een uiteenzetting of een roman. Het is een contemplatief mozaïek waar de lezers hun eigen steentjes in kunnen herkennen of eraan toe kunnen voegen. Het contemplatieve verhaal bevat dus alles en niets. Het is open en verrassend. De schrijver doet niets anders dan zijn waarneming van de werkelijkheid vanuit een monastieke inbedding aan te reiken aan anderen. Dat dient niet in de eerste plaats hemzelf en ook niet een vastomlijnd lezerspubliek. Het delen, leren en doorgeven, is de opgave te doen wat bij de kern van het monastieke leven hoort. Dan gebeurt het onverwachte en ontstaat er een contemplatief verhaal, niet vanuit de persoon zelf, want die hoeft zich alleen maar ter beschikking te stellen. Nog een keer de inleiders op de dagboeken: ‘In zijn poging zich van alles meester te maken door erover te schrijven, leerde Merton dat God zich van hem meester maakte.’

Wat voor het schrijven bij Thomas Merton geldt, is ook op het leren van toepassing: zowel de leraar als de leerlingen stellen zich ter beschikking en gaan samen met de werkelijkheid om. Ze delen wat binnen structuren en patronen van de monastieke traditie gaat leven. De bewering van een schrijver, leraar of leerling dat iets van God komt, dat het groter is dan zijzelf, klinkt nogal eens als grootheidswaan. En het is een valkuil waaraan ook een briljante auteur als Merton zich niet volledig kon onttrekken. Binnen een monastieke houding kan het ook precies omgekeerd werken: het maant juist tot bescheidenheid, dat je niet zelf de schepper van je verhaal bent. Alleen als men zichzelf weet te relativeren, zijn eigen ambitie keer op keer weer los weet te laten, is het mogelijk een verhaal te laten ontstaan dat ‘alomvattend’ is, zoals Merton het bijna niet durfde te schrijven, dat de hele werkelijkheid een plek kan geven.

De leraar en de leerlingen worden vanuit monastiek perspectief dus niet op de eerste plaats afgemeten aan hun voorbeeldig, volmaakt leven of hun kennis en kunde. Ze moeten op de eerste plaats de stap zetten naar een lerende houding ten opzichte van de werkelijkheid. Dan kunnen ze zich overgeven en zich laten gezeggen, zonder daarbij hun eigen rol op te geven. Daar bestaan virtuozen in, zoals Merton, die de stap zette tot kluizenaar: ‘Ondertussen is mijn werk mijn kluis, want het schrijven is wat mij het meeste helpt om een kluizenaar, een contemplatief te worden.’ Maar dat is geen must. Integendeel, er zijn maar weinigen die zo’n levensstaat bereiken, en voor de trappist uit Amerika verliep dit ook niet vlekkeloos. Tegelijk zijn maar weinigen met de genialiteit van Merton gezegend. Maar iedereen kan op contemplatieve wijze leren en daardoor zijn plek in de werkelijkheid erkennen, belichten en met anderen delen.

Monastieke studies

Wanneer ik in het licht van het indrukwekkende getuigenis van Thomas Merton mijn eigen schroom en vooringenomenheid bekijk om over monastieke spiritualiteit te spreken of te schrijven, dan moedigt zijn verhaal mij steeds weer opnieuw aan het experiment te wagen. Dat geldt voor de monastieke wereld waarin ik mijn eigen weg probeer te vinden, en ook voor de wetenschap. Het experiment bestaat erin die twee binnen een soort laboratorium van het contemplatieve leren bij elkaar te brengen. Dan mag je niet de pretentie hebben om vanuit de monastieke traditie te spreken. En je mag niet vastzitten in je verwachtingen over wat de mensen met wie je bepaalde inzichten deelt, meebrengen. Dan pas wordt leren tot een contemplatief proces. Wetenschappelijk bekeken moedigt het verhaal van Merton mij eveneens aan: hij verloor zijn kwaliteit als schrijver niet door contemplatief te schrijven, integendeel. Natuurlijk gaat het er niet om dat iedereen die met monastieke studies bezig is romans gaat schrijven en zijn hele leven op papier zet. Wel bestaat het appel van het verhaal van Merton erin te proberen om je kunde en bekwaamheid te gebruiken om de werkelijkheid waar te nemen. Door dat over te dragen wint ook het wetenschappelijke gehalte van het leren.

