WAT PAULUS
BEZIELDE

Een staalkaart van zijn brieven

Joop Smit

Colofon

© 2017 Berne Media | uitgeverij abdij van berne

www.berneboek.com

Vormgeving omslag en binnenwerk: Garage BNO

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

ISBN: 978 90 8972 212 6

ISBN e-book: 978 90 8972 213 3

NUR: 711

INHOUD

INHOUD

INLEIDING

1 UITGANGSPUNTEN EN OPZET

2 BRIEVEN

3 DE ROEPING VAN PAULUS

Galaten 1-2

4 ER REST MAAR WEINIG TIJD

1 en 2 Tessalonicenzen

5 APOSTEL VOOR DE HEIDENEN

Romeinen 1-4 en 9-11

6 EEN JOOD ONDER DE HEIDENEN

1 Korintiërs 1-4 en 8-10; 2 Korintiërs 8-9

7 LOF DER ZWAKHEID

2 Korintiërs 10-12

8 HET MYSTERIE ONTHULD

Kolossenzen 2 en Efeziërs 2-3

9 NAVOLGING

Filippenzen 2 en 3

10 NETWERK

Timoteüs, Titus, Febe, Junia

11 TESTAMENT

2 Timoteüs 3-4

12 WAT PAULUS BEZIELDE

Een terugblik

INLEIDING

Hoe presenteer je Paulus en zijn brieven? Een bevredigend antwoord op deze vraag is moeilijk te vinden. Dit heeft alles te maken met het materiaal dat ons ter beschikking staat. We moeten het doen met een handvol brieven die alle een incidenteel karakter hebben. Elke brief veronderstelt een andere situatie en is daar ten nauwste mee verbonden. Voor de autobiografische passages in de brieven betekent dit dat ze afgestemd zijn op het gesprek dat Paulus op dat moment met de geadresseerde gemeente voert. Samen bieden ze niet voldoende gegevens om een afgerond portret van Paulus samen te stellen. Voor de theologische uiteenzettingen geldt eigenlijk hetzelfde. Deze zijn steeds betrokken op de concrete vragen en problemen die in een bepaalde gemeente spelen. Paulus’ beschouwingen zijn oplossingsgericht en daardoor zo divers dat ze zich niet tot een systematisch overzicht van zijn theologisch denken laten samenvoegen.

Het bleek niet mogelijk om dit probleem geheel te omzeilen of uit de weg te ruimen. Ik heb er uiteindelijk voor gekozen om een soort staalkaart aan te bieden door uit alle brieven een of twee sleutelteksten te bespreken. Dit leidt niet tot een mooi doorlopend betoog. Lezers moeten zich van hoofdstuk tot hoofdstuk, van brief tot brief telkens op een nieuwe situatie afstemmen. Het gaat om losse bouwstenen die zich niet eenvoudig laten samenvoegen tot een samenhangend en afgerond geheel. Dit neemt niet weg dat ik me bij de selectie van de passages die besproken worden heb laten leiden door de rode draad die, naar mijn overtuiging, Paulus’ brieven met elkaar verbindt. Bovendien heb ik mijn bevindingen rond Paulus’ persoon en werk aan het slot in grote lijnen samengevat.

Dit boek neemt de lezers mee op een ontdekkingsreis in de hoop dat zij steeds meer geboeid zullen raken door de uitdagende figuur die Paulus is. Trouw aan zijn eigen volk, de Joden, en trouw aan de heidenen heeft hij er alles aan gedaan om beiden met elkaar te verbinden. Het volgen van zijn roeping, het najagen van zijn droom om Joden en heidenen in Christus met elkaar te verenigen heeft zijn leven en denken beheerst en getekend. Met meer vijanden dan vrienden was hij letterlijk een omstreden figuur en is dat tot op vandaag ook gebleven. De christelijke kerken worstelen nog altijd met zijn visie dat zij onherroepelijke, joodse wortels hebben. Paulus’ dubbele loyaliteit aan Joden en aan heidenen vormt voor christenen tot op de dag van vandaag een spannende erfenis en een uitdagende opgave.

