Rowan Williams

God

ontmoeten in

Marcus

Colofon

Dit boek is verschenen in nauwe samenwerking met de Oud- Katholieke Kerk van Nederland

Oorspronkelijk verschenen als Meeting God in Mark in 2014 door Society for Promoting Christian Knowledge, London,
www.spckpublishing.co.uk

© 2014 Rowan Williams

Nederlandstalige editie:

© 2017 Berne Media | uitgeverij abdij van berne

www.berneboek.com

Vertaling: Marian van Ham

Vormgeving: Garage bno – bureau voor grafisch werk

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

e-book ISBN 978-90-8972-193-8

Inhoud

Inhoud

Inleiding

1 Het begin van het evangelie

2 Geheimen vertellen

3 Levenslange passie

Vragen voor bezinning en groepsdiscussie

Leesrooster voor de vastentijd

Noten

Aanbevolen literatuur

Inleiding

Ik ben de Society for Promoting Christian Knowledge (SPCK) erg veel dank verschuldigd, omdat ze opnieuw bereid zijn geweest om dat wat in 2010 begon als een korte serie lezingen voor de Goede Week in de Kathedraal van Canterbury, geschikt te maken voor een breder publiek. De tekst van de geluidsopnamen is getranscribeerd en ik heb het meeste onveranderd gelaten. Ik heb er echter wel details aan toegevoegd om een paar punten nader te verklaren en om vragen die na de lezingen werden gesteld, te beantwoorden. Het is niet mijn bedoeling om het Evangelie van Marcus te benaderen zoals de moderne wetenschap dat gewoonlijk doet, hoewel ik hoop dat mijn verhaal er niet volledig mee in strijd is. Ik wil slechts suggesties bieden voor het langzaam lezen van een tekst die gehaast en compact lijkt.

Zoals ik aangeef in het eerste hoofdstuk, wordt Marcus in de christelijke liturgie vaak genegeerd omdat hij nauwelijks iets vertelt over het begin van Jezus’ leven, zijn onderricht en verschijningen na zijn opstanding. Omgekeerd wordt het sinds de negentiende eeuw in een paar studies van christelijke oorsprong beschouwd als de eenvoudige en onopgesmukte versie van een verhaal dat Matteüs, Lucas en (vooral) Johannes verpakten in ingewikkelde constructies. Het klopt dat de beknoptheid en intensiteit van Marcus het evangelie een aparte status geven, maar men vergist zich als men denkt dat het naïef en ‘primitief’ is.

Het Evangelie van Marcus is doorspekt met diepgaande theologische perspectieven, op zijn minst net zo veel als de andere evangeliën, maar de evangelist slaagt erin om deze inzichten met vaardige vertelkunsttechnieken en rake uitspraken gestalte te geven. Grote diepte geven aan ogenschijnlijk eenvoudige verhalen vereist een enorme vaardigheid en Marcus is in dit opzicht een groot kunstenaar.

Daarom beschrijf ik deze inzichten in een poging ons te helpen het Evangelie van Marcus langzaam te lezen, om, door de oppervlakte van de tekstuele eenvoud heen, in te gaan op een paar dieperliggende thema’s. Maar bovenal om te luisteren naar de verschillende manieren waarop Marcus ons uitdaagt om het niet simpelweg te lezen maar onszelf bloot te stellen aan een nieuwe en omvormende relatie met de figuur die in het middelpunt van zijn verhaal staat. De kern van het evangelie is dat we eigenlijk een realiteit moeten tegenkomen die veel verder ligt dan de menselijke verwachting en capaciteit. Door deze ontmoeting kunnen we stukje bij beetje veranderen in de mens die echt begrijpt wat er van ons wordt gevraagd en wat voor ons mogelijk is gemaakt door het leven, de dood en de opstanding van Jezus.

Ik heb geprobeerd om niet te veel kennis van de Bijbelse tekst in zijn totaliteit of van de klassieke oudheid voor lief te nemen en ik bied mijn verontschuldigingen aan als ik dit niet goed heb gedaan. Ik heb een paar belangrijke christelijke schrijvers geciteerd die hebben ontdekt dat Marcus’ tekst hun een onmiskenbaar gevoel geeft van een levende aanwezigheid die erin aan het werk is. En ik hoop dat de lezers van deze overwegingen het kleine boekje van Marcus weer pakken en het fris op hen laten inwerken, zodat dezelfde levende aanwezigheid ook bij hen ontwaakt.

