LEZEN

VOOR JE

LEVEN

Aan de slag met Lectio Divina

Dom Bernardus en Jos Douma

Colofon

© 2017 Berne Media | uitgeverij abdij van berne

www.berneboek.com

Vormgeving binnenwerk en omslag: Garage BNO

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

ISBN e-book 9789089721914

NUR 728

Inhoud

Inhoud

Voorwoord

1 Interview met Jos Douma

2 Interview met Dom Bernardus

3 Het pad van de lectio divina

4 Aan tafel met het Woord

5 Lectio divina bij Bijbelteksten

A Als uw woorden opengaan

B Het leven in al zijn volheid

C Ga de weg van de liefde

D God is liefde

E Omvorming

F Een zachte bries

6 Lectio divina en kunst

A Hij kijkt, spreekt, raakt me aan

B Daar is het lam van God

C De tuin

D Christus op de koude steen

7 Lectio divina bij andere teksten

A Je hebt je vroomheid nog niet geofferd

B Het zal een nieuwe taal zijn

C Gevangen tot gehoorzaamheid

D De poort van de hemel staat overal open

Verantwoording beeldmateriaal

Voorwoord

Het is eigenlijk bijzonder dat je dit boekje nu in handen hebt.

Het idee ervoor ontstond in november 2016. Van Dom Bernardus kreeg ik per mail het verzoek om enkele dagen door te brengen in Abdij Koningshoeven om samen met de broeders daar bezig te zijn met lectio divina. Dat is best apart: een predikant uit de protestantse traditie wordt door een rooms-katholieke kloostergemeenschap uitgenodigd om iets te delen van zijn visie op en ervaring met deze eeuwenoude monastieke manier van Bijbellezen.

In het contact met Dom Bernardus opperde ik vervolgens ook het idee (waar ik al wat langer mee rondliep) om eens een gezamenlijke studiedag te beleggen van protestanten en katholieken om ter gelegenheid van 500 jaar Reformatie te onderzoeken of niet juist de lectio divina de plek zou kunnen zijn waar we elkaar weer kunnen ontmoeten en vinden. Vanuit onze gezamenlijke passie voor Christus (Solus Christus: Christus alleen) en onze gedeelde liefde voor de Schriften (Sola Scriptura: de Schrift alleen) zou de samen beoefende praktijk van de lectio divina toch kunnen zorgen voor verdere toenadering? Dom Bernardus was meteen voor.

En toen Pieter de Boer, uitgever bij Berne Media, over dit plan hoorde, stelde hij voor om dan ook een klein boekje te maken over lectio divina omdat zo’n boekje goed zou kunnen helpen in de communicatie rond zo’n inspiratiedag. Daar hadden zowel Dom Bernardus als ik wel oren naar.

Zo is het dus gelopen.

Maar zou het niet de Geest zijn die daar doorheen aan het waaien is? Die Geest van Jezus Christus, van de Schriften? Katholieken en protestanten die samen lezen, samen luisteren, samen afstemmen op de taal van Jezus?

Dat is in elk geval wat ik ervan hoop en verwacht. Dat lectio divina, en dit boekje daarover, een impuls mag betekenen om samen en alleen, alleen en samen te luisteren naar God. Als zijn woorden opengaan, wordt het licht. Telkens opnieuw. Zoals eens in den beginne.

Dit boekje bevat twee interviews met de auteurs, twee reflecterende bijdragen van de auteurs zelf en in totaal veertien oefeningen in lectio divina bij bijbelteksten, andere spirituele teksten en kunstuitingen, waarvan elk van de auteurs er zeven voor zijn rekening neemt.

Ik hoop van harte dat dit gezamenlijke project vrucht mag
dragen in het lezen én leven van veel lezers.

Jos Douma, augustus 2017

1 Interview met Jos Douma

‘Dát we samen lezen, daar gaat het om.’

Elsbeth Gruteke

Als student theologie in Kampen komt Jos Douma in aanraking met lectio divina, een manier van Bijbellezen, en stil worden, die hij in zijn eigen traditie – die van de toch wat rationele gereformeerd-vrijgemaakte kerk – nog niet had ontdekt. Het is een kennismaking die smaakt naar meer. Lectio divina is een rode draad geworden in zijn omgang met God en met mensen. Ook is lectio voor hem een praktijk waarin rooms-katholieken en protestanten elkaar kunnen vinden. Ik ontmoet Jos Douma op zijn werkkamer die vast zit aan de kerk waar hij predikant is, de gereformeerd-vrijgemaakte Plantagekerk in Zwolle.