‘Wetenschap en het verlangen naar God’ horen bij elkaar. Dit inzicht vanuit de monastieke theologie, ontwikkeld door de Benedictijn Jean Leclercq in de jaren vijftig van de vorige eeuw, wordt dan een soort programma voor de poging die in dit boek ondernomen wordt: breng jezelf mee vanuit een diep innerlijk verlangen, en doe dan je best – beheers je handwerk. Ora et labora, luidt het benedictijns gezegde: bid (het verlangen naar God) en werk (beheers je ambacht). Hierbij hoort in het Latijn ook nog lege, het lezen; zeer toepasselijk in de proloog van een boek over monastieke spiritualiteit. Hierin ligt een appel voor mij als auteur en ook voor de lezers. Ik heb bij veel ontmoetingen binnen en buiten kloostermuren ervaren dat de kern zit in die openheid en bekwaamheid. Dan is er ruimte voor diverse en uiteenlopende verhalen. En juist de diversiteit van groepen heeft mij geleerd dat iedereen aan dit experiment mee kan doen, monastiek of niet monastiek. Het monastieke experiment kan een openheid laten ontstaan waardoor je anders in het leven gaat staan.

Ik moet bekennen dat op het moment dat ik deze gedachten opschrijf, ik opnieuw een schroom en vooringenomenheid voel. Ik zit op mijn kamer in de abdij en laat momenten van inspiratie de revue passeren die ik tracht op te schrijven. En het voelt als een paradox. Gaat het nu precies daarom? Wie ben ik? Doet het niet toch afbreuk aan de monastieke wereld én aan de wetenschappelijke integriteit? Ik houd het er maar op dat dit wezenlijk bij elke vorm van monastieke studies hoort. Natuurlijk, iedereen moet zijn huiswerk doen – historisch, empirisch, systematisch onderzoek, vereist een degelijke voorbereiding. Maar het wordt pas monastiek zodra het existentiële verlangen erbij komt. Dat is geen gemakkelijke opgave – dat wat Thomas Merton ‘roeping’ noemt. Het is dan ook niet iets wat je volledig kunt plannen. Maar er kan zo een boek ontstaan waar lezers wellicht iets aan kunnen hebben, wie ze ook zijn en hoe ze ook in het leven staan. Het werkt echter alleen wanneer ze hun eigen werkelijkheid bekijken vanuit de monastieke experimenten die in de komende hoofdstukken volgen. Wie zijn wij – auteur en lezers – nu helemaal om over monastieke traditie te spreken? Wij zijn vooral onszelf en dragen aan de monastieke traditie bij wat we in onze bagage hebben. Dat is dan een hedendaagse monastieke spiritualiteit, lerend, schrijvend, lezend, zoekend.

I
Levensvorm: vervreemding

Wat zou Benedictus ervan denken dat wij tegenwoordig gebruik maken van zijn wijsheid om ons leven te bevestigen en niet om afstand te nemen van de gewone gang der dingen? Ik vroeg het me vorig jaar af na een lezing over benedictijnse spiritualiteit waar vele geïnteresseerden op af waren gekomen. Natuurlijk is het geweldig wanneer een spirituele traditie ook vandaag nog mensen aanspreekt en zij ervan profiteren voor hun welzijn. Dat is de ene kant van het verhaal. Aan de andere kant bekroop mij ook de zorg of ik in die lezing wel recht had kunnen doen aan waar het voor mij bij de monastieke levensvorm om gaat. Ik wil geen techniek meegeven om je tijd beter in te delen, ook geen meditatie die je rustiger maakt om daarna weer verder te kunnen met het drukke leven. Het gaat om een werkelijke levensvorm die alles behalve gemakkelijk is; geen kant-en-klaar wellness product maar een aanzet tot continue vervreemding. ‘Het moet tegen de haren in strijken’, zo begon en eindigde ik de daarop volgende lezingen. Toch betrapte ik mezelf erop dat ik vaak juist die aspecten naar voren haalde die aan de verwachting van de toehoorders voldeden. Ik sprak over rituelen in het kloosterleven en hun betekenis ook buiten de abdijen. Een prachtig thema, maar ook wel erg in de mode en niet bepaald tegendraads. Uit gesprekken met toehoorders weet ik hoe lastig het is om echt in termen van een levensvorm te denken. Het is alles behalve vanzelfsprekend om vanuit een spirituele interesse je hele leven op losse schroeven te laten zetten.