Mijn hartelijke dank aan Jonathan en Sarah Goodall, die zoals altijd hebben geholpen bij de geluidsopnamen en het transcriberen, en aan Philip Law van SPCK die suggesties deed voor het opschonen van de tekst. Ik dank ook allen die naar de lezingen zijn gekomen en na afloop indringende vragen hebben gesteld, en aan de deken, het kapittel en het koor van de Kathedraal van Canterbury omdat ze zo hartverwarmend hebben meegewerkt aan het organiseren en presenteren van de lezingen.

Rowan Williams

Cambridge

Vastentijd 2014

1
Het begin van het evangelie

Het Evangelie volgens Marcus lijkt de assepoester onder de evangeliën. Honderden jaren lang werd het veel minder gebruikt in de liturgie dan de andere evangeliën. Door de eeuwen heen vonden geleerden en gelovigen het niet aantrekkelijk genoeg om er een uitgebreid, encyclopedisch commentaar over te maken. In tegenstelling tot het Evangelie van Johannes waar iedereen die iets betekende in de geschiedenis van de christelijke kerk, een commentaar op leek te willen schrijven, trok Marcus relatief weinig aandacht van de grote Schriftuitleggers in de vroege en middeleeuwse kerk. Door de bondigheid van het evangelie leek dit minder nuttig te zijn dan de completere verslagen van de andere evangelisten. Bovendien lijken zijn stijl en taal erg nuchter (lijken, want zoals we zullen zien gaat het veel verder). In de meest plechtige week van het christelijke jaar, de week naar Pasen toe, werden de verhalen van Matteüs en Johannes in de liturgie gelezen en uiteindelijk gebruikt voor de grootse muziekstukken zoals die van Johann Sebastian Bach (hij schreef een Marcus-passie, maar er is niets van bewaard gebleven; waarschijnlijk omdat het niet zo’n prominente plaats had in de liturgie van de Goede Week zoals de andere).

En toch heeft het Evangelie van Marcus nog steeds op allerlei lezers een uitzonderlijke invloed. Twee vooraanstaande christelijke commentatoren van de twintigste eeuw, een is gelukkig nog onder ons, hebben gezegd dat ze hun christelijke geloof hebben te danken aan het lezen van Marcus zonder erop voorbereid te zijn. De grote Duitse protestantse theoloog Jürgen Moltmann was in 1945 een krijgsgevangene in Schotland. Hij en zijn medegevangenen hadden foto’s gezien van de gruwelijkheden in de kampen van Bergen-Belsen en Buchenwald, en ze moesten leren omgaan met de nachtmerrieachtige realiteit dat ze hadden gevochten voor een regime dat verantwoordelijk was voor deze onvoorstelbare wreedheid. Moltmann had niet echt een christelijke achtergrond en geen theologische opleiding, maar een legeraalmoezenier had kopieën van de Bijbel uitgedeeld.

Ik was het Marcusevangelie helemaal aan het lezen en ik kwam bij het lijdensverhaal, toen ik Jezus’ doodskreet hoorde: ‘Mijn God, mijn God, waarom hebt U mij verlaten?’ In mij groeide de overtuiging: dit is iemand die je helemaal begrijpt, die bij je is tijdens je roep om God en die dezelfde verlatenheid heeft gevoeld die nu in jou leeft … Ik verzamelde de moed om opnieuw te leven.1

Eenzelfde verhaal werd verteld door wijlen aartsbisschop Anthony Bloom, die heel veel heeft gedaan om de Russisch orthodoxe gebedstraditie toegankelijk te maken voor mensen uit het Westen. Als een sceptische jonge man werd hij overgehaald om mee te doen aan een kampeerbijeenkomst voor jonge Russen. Hij woonde een toespraak bij van een gevierde en zeer heilige orthodoxe theoloog. De toespraak maakte hem woedend en vervulde hem met afschuw. Hij ging naar huis en was vastbesloten om voor zichzelf de leegheid en stupiditeit van het christendom te bevestigen door de evangeliën te lezen. Hij begon met Marcus, gewoon omdat dat het kortste was.

Het gevoel dat ik had, komt weleens voor als je alleen op straat loopt. Je draait je plotseling om omdat je voelt dat iemand naar je kijkt. Terwijl ik aan het lezen was en voordat ik aan het derde hoofdstuk begon, werd ik me ineens bewust dat er aan de andere kant van mijn bureau een Aanwezigheid was …
Ik besefte het meteen: als Christus hier levend en wel stond, dan betekent dat dat hij de verrezen Christus is.2

Op dat moment bekende hij zich tot het christelijke geloof en de zeventig jaar die volgden heeft hij op veel verschillende manieren daarnaar geleefd; hij heeft veel andere mensen gebracht tot dezelfde Aanwezigheid die hij had ontmoet.