Hoe ziet de lectio er op dit moment in je leven uit?

Ik geef regelmatig workshops over lectio divina en dan maak ik altijd het grapje dat ik blij ben dat ik weer een workshop kan geven want dan kom ik er zelf ook weer aan toe. De vorm die ik gebruik is met een groep mensen 20 minuten helemaal stil zijn met één tekst. Het lukt mij in mijn gewone dagelijkse leven niet om die 20 minuten stil te zijn, maar in mijn DNA zit wel de lectio divina, ook in mijn preekvoorbereiding zijn er die vier stappen die bij lectio horen: lectio, meditatio, oratio en contemplatio.

Ik heb wel een tijdlang, in de tijd dat ik predikant in Haarlem was, die 20 minuten stilte aangehouden, elke dag rond de middag. Ook nu nog probeer ik regelmatig een paar minuten stilte in mijn dag te hebben. De stilte is er dan niet rond een bepaalde tekst, zoals bij lectio, hooguit gebruik ik een zin waarnaar ik terugkeer op het moment dat mijn gedachten afdwalen. Dat is voor mij de zin van het Jezus-gebed: ‘Here Jezus Christus, zoon van God, ontferm U over mij.’ In de loop van de jaren is dat de zin geworden waarmee ik weer heel makkelijk terugkom in de stilte. Niet om over die zin na te denken maar om in de stilte te zijn en om te geloven dat God daarin aanwezig is.

Hoe is het ooit begonnen, jouw interesse in lectio divina?

In mijn studietijd hadden we een dispuut binnen de studentenvereniging waar je om de zoveel tijd een verhaal moest houden. Ik heb toen een verhaal gehouden over de voorbereiding op het Heilige Avondmaal, over zelfbeproeving. Een heel degelijk klassiek thema. Daarbij stuitte ik op het begrip meditatio, in dit geval de overdenking van je zonden. Een tijd later heb ik nog eens een verhaal gehouden over meditatie, dat thema raakte iets bij mij. Een rationele gereformeerd-vrijgemaakte jongen die miste natuurlijk iets. Ik heb toen ook veel die meditatie beoefend, ik woonde in een studentenhuis waar een kamer leegstond en daar kon ik, zittend op een bed in een verder lege kamer, aan Schriftmeditatie doen. Uiteindelijk heb ik een afstudeerscriptie geschreven over de meditatie in het preekproces. Later schreef ik ook nog een dissertatie met een hoofdstuk over lectio divina. In 2009 woonde ik een workshop bij over lectio van een Canadese gereformeerde predikant, David Muyskens. Vanaf toen ben ik er ook meer in de praktijk mee gaan doen en ben ik zelf workshops gaan geven in de kerk. Dat is daarna een constante lijn gebleven. Die workshop is daar doorslaggevend in geweest.

Een beetje een economische vraag, maar wat levert het je op, lectio divina?

Rust, focus en de dimensie van het hart. Je denken komt door lectio in je hart terecht. Je maakt veel meer op hart-niveau contact met Bijbelteksten dan wanneer je ze alleen met je verstand leest. In de praktijk kan het zijn dat ik een Bijbeltekst een tijd met me meedraag in mijn hart en zo laat spreken. Dan sla ik er niet allemaal commentaren op na. Zo komt er een dieper gevoelde overtuiging over zo’n tekst. Natuurlijk volgt de exegese daarna ook maar het begint bij de tekst zo te laten spreken.

Er ontstaat door lectio ook een soort mildheid, een meer begrijpen van Gods liefde. Het raakt die andere dimensie aan, van denken dat in het hart komt; je gaat van inzicht naar wijsheid; er komt meer aandacht voor de contemplatieve kant van christen-zijn en ook voor de contemplatieve kant van kerkdiensten, met meer ruimte voor stilte. De elementen die fundamenteel zijn voor lectio divina laat ik ook weer terugkomen in de kerkdienst. Daardoor kunnen de kerkdiensten waarin ik voorga voor het gevoel van sommigen wel eens een wat rooms-katholieke sfeer krijgen.