Waarom zou je ook? Welnu, omdat spiritualiteit meer bevat dan alleen maar een kunstje om met alle mogelijke situaties te kunnen omgaan. Dergelijke kunstjes raken in elk geval niet aan het alomvattende verhaal waar Thomas Merton in onze proloog over sprak. Maar ook als je schijnbaar wel voor de volledige levensvorm gaat, is het niet vanzelfsprekend dat je je ‘tegen de haren in laat strijken’. Ook bij conferenties in kloosters had ik soms het idee dat men vooral bezig was in stand te houden waar men aan gewend was, het leven zo in te richten dat de praktische taken verder kunnen gaan ook al worden gemeenschappen kleiner. Is dat dan verkeerd? Natuurlijk niet, maar het diepere gehalte van het monastieke leven raakt dan snel ondergesneeuwd. Wat dat diepere gehalte is? Het heeft te maken met een levensvorm die je verder brengt door het je ook wel eens moeilijk te maken. Luisterend naar verhalen van toehoorders bij lezingen en van de broeders en zusters in de kloosters, kwam veel vreugde boven maar ook verdriet. Ik begon te begrijpen dat onder de oppervlakte van het monastieke ontspannen, managen en in stand houden van wat je al hebt, altijd een dieper verlangen moet liggen. Een verlangen dat je moet durven belichten. Het monastieke leven ontvouwt dan pas zijn kwaliteit – die erin bestaat je keer op keer te laten vervreemden van wat je gemakkelijk vindt of wat je gewend bent. Vervreemding is de eerste stap wanneer men anders wil gaan leven, het is een taak waar iedereen steeds weer voor staat. Uit ervaring kan ik zeggen dat het nog niet zo gemakkelijk is om dat tot je door te laten dringen, laat staan het te delen.

In de komende drie hoofdstukken wil ik enkele impressies beschrijven die met deze diepere laag van de monastieke levensvorm te maken hebben en die je door vervreemding kunt bereiken. Eerst zal ik aan de hand van ervaringen in een cursus voor jonge studenten proberen te beschrijven dat deze levensvorm altijd open is, zich qua bereik altijd op een grensgebied bevindt (1). Het tweede hoofdstuk gaat over de ruimte van het monastieke leven en een belangrijke eigenschap daarvan: de stabiliteit, een waarlijk vervreemdend geluid in onze mobiele tijd (2). In het derde hoofdstuk probeer ik de beleving van de tijd in het monastieke leven te belichten en dan vooral het openstaan voor de eeuwigheid – een perspectief dat de tijd lijkt open te breken (3).

1 Bereik: grensgebied

Een broeder die om een boodschap wordt weggestuurd en diezelfde dag nog in het klooster wordt terugverwacht neemt niet de vrijheid buitenshuis te eten, zelfs als het hem uitdrukkelijk door iemand wordt gevraagd (RB 50,1).

Toen ik in 2012 voor het eerst een cursus over de betekenis van monastiek leven vandaag aan een groep tweedejaars studenten met verschillende achtergronden zou gaan geven, begon ik mijn eigen verhaal waar te nemen en te belichten. Het leek me een hele kluif: wat is er nou aantrekkelijk aan een levensvorm waar vandaag de dag nog nauwelijks iemand voor kiest? Een leven achter slot en grendel, waar je voor het donker thuis moet zijn? Dat is niet echt iets voor jonge studenten die deze idealen en de inhoud van de christelijke religie waarop ze gebaseerd zijn nog nauwelijks herkennen, laat staan er in hun eigen leven iets mee kunnen. Zouden ze geïrriteerd raken door de oubollige voorschriften die hooguit nog als rariteit interessant kunnen zijn? Zouden ze mijn eigen betrokkenheid bij deze levensvorm kunnen plaatsen, er wellicht op neerkijken? Zouden ze wellicht eerder historische informatie of psychologische analyses verwachten en niet zozeer een spirituele benadering van het kloosterleven? Best mogelijk dat er in de groep mensen zouden zijn die existentieel op zoek waren, maar hoe kon ik een verhaal met hen delen dat ik zelf niet helemaal helder had?

In gesprekken met collegae kwam het idee naar voren de cursus Anders leven te noemen. Was dat een redding? Kon deze titel toegang geven om een eigentijds monastiek verhaal te vertellen? Het was in elk geval een titel die de aandacht van de studenten zou trekken, aldus de organisatoren van de collegereeks. Maar wat betekent dan dat ‘anders’ en om wiens ‘leven’ zou het moeten gaan? Twee dingen waren voor mij wel duidelijk. Allereerst wilde ik niet op de algemeen gebezigde trend insteken dat je door spiritualiteit ‘heel anders in het leven staat’, terwijl ondertussen toch alles hetzelfde blijft. Ten tweede wilde ik niet dat het over de hoofden en langs de harten van de studenten heen zou gaan. Het ‘anders’ moest werkelijk met hen te maken hebben, en het ‘leven’ zou echt hun leven moeten betreffen. Dat impliceerde wel dat ik mezelf niet buiten beschouwing kon laten. Wat was een geschikte toegang voor deze jongelui? Ik dacht aan mijn eigen studententijd in de jaren negentig en kwam al snel bij de jeugdcultuur uit, de subculturele stromingen waar ik toen zelf erg van onder de indruk was.