Om de taak van de lezers zoveel mogelijk te verlichten zijn de passages uit Paulus’ brieven die uitvoeriger besproken worden volledig geciteerd. Daarbij is gekozen voor de Nieuwe Bijbelvertaling tenzij anders vermeld. Vanuit het nieuwe perspectief op de brieven, dat wij gekozen hebben, waren soms kleinere aanpassingen noodzakelijk. Een enkele keer heeft om dezelfde reden een andere vertaling de voorkeur gekregen. De vertalingen van Paulus’ brieven blijken nu eenmaal door de geloofsovertuiging en de theologische opvattingen van de vertalers sterk te zijn gekleurd.

Hoofdstuk 1

UITGANGSPUNTEN EN OPZET

Paulus is een belangrijk en invloedrijk auteur. Meer dan een kwart van het Nieuwe Testament bestaat uit zijn brieven. Maar Paulus is ook een moeilijk auteur. Zijn brieven laten zich niet gemakkelijk lezen. Een collega briefschrijver uit het Nieuwe Testament maakt hier al een opmerking over: ‘Bedenk dat het geduld van onze Heer uw redding is. Dat heeft ook onze geliefde broeder Paulus u geschreven met de wijsheid die hem gegeven is. Hij schrijft dit overigens in alle brieven waarin hij dit onderwerp ter sprake brengt. Daarin staat een en ander dat moeilijk te begrijpen is en dat door onwetende en onstandvastige mensen, tot hun eigen ondergang, wordt verdraaid’ (2 Petrus 3:15-16). Die moeilijkheid is in de loop van de tijd alleen maar toegenomen. De situaties waarop Paulus reageert liggen ver achter ons en zijn ons vreemd geworden. Ook de manier waarop hij als een joodse schriftgeleerde zijn standpunten onderbouwt is ons niet meer vertrouwd. Hij gebruikt een groeps-taal die voor ons moeilijk te volgen is.

Hulpmiddelen

Om de brieven van Paulus beter toegankelijk te maken zijn diverse hulpmiddelen ontwikkeld.

Zo wordt in veel bijbeluitgaven elke brief van een inleiding voorzien. Daarin wordt gewoonlijk vermeld waar en wanneer Paulus de betreffende brief geschreven heeft. Vervolgens wordt de situatie in de geadresseerde gemeente beschreven waarop Paulus reageert. Dan worden de thema’s opgesomd die hij in verband daarmee ter sprake brengt. De hulp die deze inleidingen bieden is heel beperkt. De teksten zelf blijven weerbarstig. Bovendien staan deze introducties los van elkaar en bieden geen samenhangend beeld van Paulus als persoon, van wat hem bezielt en van hetgeen hij te vertellen heeft.

Daarnaast zijn er tal van levensbeschrijvingen van Paulus gepubliceerd. Deze baseren zich vooral op het verhaal van zijn optreden in de Handelingen van de Apostelen en op gegevens uit zijn brieven. Het combineren van deze twee bronnen leidt echter niet tot een betrouwbare en heldere chronologie. Ook lijkt Paulus in zijn brieven op een aantal punten andere opvattingen te huldigen dan die welke in de Handelingen aan hem worden toegeschreven. Daar komt bij dat gegevens over Paulus’ leven voordat hij als apostel geroepen werd vrijwel ontbreken; evenmin weten we hoe de laatste periode van zijn leven na zijn gevangenschap in Rome verlopen is. Om tot een biografie te komen moeten er dus grote lacunes worden opgevuld en veel onduidelijkheden worden opgelost. Iedere levensbeschrijving van Paulus draagt daarom sterk het stempel van de betreffende auteur. Diens opvattingen bepalen in belangrijke mate het beeld van Paulus dat wordt geschetst.

Naast de inleidingen op de brieven en de biografieën zijn er dan nog de studies waarin de theologie van Paulus wordt uiteengezet. Gewoonlijk dient de Brief aan de Romeinen daarbij als uitgangspunt en worden de andere brieven binnen dat kader ingepast. Omdat de brieven gelegenheidsgeschriften zijn waarin Paulus op heel verschillende situaties reageert laten ze zich niet goed tot een systematisch geheel samenvoegen. De verschillen tussen de brieven onderling zijn zo groot dat sommige deskundigen zich afvragen of Paulus wel een coherent denker is. Momenteel groeit dan ook de twijfel of een systematische presentatie van Paulus’ theologie mogelijk is.

In dit boek kies ik een andere weg om meer toegang te krijgen tot Paulus en zijn brieven. Ik heb uit zijn brieven een aantal sleutelteksten geselecteerd en zal deze in de verschillende hoofdstukken van dit boek achtereenvolgens bespreken. De idee is dat er zo een mozaïek van teksten ontstaat die samen een beeld geven van wie Paulus is en waarvoor hij staat. Uiteraard gaat het hierbij om een subjectieve impressie, maar gezien de aard van de gegevens gaat dat voor elke presentatie van Paulus op.

