Anselm Grün

Leeswijzer
bij de Bijbel

PRAKTISCHE AANWIJZINGEN
VOOR LEZERS VAN NU

Oorspronkelijke titel:

LESEWEISEN FÜR DIE BIBEL

Uitgegeven door Vier-Türme GmbH, Münsterschwarzach

© 2017 Anselm Grün

Nederlandse uitgave © 2017 Berne Media – uitgeverij abdij van berne

Vertaling: Linda Jansen

Omslag en binnenwerk: Garage bno

ISBN: 978 90 8972 195 2

ISBN e-book: 978 90 8972 196 9

NUR: 711

Tenzij anders vermeld, zijn de aanhalingen uit de Bijbel overgenomen uit de Nederlandse Bijbel Vertaling (NBV), uitgegeven door het Nederlands Bijbelgenootschap, Haarlem.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

All rights reserved. No portion of this book may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means – electronic, mechanical, photocopy, recording or any other – except for brief quotations in printed reviews, without the prior written permission of the publisher.

Inhoud

INHOUD

INLEIDING

1 De historisch-kritische Schriftuitleg

2 Spirituele en mystieke Schriftuitleg

3 Theologische Schriftuitleg

4 Kerkelijke Schriftuitleg

5 Dieptepsychologische Schriftuitleg

6 Bevrijdingstheologische uitleg

7 Persoonlijke Schriftuitleg: Augustinus

TOT SLOT

TIPS VOOR PERSOONLIJKE OVERDENKING

TIPS VOOR GEZAMENLIJK BIJBELLEZEN

LITERATUUR

INLEIDING

Ik hoor vaak van mensen dat ze graag de Bijbel zouden willen lezen. Maar, zeggen ze, zodra ik begin, merk ik dat de Bijbel ver van mij afstaat. Ik begrijp niet wat hij mij nu duidelijk wil maken. En ik weet niet waar ik moet beginnen. Als ik met het Oude Testament begin, blijf ik steken bij de oorlogsverhalen, de vreemde wetten die Mozes aan het volk doorgeeft en onheilspellende profetieën. Tussendoor zijn er wel lichtpuntjes, maar ik kom niet door de teksten heen die ik niet snap. Als ik het Nieuwe Testament lees, weet ik vaak niet wat er wordt bedoeld, hoe ik die woorden hier en nu moet plaatsen. Op internet kom ik zo veel uitleggingen tegen. Ik zie door de bomen het bos niet meer.

Op die onzekerheid wil ik in dit boek ingaan door enkele manieren aan te reiken om de Bijbel te lezen. Ik adviseer niet om het Oude Testament van begin tot eind af te werken. Dan kom je veel teksten tegen die nadere uitleg nodig hebben. Ik zou wel de eerste twee Bijbelboeken lezen: Genesis, met het wonderlijke scheppingsverhaal en de verhalen over Abraham, Jakob en Jozef. Plus de geschiedenissen rond de uittocht uit Egypte in Exodus 1 tot en met 20. Daarbij helpt het om wat je leest als dichterlijke teksten te zien. Ze zijn getuigenissen van wat mensen met zichzelf en met God hebben meegemaakt. Het is niet de bedoeling om onze morele maatstaven op deze teksten te leggen. Het zijn eerder beschrijvingen van de ups en downs van het mens-zijn. Ze belichten de diepe dalen waar we zelf doorheen gaan en Gods nooit falende genade voor ons, precies zoals we zijn.

Van het Oude Testament zou ik het boek Tobit en de wijsheidsliteratuur lezen: Job, de Psalmen, Spreuken, Prediker, Hooglied, het Boek der Wijsheid en Jezus Sirach. In deze boeken wordt de menselijke wijsheid in heel open verwoordingen beschreven. De Psalmen helpen om met alles wat je zelf meemaakt naar God te gaan, vooral als je niet meer weet wat en hoe je moet bidden. In de boeken van de profeten Jesaja en Jeremia staan prachtige teksten. Die horen we vooral in de advents- en kersttijd. Je hoort vaak dat ze een wereld beloven die te mooi is om waar te zijn. Toch hebben ze explosieve kracht. Je kunt ze lezen met de gedachte dat God ons op deze manier laat zien welke mogelijkheden er in het verschiet liggen. We kijken vaak door onze eigen pessimistische bril naar de wereld om ons heen. De profetische woorden hebben tot doel je andere ogen te geven. Ook in deze wereld vol angst en terreur zijn er tekenen van Gods goede werken. God zal je woestijn altijd weer tot een besproeide hof maken. Hij zal bronnen laten opwellen in de woestijn, Hij zal de zwaarden omsmeden tot ploegmessen. Als je die woorden gelooft, zul je de wereld anders ervaren.