Wat is een evangelie?

Met zulke getuigenissen zou het onbesuisd zijn om zo’n tekst te negeren. Maar het is een raadselachtig boek; en het zal ook raadselachtig zijn geweest voor een lezer uit de eerste christelijke eeuw, misschien net zo raadselachtig als in de huidige tijd.

We weten uit de brieven van Paulus dat, tegen de tijd dat Marcus waarschijnlijk werd geschreven, het woord voor ‘goed nieuws’, euangelion in het Grieks, al algemeen gebruikt werd door christenen als een soort verkorte versie van het christelijke verhaal, de christelijke boodschap. Een boek getiteld Het goede nieuws over Jezus zou niet zo verrassend zijn geweest voor een christen uit die tijd. Maar als je geen ‘ingewijde’ was en je kwam een boek met zo’n titel tegen, wat zou je dan denken? Euangelion is eigenlijk een woord dat in de politiek werd gebruikt. Euangelion, letterlijk ‘goed nieuws’ of ‘een fijne boodschap’, was het woord dat in de klassieke oudheid gebruikt werd als routinematige officiële bestempeling voor een belangrijke openbare aankondiging.

Een euangelion was een persbericht van het koningshuis of de regering waarin werd aangekondigd dat er een belangrijke en voor iedereen interessante gebeurtenis zou plaatsvinden: de zoon van de keizer had zich verloofd of was bekleed met een of andere waardigheid, een prinses was bevallen, het leger had de Germanen verslagen, een stad grenzend aan het Perzische Rijk was veroverd. Er was iets gebeurd waardoor je blij werd, maar het ging nog verder, die gebeurtenis zou hoogstwaarschijnlijk op de een of andere manier dingen in het openbare leven veranderen. Een euangelion, een ‘evangelie’, een goede boodschap, is een boodschap waardoor de situatie waarin mensen leven en de politiek en vooruitzichten worden veranderd. Het hervormt de sfeer van het sociale leven.

Dus als je een Griekssprekende onderdaan van het Romeinse Rijk was, en ergens in het oosten van het Middellandse Zeegebied woonde, dan is dat de associatie als je op dit boek stuitte: ogenschijnlijk het leesmateriaal van een kleine, excentrieke en nogal zorgwekkende religieuze sekte. Het is bedoeld als een officiële proclamatie, en de eerste woorden melden dat dit het begin is van een officiële verkondiging over iemand die ‘Jezus de gezalfde, Gods zoon’ wordt genoemd. Wie is Jezus? Wat wordt er bedoeld met de ‘gezalfde’? En waarom heeft deze Jezus de koninklijke titel ‘Kind van God’ gekregen?

Het allereerste vers van het Marcusevangelie vertelt je dat dit boek gaat over een ‘wijziging van een bewind’; de installatie van iemands nieuwe heerschappij. En dat is natuurlijk precies wat Marcus versterkt wanneer hij het onderricht van Jezus zelf samenvat. Jezus’ eerste woorden in het evangelie zijn een aankondiging dat het koninkrijk van God heel dichtbij is:

Nadat Johannes gevangen was genomen, ging Jezus naar Galilea om de officiële proclamatie van God aan te kondigen. De tijd is aangebroken, zei hij, het koninkrijk van God is nabij, dus kom tot inkeer. Vertrouw dit nieuws.
(Marcus 1:14)

Het klinkt vreemd als we een paar ons vertrouwde woorden uit onze vertalingen halen, maar zoiets kunnen mensen hebben gehoord wanneer ze geen traditie van tweeduizend jaar christelijk lezen achter zich hadden. Het is een aankondiging dat God het overneemt. En dus is de lezer al vanaf het eerste vers van het Marcusevangelie gewaarschuwd dat hij of zij dit boek moet inkijken en luisteren naar alles wat de wereldse staatszaken verandert. Dit gaat een boek over verandering worden, een boek over hoe de wereld onder een andere bestuursvorm eruit zou zien. De titel en het eerste hoofdstuk waarschuwen de lezer dat dit geen kroniek is over gebeurtenissen uit het verleden. Dit gaat over hoe het leven van een bepaald persoon de vorm veranderde van de mogelijkheden voor jou en mij, de lezers.