Cirkelgang

De keuze van zogenaamde sleutelteksten veronderstelt een bepaald criterium op grond waarvan de gekozen tekstfragmenten voor die kwalificatie in aanmerking komen. Aan de keuze van sleutelteksten gaat een bepaalde visie op Paulus vooraf. Dat is onvermijdelijk. Het gaat om een cirkelgang: vanuit een bepaald beeld van Paulus bepaal je welke passages karakteristiek zijn en deze kenmerkende passages bevestigen op hun beurt het voorafgaande beeld. Daarmee zijn we op een belangrijk punt aangekomen. Het is noodzakelijk om stil te staan bij de vraag welke visie op Paulus als uitgangspunt dient voor de presentatie van zijn persoon en werk in dit boek. In feite gaat het daarbij om de keuze uit twee mogelijkheden: de klassieke, individuele benadering of de meer recente historisch-sociologische benadering.

Een nieuwe benadering

Rond vijftig jaar geleden kwam de Zweedse geleerde Krister Stendahl, zelf Lutheraan en later enige tijd bisschop van Stockholm, tot de conclusie dat we Paulus niet goed lezen. We gaan er gewoonlijk van uit dat Paulus antwoord geeft op de vraag: ‘Op welke voorwaarden word ik door God gered?’ Paulus worstelt echter met een heel andere vraag en wel deze: ‘Op welke voorwaarden mogen de niet-joden, de ‘heidenen’, delen in Gods beloften aan Israël?’ Bij Paulus staat niet de relatie tussen de individuele gelovige en God, maar de relatie tussen Joden en heidenen centraal. Dit plaatst de brieven in een heel ander perspectief en leidt tot een nieuwe interpretatie ervan. Dit vraagt om nadere toelichting.

De gangbare, klassieke lezing van Paulus is sterk bepaald door Luther. Deze werd gekweld door grote gewetensangst en worstelde wanhopig met de vraag: ‘Hoe vind ik een genadige God?’ In de brieven van Paulus vond Luther het bevrijdende antwoord. Daar las hij dat al zijn ‘werken’, zijn vrome inspanningen, hem niet acceptabel kunnen maken voor God. Dat kan alleen door ‘geloof’, dat wil zeggen door de erkenning dat hij een zondaar is en door zich met lege handen aan God toe te vertrouwen. Alleen zo mag een mens er op vertrouwen dat God, ‘die de zondaar rechtvaardigt’, hem in genade aanvaardt. Volgens deze lezing behandelt Paulus in zijn brieven een persoonlijk drama en beschrijft hij hoe ‘ik’, de individuele mens, in het reine kan komen met God: diens onvoorwaardelijke overgave wordt door God beantwoord met genadige aanvaarding. Het gaat hier om een boeiende lezing die een indrukwekkende visie biedt op de misplaatste menselijke trots en de overmacht van Gods genade. Toch blijft de vraag of het existentiële probleem van Luther ook het probleem van Paulus was. Werd de lezing van Luther niet sterk bepaald door de tijd waarin hij leefde en leefde Paulus niet in een heel andere tijd?

Over een andere tijd gesproken: de eerste groepjes die belijden dat Jezus de Messias is die door God is opgewekt bestaan uitsluitend uit Joden en ook Paulus zelf is een Jood. Al vrij snel dienen zich niet-joden, heidenen, aan die hun geloof in Jezus de Messias delen en die zich bij hen willen aansluiten. Hiermee ontstaat een groot probleem want Joden leven binnen de omheining van de Tora, afgezonderd van de Grieks-Romeinse samenleving vol afgoderij, en gaan niet met heidenen om. Zodoende ontbrandt er binnen de geloofsgemeenschappen een felle discussie over de vraag op welke voorwaarden niet-Joden die geloven dat Jezus de Messias is mee mogen doen in hun kring. Er zijn op dit punt twee standpunten. De meerderheid vindt dat de weg voor deze heidenen via het jodendom loopt: ze moeten jood worden door zich te laten besnijden en alle voorschriften van de Tora, met name ook die met betrekking tot het kosjere voedsel, te onderhouden. Een minderheid, waarvan Paulus voor ons de belangrijkste vertegenwoordiger is, denkt daar anders over. Volgens Paulus moeten die nieuwe gelovigen uit de heidenen niet verplicht worden om zich te laten besnijden en evenmin hoeven ze alle spijsvoorschriften te onderhouden. Deze kwestie vormt het hart van Paulus’ brieven. Steeds is hij bezig om de bijzondere positie van de niet-joodse gelovigen te beargumenteren en te verdedigen. Het gaat daarbij hard tegen hard. Als ‘apostel van de heidenen’ biedt Paulus een fascinerend uitzicht op de ene God, die in Christus Joden en heidenen in één gemeenschap wil verenigen.