Van het Nieuwe Testament zou ik adviseren de vier evangeliën te lezen, maar wel alle tijd te nemen om de teksten stuk voor stuk op je in te laten werken. Ik kom later terug op manieren hoe we de evangeliën kunnen duiden. Verder kun je van het Nieuwe Testament de brieven van Paulus en de andere brieven lezen. Die zullen vaak wel te abstract overkomen, maar je hoeft ook niet alles te begrijpen. Wel wordt duidelijk hoe verschillend bijvoorbeeld Paulus en Johannes of Petrus en Jacobus tegen het christelijk leven aankijken. Die verscheidenheid schept ruimte in ons hart, zodat we openstaan voor het mysterie van ons christen-zijn en dat niet vastpinnen op een bepaalde theologie.

Voordat ik praktisch ga uitwerken hoe je in onze tijd de Bijbel kunt lezen, wil ik iets zeggen over de traditie van Bijbelexegese zoals deze in de loop van de tijd is toegepast. Er is niet maar één manier om de Bijbel uit te leggen. Er zijn verschillende mogelijkheden. Gekissebis over de juiste Bijbeluitleg is al bijna zo oud als de Bijbel zelf. De traditie biedt de vrijheid om de methode te selecteren die het best bij jou past. Die kan per tekst verschillend zijn. De Bijbel is geschreven in poëtische taal, en poëtische taal is per definitie vrije taal. Alle grote literatuur moet steeds opnieuw geïnterpreteerd worden, heeft voor elke tijd iets nieuws te zeggen en kan de mensenharten telkens op een nieuwe manier raken.

Ik wil zeven verschillende exegesemethoden uit de spirituele en theologische tradities onder de loep nemen. Daarbij gaat het niet om de vraag welke de beste is. Iedere methode is mogelijk en goed, en voorziet in bepaalde behoeften. Je mag voor jezelf uitmaken welke het beste bij jou past en welke je niet aanspreekt. Vervolgens ontwikkel je je eigen individuele methode. Veel mensen zullen dit ‘willekeur’ noemen; er moet toch één goede, door de kerk geautoriseerde methode zijn. Maar de kerk heeft ze in de loop van de geschiedenis alle zeven geautoriseerd. De teksten in de Bijbel zijn vaak onbeslist van karakter, dat wil zeggen dat ze voor veel interpretaties vatbaar zijn. Ik wil dus zeven methoden van interpreteren presenteren en geef aan het eind van ieder hoofdstuk een aantal tips om die methode zelf toe te passen.

1

De historisch-kritische Schriftuitleg

De meeste Bijbelcommentaren die wij ter beschikking hebben, hanteren de historisch-kritische methode. Dat is een wetenschappelijke manier om de Bijbel uit te leggen. In de Bijbelwetenschap is vanaf het eind van de negentiende eeuw en gedurende heel de twintigste eeuw intensief onderzocht wat de ontstaansgeschiedenis van de Bijbel te zeggen heeft, welke aan de Bijbel parallelle verhalen er in de joodse en in de niet-christelijke tradities te vinden zijn, en wat de afzonderlijke teksten ons nu echt duidelijk willen maken.

De historisch-kritische methode benadrukt dat je de Bijbel met je verstand kunt benaderen zonder bang te zijn voor de wetenschap die zich met de Bijbel bezighoudt. Deze methode reikt ons veel kennis aan over het ontstaan van de Bijbel, de diverse handschriften en de versies die met de meeste waarschijnlijkheid het dichtst bij de grondtekst komen. De historisch-kritische methode verdiept zich ook in de historische achtergrond van de gebeurtenissen die in de Bijbel beschreven worden. De wetenschap heeft daarbij erkend dat deze gebeurtenissen over het algemeen geschiedkundig correct zijn. Maar dat wil niet zeggen dat we de Bijbel mogen zien als een geschiedenisboek. De feiten op zich helpen je ook niet verder. Van feiten kun je niet leven. Pas als je de feiten kunt duiden, krijgen ze betekenis. Je erkent dat de gebeurtenissen zinvol zijn. Die betekenis van dingen die vroeger zijn gebeurd, kan nu zin geven aan je leven.

Er zijn binnen de historisch-kritische Bijbelexegese verschillende methoden ontwikkeld om de teksten in de Schrift te benaderen. Om te beginnen is er de vormkritiek. Daarin is erkend dat er verschillende tekstgenres in de Bijbel voorkomen, en ieder genre dient op zijn eigen specifieke wijze te worden uitgelegd. Neem bijvoorbeeld de mythische teksten, waarvan het scheppingsverhaal een voorbeeld is. Deze mythische tekst heeft zijn eigen waarheid. Maar dat is geen wetenschappelijke waarheid.