De oudste subcultuur

Subcultuur is in de fase van volwassenwording van grote invloed. En die fase is tegenwoordig veel minder afgebakend dan in vroegere tijden. Dan is het van groot belang dat er een repertoire is met behulp waarvan je je plek kunt vinden, dat je bevestigt in je zoektocht maar waar het ook wrijft en ongemakkelijk is voor jezelf én voor je omgeving. Dat kan behoorlijk diep gaan en existentieel worden. Jongeren zijn vaak nieuwsgierig naar levensvormen die afwijken van de verwachtingspatronen van de samenleving, van hun grootouders en ouders, en stiekem ook van hun eigen verwachtingen en voorgegeven patronen. Tegenwoordig valt het de ouders soms tegen dat hun kinderen geen enkel verzet meer vertonen en de idealen van de jaren zeventig vergeten lijken te zijn. De jeugd komt niet meer in opstand. Maar wellicht is dat juist hun manier van verzet. Is niet ook het verplichte rebelleren een voorgegeven verwachtingspatroon? Het is tegendraads om niet wild en gek te doen.

Toch is er een behoefte aan vormen die net een stap verder gaan dan het gewone ineens ongewoon te vinden. In de jaren zeventig was dat tamelijk gemakkelijk: je droeg een hanenkam, luisterde naar oorverdovende muziek, en je oma schrok zich gegarandeerd wild. Maar die jongeren van toen zijn de ouders van gisteren, en zij zijn die harde punkmuziek wel gewend. In de jaren tachtig ging men ineens niet meer voor hard en lelijk maar kreeg het een romantisch tintje: de fascinatie voor gothic, zwarte kleren en gestileerde make-up. Dat was dan weer schrikken voor de voormalige punkers, inmiddels ouders van deze nieuwe generatie kinderen. Vandaag lijkt het lastig om nog iemand door een bepaalde levensvorm van subculturele aard te laten schrikken. Hoe kun je heel anders leven dan je grootouders en ouders, de punks en de gothics? Door hanenkam en make-up zal je nog nauwelijks een schok te weeg brengen. Voor de grap zei ik in de aanloop van de cursus over ‘anders leven’ tegen een vriend: ‘Door met een habijt thuis te komen lukt het volgens mij nog wel…’

Het bracht me meteen op een aantal ideeën voor de collegereeks, zoals ‘Monniken zijn de punks van vandaag’. Al lezend over vroege vormen van monastiek leven kwam ik inderdaad tegen dat de woestijnmonniken, die opkomen vanaf de 3e eeuw, als ‘oudste subcultuur van de geschiedenis’ worden beschouwd. Duizenden jongeren trokken de Egyptische woestijn in en dit was zeker niet wat hun grootouders en ouders van hen verwachtten. Vanaf de 4e eeuw oefenden gemeenschappen van kluizenaars een grote aantrekkingskracht uit en ontstonden vastere vormen van monastiek leven. Hebben we hier te maken met een vorm van ‘anders leven’ zoals jongeren die vandaag missen? Is het een historisch voorbeeld voor een tegendraadse manier van in het leven staan die op zo veel manieren voorkomt? Het is een aantrekkelijke gedachte, maar er zijn ook twee grote verschillen die mij een wat ongemakkelijk gevoel bezorgden: ten eerste bleek het monnikendom bepaald geen subculturele mode en ten tweede ging het, zo valt in ontelbare getuigenissen te lezen, niet om de tegendraadsheid als zodanig maar eerder om een existentiële zoektocht die een duurzame vorm nodig had. Beslist geen puberale fase dus.

Beginnen we met mijn eerste aarzeling bij de gedachte van de woestijnmonniken als oudste subcultuur: het monnikendom gaat tot op de dag van vandaag mee, en zelfs heremieten zijn er nog altijd. De oudste subcultuur is dus de meest duurzame. Hoe is dat mogelijk? Welnu, wellicht heeft het ermee te maken dat het subversieve van het monnikendom steeds weer opnieuw ontdekt werd. Je gaat niet de woestijn in om ‘eens gek te doen’, de gekte is eerder een resultaat van het leven dat je leidt. Dat gaat dan ook niet van een leien dakje. Mocht het monnikendom een subculturele mode zijn geworden zoals veel van de populaire stromingen uit onze tijd, zou het snel getemd zijn en een product zijn geworden dat in een eerste fase goed verkoopt maar al snel zijn aantrekkelijkheid verliest. Het heeft die aantrekkelijkheid in zekere zin nooit gehad – zeker niet in de hitte van de Egyptische woestijn.