Deze twee visies gaan niet samen; daarvoor verschillen ze te veel van elkaar. Pogingen om beide met elkaar te combineren leveren vooral verwarring op. We doen er dus verstandig aan om te kiezen: staat bij Paulus de vraag naar de relatie tussen de individuele gelovige met God centraal, of is de vraag naar de relatie tussen Joden en heidenen in Christus het thema waar alles om draait? Ik kies voor deze laatste benadering omdat deze naar mijn overtuiging Paulus en zijn brieven het best tot hun recht doet komen. Ik hoop dat de lezing van de sleutelteksten die gaan volgen het goed recht van deze keuze zal bevestigen. Er zijn ongetwijfeld meerdere manieren om Paulus’ brieven te lezen, maar het is voor ons zicht op de betekenis van Paulus van groot belang dat naast de klassieke benadering dit nieuwe perspectief op zijn persoon en zijn brieven de volle aandacht krijgt.

Het speelveld

Het Nieuwe Testament bevat veertien brieven die aan Paulus worden toegeschreven. Deze zijn op lengte geordend. De Brief aan de Romeinen staat als langste voorop en de Brief aan Filemon sluit als kortste de rij. Een uitzondering vormt de lange Brief aan de Hebreeën die nog aan de reeks is toegevoegd. Al vanouds bestaat er grote twijfel of Paulus wel de schrijver is van deze brief. We weten niet in welke volgorde Paulus deze brieven geschreven heeft. De chronologische opeenvolging blijkt niet meer te achterhalen. Ook bestaat het vermoeden dat niet al deze brieven door Paulus zelf geschreven zijn. Naast de Brief aan de Hebreeën geldt dit voor de Tweede brief aan de Tessalonicenzen, de Brief aan de Kolossenzen, de Brief aan de Efeziërs, de Eerste en de Tweede Brief aan Timoteüs en de Brief aan Titus. Naar mate dit lijstje vordert neemt de twijfel aan de authenticiteit toe. Wat betekenen deze gegevens nu voor de opzet van dit boek?

De hier geboden verzameling sleutelteksten is samengesteld uit vrijwel alle brieven die aan Paulus worden toegeschreven. Ook uit de brieven die niet van Paulus’ eigen hand zouden zijn is een bijdrage opgenomen. Naar mijn oordeel staan deze brieven dicht genoeg bij Paulus om mee te doen in het schetsen van zijn profiel. De enige uitzonderingen hierop vormen de Brief aan de Hebreeën, de Eerste brief aan Timoteüs en de Brief aan Titus omdat de afstand tot Paulus inmiddels te groot geworden is, en de Brief aan Filemon omdat deze al te kort en particulier is.

Wat de volgorde betreft waarin de fragmenten worden besproken: deze is gekozen om het portret van Paulus zo duidelijk mogelijk te laten uitkomen, beginnend met het verhaal van zijn roeping in de Brief aan de Galaten en eindigend met zijn testament in de Tweede brief aan Timoteüs. Onder de brieven van Paulus komen veel paren voor, brieven die wat inhoud betreft nauw op elkaar aansluiten of sterk op elkaar lijken. Ter wille van de overzichtelijkheid worden deze brieven in het vervolg gezamenlijk besproken.

Opzet

Bovenstaande uitgangspunten leiden tot de volgende opzet van dit boek.

In hoofdstuk 1: ‘Uitgangspunten en opzet’, lichten we vooral het nieuwe perspectief toe waarmee wij de geselecteerde passages zullen lezen.