In het scheppingsverhaal wordt het begin van de schepping in adembenemende beelden geschetst. Deze beelden bevatten allemaal waarheid. Maar daar kunnen we geen wetenschappelijke conclusies aan verbinden. Dat zou een foutieve inschatting zijn van wat de Bijbel duidelijk wil maken, namelijk dat God de wereld op wonderbaarlijke wijze geschapen heeft en dat de mens daarin een sleutelrol inneemt. De schepping van de wereld wordt in prachtige beeldtaal beschreven. Het eerste woord, ‘Er zij licht’ (Genesis 1:3) was voor Joseph Haydn al zo fascinerend dat hij dat licht in zijn oratorium Die Schöpfung muzikaal liet stralen. De componist had precies begrepen wat de Bijbel met ‘scheppingsverhaal’ bedoelt.

Dat je dit scheppingsverhaal niet wetenschappelijk kunt duiden blijkt al uit het feit dat er twee scheppingsverhalen in de Bijbel staan. In het
eerste (Genesis 1:1 - 2,4a) staat dat God de wereld in zes dagen geschapen heeft. Eerst scheidt Hij het licht van de duisternis, dan de dag van de nacht, dan de hemel van de aarde en dan de aarde van het water. Vervolgens schept God de planten, de dieren en ten slotte de mens. En Hij zag dat het zeer goed en mooi was. Op de zevende dag neemt God een rustdag en schenkt ook de mens de zevende dag om te rusten.

In het tweede scheppingsverhaal (Genesis 2:4b-25) wordt verteld dat God eerst de hemel en de aarde maakt. Daarna schept Hij de mens uit de aarde en blaast de levensadem in zijn neus. Daarna legt God in Eden een tuin aan, die de mens mag bebouwen en verzorgen. Dan ziet God dat het voor de mens niet goed is om alleen te zijn. Hij schept de dieren van het veld en de vogels in de lucht en laat ze een voor een langs de mens trekken, zodat hij ze een naam kan geven. Maar deze dieren zijn niet de hulp waar de mens naar verlangt. Daarom laat God de mens in een diepe slaap vallen en maakt uit zijn rib een vrouw, die Hij bij de mens brengt. Dan zegt Adam: ‘Eindelijk een gelijk aan mij, mijn eigen gebeente, mijn eigen vlees, een die zal heten: vrouw, een uit een man gebouwd’ (Genesis 2:23).

Je kunt niet vragen welk scheppingsverhaal nu het ware is. Ze zijn allebei waar. Ze vertellen allebei iets wezenlijks over God, over de schepping en over de mens. Maar de mens is een groot mysterie, dat je van verschillende kanten kunt bekijken.

Er zijn nog veel meer genres in de Bijbel, zoals gelijkenissen, genezingsverhalen, roepingsverhalen, sprookjes, vertellingen, novellen, legenden en mondelinge overleveringen. Ieder genre moet naar zijn eigen aard geïnterpreteerd worden. Dan doe je de Bijbel recht. De vormkritiek bevrijdt ons van een waarheidsbegrip waarin het niet om betekenis, maar om woorden gaat. Ieder genre vertelt zijn eigen waarheid. Fundamentalisten zeggen vaak: ‘Zo staat het er. Dat moet je woordelijk nemen.’ Natuurlijk moet je de Bijbel woordelijk nemen, dat wil zeggen woord voor woord. Maar je moet je wel afvragen tot welk genre dat woord of die geschiedenis behoort. Anders doe je de Bijbel geen recht. Fundamentalisten denken dat ze de Bijbel letterlijk opvatten. Maar ze verwringen zijn betekenis als ze de Schrift eenzijdig tot een historische of wetenschappelijke uitleg reduceren.

De Bijbel spreekt in beeldtaal. Deze beelden vertellen hun eigen waarheid. Ze drukken het mysterie van de mens veel duidelijker uit dan een woordrelaas over de naakte feiten. Het gaat erom dat je de spirit in de woorden verstaat. Jezus zei tegen de leerlingen die zijn woorden moeilijk vonden en daarom twijfelden: ‘De Geest maakt levend, het lichaam dient tot niets. Wat ik gezegd heb is geest en leven’ (Johannes 6:63). Zo geeft Jezus zelf een manier aan om de Bijbel te lezen. Het is zaak om door de woorden heen te kijken naar de geest en het leven dat Jezus in de woorden heeft gelegd, en dat God in deze woorden heeft gelegd. Daarom is er altijd een bereidheid nodig om de woorden te overwegen en ze tot je hart te laten doordringen. Alleen dan versta je ze, niet als je er betweterig over discussieert.