Als je met lectio aan de slag gaat, loop je dan ook tegen
moeilijke dingen aan?

Het gevaar van het schrijven over lectio, is dat je het zelf niet meer doet. Ik kan er makkelijker iets over schrijven dan het in de praktijk brengen. Je moet het ook eigenlijk samen doen, ik heb de discipline en de aanwezigheid van de ander nodig om er zelf ook toe te komen. Die monniken houden het ook alleen maar uit omdat ze geacht worden er te zijn. De discipline opbrengen gaat makkelijker als je samen met anderen bent, dat merk ik bij mijzelf ook. De theoloog Stanley Hauerwas heeft gezegd dat je de Bijbel niet in je eentje mag lezen. Daar zit wel wat in. Ik heb de gemeenschap nodig om mij te dragen, ook in lectio. We doen dat in de Plantagekerk in Zwolle elke week samen met een kleine groep mensen. Het woord is er en de Heilige Geest is er ook, lectio is een praktijk die er echt werk van maakt om te geloven in de aanwezigheid van de Heilige Geest.

Hoe kun je lectio plaatsen in de ontwikkeling van je eigen
geloofsleven?

Het heeft de contemplatieve dimensie van geloven aangeraakt, mystiek zou je het kunnen noemen. Het heeft mij ook wel geleerd om het gereformeerde denken dat altijd een tekst in een context wil plaatsen, waardoor de tekst zelf naar de achtergrond kan verdwijnen, een beetje los te laten. Mij helpt lectio om te blijven bij deze ene tekst, stabilitas heet dat in de monastieke traditie, en die ene tekst te laten spreken zonder meteen weer te zoeken naar de context. Want op die manier kun je een tekst ook neutraliseren en zo niet meer laten spreken. Lectio laat een tekst op zichzelf staan.

Lectio heeft mij ook een milder beeld van God gegeven. Het is een monastieke praktijk, monniken zijn niet zulke scherpslijpers, het zijn milde mensen. Zij leren mij om aandacht te hebben voor de barmhartigheid van God, voor de onkenbaarheid van God, dat God een geheim is, nou alles wat niet heel erg typerend is voor het protestantisme. Dat zijn we nu ook wel aan het ontdekken in de protestantse traditie.

Pas je nog helemaal in je eigen traditie door deze weg te gaan en wat wil je in die traditie overbrengen?

Ik zit er nog steeds en mijn vraag is dan ook, wat is die traditie precies? Ik kan over het algemeen het rationele van mijn eigen traditie en de contemplatieve manier van geloven die ik in de monastieke traditie leer wel redelijk bij elkaar houden. Maar het schuurt
natuurlijk ook wel eens, al is het rationele van de gereformeerd-
vrijgemaakte traditie er zo langzamerhand ook wel van af. Ik heb jarenlang als missie gehad: mensen bij Jezus brengen, om te beginnen mezelf. Ik formuleer dat nu anders, ik wil mensen graag leren om in de Jezus-ruimte te zijn. Jezus-ruimte is een term die afkomstig is van Benoît Standaert, een monnik uit België. Je gaat bijna fysiek zoeken naar ruimte, maar ook ruimte in je hart, het zijn geen dogmatische formuleringen meer. Ik pleit daarmee voor een contemplatieve christologie, daar heeft het mee te maken. Dat brengt je ook bij de bevrijdingstheologie, die is naar buiten gericht maar die heeft ook altijd een mystieke kern, dus het is de verbinding tussen actie en contemplatie. Denk aan mensen als Dorothee Sölle en Jurjen Beumer die daar voor stonden. Het gaat in de contemplatieve christologie om de ontmoeting met Jezus en dat gebeurt in de Jezus-ruimte die toegesloten kan zijn maar die ook geopend kan worden door, bijvoorbeeld, lectio divina of door het maken van een kruisteken. Je gaat dan een ruimte binnen, je gaat niet lezen om meer inzicht te krijgen, je gaat geen discussie voeren, je gaat een ruimte binnen waar je kunt zijn, een ruimte die gekleurd wordt door de aanwezigheid van Jezus. Het is wel wezenlijk dat het gaat om de aanwezigheid van de Jezus van de Schriften.