In hoofdstuk 2: ‘Brieven’, staan wij stil bij het feit dat Paulus geen systematische verhandelingen maar brieven schrijft. Het gaat om gelegenheidsgeschriften waarin hij de geadresseerde gemeenten probeert te overtuigen dat ze moeten handelen naar zijn visie en niet de opvatting van zijn opponenten moeten volgen. We gaan na wat dit retorische karakter van Paulus’ brieven betekent voor de lezing van de geselecteerde fragmenten.

In hoofdstuk 3: ‘De roeping van Paulus’, bestuderen we het autobiografische verhaal dat Paulus in zijn Brief aan de Galaten (1:13-2:21) vertelt. Hij beschrijft daar hoe hij zich eerst als een Joodse ijveraar fanatiek tegen de opname van heidenen in Joodse kring verzette totdat hij door God geroepen werd om zijn Zoon aan de heidenen te verkondigen. In zijn verhaal laat hij ook zien onder welke voorwaarden niet-joden die zijn boodschap aanvaarden een plaats kunnen krijgen in de kring van Jezus’ volgelingen: men mag hen niet verplichten zich te laten besnijden. Dit blijkt inzet van een heftig conflict. Deze opvatting van Paulus over de positie van de gelovigen uit de heidenen maakt hem tot een zeer omstreden figuur.

In hoofdstuk 4: ‘Er rest maar weinig tijd’, richten we ons op de twee Brieven aan de Tessalonicenzen. Paulus’ aankondiging dat de parousie, de komst van Jezus Christus, aanstaande is roept daar problemen op. Paulus deelt de apokalyptische verwachting van zijn tijd. Er is een soort standaard scenario volgens welke de eindtijd zal verlopen. Voor Paulus is met de opstanding van Jezus de eindtijd begonnen en zal deze op korte termijn door diens verschijnen worden afgerond. Dit leidt tot de verontruste vraag wat dan het lot is van geloofsgenoten die voor de komst van Christus gestorven zijn (1 Tessalonicenzen 4:13-18). Het naderende einde lijkt voor sommigen een reden om dan maar niet meer te werken (2 Tessalonicenzen 3:6-15). Paulus speculeert veel over de toekomst en doet dit in steeds wisselende voorstellingen. Het nabije einde maant hem tot haast: Christus moet overal verkondigd zijn voordat hij terugkomt.

In hoofdstuk 5: ‘Apostel voor de heidenen’, houden wij ons bezig met twee fragmenten uit de Brief aan de Romeinen. Paulus verantwoordt en verdedigt in deze brief zijn standpunt dat ‘het evangelie Gods reddende kracht is voor allen die geloven, voor Joden in de eerste plaats, maar ook voor andere volken’ (Romeinen 1:16). In zijn verantwoording beroept hij zich op Abraham, de stamvader van het Joodse volk. In Romeinen 3:27-4:12 geeft hij zijn eigen lezing van het Genesisverhaal en laat hij zien dat Abraham de vader is van alle onbesnedenen die geloven en van alle besnedenen die geloven, en dat hij zodoende de vader van vele volken geworden is zoals hem was beloofd. Later in de brief vat Paulus zijn visie op de relatie tussen Joden en heidenen in Christus in een pakkende vergelijking samen: Romeinen 11:11-35. Zijn eigen Joodse volk is de edele olijfboom waarop de niet-joden als takken van de wilde olijfboom zijn geënt. Zij mogen delen in de vruchtbaarheid van de wortel. Het samengaan van joden en heidenen in Christus blijkt de inzet en het einddoel te zijn van Gods alomvattend beleid.

In hoofdstuk 6: ‘Een Jood onder de heidenen’, komen enkele onderdelen van de twee Brieven aan de Korintiërs aan de orde. Met de gemeente in Korinte heeft Paulus een moeizame relatie. Zo vinden zij daar een zekere Apollos een veel betere spreker dan hij. Daarom ziet Paulus zich gedwongen om eerst zijn gezag te herstellen (1 Korintiërs 3:4-4:5). Vervolgens maakt Paulus hen duidelijk dat veel voorschriften van de Tora wel degelijk ook voor hen, als gelovigen uit de heidenen, gelden. Zo belijden ze nu de ene God van Israël en dit sluit deelname aan heidense offermaaltijden, die sociaal zeer belangrijk zijn, als afgoderij uit (1 Korintiërs 8-10). Verder organiseert hij onder zijn uit gewezen heidenen bestaande gemeenten een grote collecte ter ondersteuning van de Joodse gelovigen in Jeruzalem. Ook de Korintiërs roept hij op om aan dit teken van eenheid deel te nemen (2 Korintiërs 8-9).

In hoofdstuk 7: ‘Lof der zwakheid’, horen we nog eens hoe gedreven en welsprekend Paulus is. Om de Korintiërs te beschamen die achter een aantal ‘super-apostelen’ aanlopen houdt hij in de Tweede brief aan de Korintiërs een paradoxale lofrede op zijn zwakheden (2 Korintiërs 11:16-12:10).

In hoofdstuk 8: ‘Het mysterie onthuld,’ volgen enkele passages uit de Brief aan de Kolossenzen en de Brief aan de Efeziërs. Beide brieven spreken over het mysterie, Gods eeuwige raadsbesluit, dat nu is onthuld: de eenheid van allen, Joden en heidenen, in Christus. De Kolossenzen worden gewaarschuwd om zich niet te laten besnijden, niet alle Joodse spijsvoorschriften te gaan onderhouden en ook niet de Joodse feestkalender te gaan volgen. Door al die regels te onderhouden scharen ze zich onder de machten van de wereld die door Christus zijn overwonnen (Kolossenzen 2:6-19). In de Brief aan de Efeziërs lezen we dat Christus door zijn dood de scheidsmuur tussen besnedenen en onbesnedenen heeft afgebroken, en zo de heidenen deel heeft gegeven aan het burgerschap van Israël en de daarmee verbonden beloften (Efeziërs 2:11-22). Ook lezen we dat Paulus geroepen is om aan de niet-joden het mysterie te verkondigen dat ook zij door Jezus Christus delen in de erfenis en deel uitmaken van zijn lichaam (Efeziërs 3:1-13).

In hoofdstuk 9: ‘Navolging’, gaan we na hoe Paulus in zijn Brief aan de Filippenzen de gelovigen oproept om samen met hem navolgers van Christus te zijn. Hij beschrijft eerst hoe Christus zijn goddelijke status heeft afgelegd en zich vernederd heeft tot de dood op het kruis (Filippenzen 2:1-11). Daarna vertelt hij hoe hij zelf zijn niet geringe status als Jood heeft afgezworen om gelijkvormig te worden aan Christus. Dit doet hij in het kader van een oproep aan de Filippenzen om hem hierin te volgen en geen gehoor te geven aan degenen die er op aandringen dat ze zich laten besnijden en de spijswetten gaan onderhouden (Filippenzen 3:1-4:1).

In hoofdstuk 10: ‘Netwerk’, halen we een viertal medewerkers van Paulus naar voren: Timoteüs, Titus, Febe en Junia. Dit om zijn dominerende positie enigszins te relativeren.

In hoofdstuk 11: ‘Testament’, lezen we een fragment uit de Tweede Brief aan Timoteüs die de vorm heeft van een laatste wilsbeschikking, een testament. Paulus heeft zijn taak volbracht en draagt deze nu aan Timoteüs over. Hij memoreert de vele vervolgingen die hij heeft doorstaan en dat nu het moment nadert waarop zijn bloed wordt vergoten (2 Timoteüs 3:10-4:8). Hoewel vrijwel zeker fictief, laat dit testament toch goed zien hoe omstreden Paulus als apostel van de heidenen is geweest.

In hoofdstuk 12: ‘Paulus, een terugblik’, stellen we aan de hand van een aantal vragen een profielschets van Paulus op, als van een trouwe Jood die geroepen is om Christus onder de heidenen te verkondigen. Zijn dubbele loyaliteit, aan Joden en aan heidenen, vormt voor christenen tot op de dag van vandaag een ongemakkelijke en uitdagende erfenis.

Hoofdstuk 2

BRIEVEN

Paulus schrijft brieven. Dat is goed te zien aan de manier waarop hij zijn schriftelijke communicatie met diverse geloofsgemeenschappen opent en besluit. Om te beginnen vermeldt hij de afzender, de geadresseerden en een begroeting als eerste contact; hij besluit met het overbrengen van groeten, een eigenhandig onderschrift en een laatste goede wens ten afscheid.

Gelegenheidsgeschriften

Brieven zijn er in alle soorten en maten. Het formele raam zegt nog weinig over de bijzondere aard van Paulus’ brieven. Het gaat bij hem niet om privé-brieven en evenmin om rondzendbrieven bestemd voor een algemeen publiek. Zijn brieven zijn half-officieel en half-openbaar. Hij richt zich namelijk in zijn functie van apostel van Jezus Christus tot een van de lokale geloofsgemeenschappen in de steden rond de Middellandse Zee. Zijn brieven vormen dus een onderdeel van zijn zendingswerk. In gevallen waarin hij de betreffende gemeente niet persoonlijk kan bezoeken schrijft hij een brief om bij fysieke afwezigheid toch in de geest aanwezig te zijn (vergelijk 1 Korintiërs 5:3). Paulus’ toon is nooit afstandelijk. Via zijn brieven is hij echt in de geadresseerde gemeenten aanwezig om de banden aan te halen, brandende kwesties op te lossen en misstanden uit de weg te ruimen. Zodoende zijn zijn brieven dus duidelijk gelegenheidsgeschriften die reageren op de specifieke situatie waarin een bepaalde gemeente zich bevindt en die niet zo maar van die uiteenlopende situaties kunnen worden losgemaakt.

Gesproken brieven

Dat Paulus zo intens in zijn brieven aanwezig is komt ook omdat het in zekere zin om gesproken brieven gaat. Paulus zette zijn brieven namelijk niet zelf op schrift, maar dicteerde ze aan een secretaris die feitelijk de pen voerde. De lange Brief aan de Romeinen hebben we mede te danken aan een zekere Tertius, die het dictaat opnam (Romeinen 16:22). De brief, een verzegelde rol papier, werd vervolgens per vriendelijke gelegenheid naar de geadresseerde gemeente gestuurd. Die taak kon worden vervuld door een van Paulus’ medewerkers of door een lid van de gemeente zoals Febe die vermoedelijk voor zaken van Korinte naar Rome reisde en Paulus’ brief daar bezorgde (Romeinen 16:1). Op de plaats van bestemming werd de brief dan uiteindelijk hardop aan de gemeenteleden voorgelezen zodat dezen Paulus hoorden spreken in een speciaal tot hen gerichte toespraak. Waarschijnlijk had de overbrenger van de brief nog verdere mondelinge instructies van Paulus meegekregen om zo de brief van de nodige toelichting te voorzien. De brief functioneert dus in een heel proces van mondelinge overdracht en staat daarmee ook dicht bij het gesproken woord.

Er zijn in Paulus’ brieven aanwijzingen dat hij een geschoold spreker is. In de Grieks-Romeinse wereld waarin Paulus zich bewoog was het hoger onderwijs vrijwel uitsluitend aan de ars rhetorica, de kunst van de welsprekendheid, gewijd. Wie in die maatschappij hogerop wilde moest in staat zijn om in de rechtszaal, de volksvergadering of bij bijzondere gelegenheden de toehoorders op een overtuigende manier toe te spreken. Er bestonden handboeken vol aanwijzingen hoe in diverse omstandigheden een effectieve redevoering moest worden opgezet. Voor ons is vooral van belang dat deze handleidingen drie registers onderscheiden die een redenaar moet bespelen: ethos, logos en pathos. Ethos betreft het karakter van de spreker, hoe hij zichzelf in zijn toespraak presenteert. Hij dient het publiek de indruk te geven dat hij betrouwbaar is, deskundig ook en dat hij met gezag spreekt. Voor het welslagen van zijn rede is een positief imago van groot belang. Logos gaat over de argumentatie waarmee de spreker zijn standpunt ondersteunt. Bij een al te strakke logica haakt het publiek snel af. Een goede redenaar hanteert een soort sprekerslogica, vol herhalingen, voorbeelden, vergelijkingen, snelle conclusies, want het gaat er om dat het publiek geboeid blijft luisteren naar een op het gehoor sluitend betoog; daarbij is de vraag of de redenatie ook op alle onderdelen helemaal klopt van minder belang. Pathos slaat op de manier waarop de redenaar de gevoelens van zijn publiek bespeelt. Aan standpunten zitten emoties vast. Om een publiek van opvatting te doen veranderen zijn alleen rationele argumenten niet voldoende. Emotionele overreding is daarbij onmisbaar. Het oproepen van gevoelens van medelijden, verontwaardiging, schaamte, afkeer, trots vormt een vast onderdeel van het arsenaal dat een redenaar tot zijn beschikking heeft. Een goede redevoering is een effectieve redevoering. De retorica, de kunst van de welsprekendheid, is erop gericht dat een spreker zijn gehoor meekrijgt en zo zijn doel bereikt.

Incidenteel