Anselm
Grün

Ik was
vreemdeling
maar jullie
hebben mij
opgenomen

OMGAAN MET ANGST
VOOR DE ANDER

Colofon

Oorspronkelijke titel:

Ich war fremd und ihr habt mich aufgenommen

Uitgegeven door Vier-Türme GmbH, Münsterschwarzach

© 2017 Anselm Grün

© 2018 Berne Media | uitgeverij abdij van berne

www.bernemedia.com

Vertaling Linda Jansen (www.creativitekst.nl)

Vormgeving omslag en binnenwerk Garage BNO

NUR 707

Tenzij anders vermeld, zijn de aanhalingen uit de Bijbel overgenomen uit de Nieuwe Bijbel Vertaling (NBV), uitgegeven door het Nederlands Bijbelgenootschap, Haarlem © 2004.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

ISBN: 978-90-8972-230-0

ISBN e-book: 978-90-8972-231-7

Inhoud

Inhoud

Voorwoord

Vreemdeling zijn

1 De uitdaging van deze tijd

2 De beleving van vreemdelingschap

In de oudheid

De vroege kerk en de vreemdelingen

Hoe vreemdelingschap nu beleefd wordt

3 Psychologische inzichten:

De confrontatie met het vreemde

Het vreemde als spiegel

De vreemdeling in onszelf (Arno Gruen)

De vreemdeling als schaduw (C.G. Jung)

4 Schrik en nieuwsgierigheid

Integratie; genezing van vreemdelingenangst

Hunkering naar liefde (Arno Gruen)

De aanvaarding van de schaduw (C.G. Jung)

5 Overdenking: het kruis en het vreemde

6 Gastvrijheid

In de oudheid

In het christendom

Overdenking bij hoofdstuk 53 van de Regel van Benedictus: hoe men gasten moet ontvangen

7 Uitdagingen voor nu

Ontwikkelen van een vreemdelingenethiek

Opleiding en taal

Interreligieuze dialoog

Bewustwording van de eigen identiteit

Reflecterend helpen

Een vaderland vinden

Ervaringen met vluchtelingen in de abdij Münsterschwarzach

Nawoord

Oud thema, nieuwe uitdagingen

Literatuur

Voorwoord

Vreemdeling zijn

In het jaar 2000 publiceerde de Joodse psychoanalist Arno Gruen het met een prijs bekroonde boek Der Fremde in uns. Dit onderwerp is momenteel actueler dan ooit. Veel mensen zijn bang voor de vele vluchtelingen die Europa binnenkomen. Ze zijn bang door hen overheerst te zullen worden. Arno Gruen heeft in zijn psychotherapiepraktijk ontdekt dat angst voor de vreemdeling altijd over angst voor het vreemde in onszelf gaat. De vreemdeling is een spiegel die het onbekende in onszelf, dat wat we niet van onszelf willen weten, zichtbaar maakt. Daarom is vreemdelingenangst niet met een moreel appel te overwinnen, maar alleen door de confrontatie aan te gaan met dat wat ons vreemd is van onszelf.

In dit boek wil ik het thema vreemdelingschap zowel uit historisch als psychologisch oogpunt benaderen. Het is niet mijn bedoeling een oordeel te vellen over mensen die vreemdelingenhaat vertonen. Ik wil onderzoeken hoe we de angst voor het onbekende en de vreemdeling eerlijk onder ogen kunnen zien en daar op een goede manier mee om kunnen gaan. Alleen de waarheid maakt vrij. Dat geldt ook voor dit onderwerp.

Dit thema en de reactie op vreemdelingen en het vreemde is in alle culturen en religies aan de orde geweest. Hoe een volk op vreemdelingen reageerde, was in de oudheid een graadmeter voor zijn beschaving of gebrek daaraan. De Germanen werden bijvoorbeeld geprezen om hun gastvrijheid voor vreemdelingen. De Atheners gingen er prat op erg open te staan voor vreemdelingen die naar hun stad kwamen. Maar de Spartanen weerden hen; zij namen niemand in hun stad op. Maar als ze elders kwamen, deden ze zelf ook geen beroep op gastvrijheid. Dat bracht de stad op den duur in een isolement. Hoewel de Spartanen als goede soldaten en gedisciplineerde burgers bekendstonden, heeft dit zelfgekozen isolement hun geen goed gedaan. Ze wonnen weliswaar de Peloponnesische oorlog van de Atheners, maar beide grootmachten raakten aanzienlijk verzwakt en deze krachtmeting luidde de ondergang van de Griekse cultuur in.

Als we nu willen nadenken over onze omgang met de grote aantallen vreemdelingen die als vluchtelingen naar ons toekomen, is het goed om naar de geschiedenis te kijken. Wat mensen vroeger hebben ervaren, mag voor ons een uitgangspunt zijn om na te denken over onze eigen ervaringen met vreemdelingen en onze reactie op hen.

Wat mensen vroeger hebben ondervonden, kan helpen om de diversiteit aan reacties die we om ons heen zien in een bepaald perspectief te plaatsen. De lange traditie van gastvrijheid daagt ons uit om over dit kenmerk van ware beschaving (en voor christenen van waar geloof) na te denken. De huidige vluchtelingenstroom is sowieso iets heel anders dan de gastvrijheid van de Germanen of de respons van Atheners op vreemdelingen, want toen ging het over enkelingen die te gast waren. Maar nu komen er miljoenen vluchtelingen naar ons toe en is een vergelijking met de tijd van de volksverhuizingen beter op zijn plaats.

Aan het einde van de vierde eeuw trokken de Vandalen en Goten van het noorden naar het zuiden. Ze zetten de toenmalige machtsverhoudingen op hun kop, maar droegen na jaren van instabiliteit wel bij aan het ontstaan van een nieuw gewest en een nieuwe cultuur in de middeleeuwen. De Europeanen zijn het resultaat van deze migratiestroom, die tot in de zesde eeuw heeft geduurd. Uit jaren van chaos heeft zich een nieuwe invloedssfeer ontwikkeld die in de middeleeuwen een positieve uitwerking had.

1
De uitdaging
van deze tijd

Door de burgeroorlog in Syrië en de vele militaire confrontaties in Irak en Afghanistan zijn er momenteel ontelbaar veel mensen op de vlucht. Omdat ze een land zoeken waar ze veilig zijn, komen ze naar Europa. Maar in veel landen worden ze niet toegelaten. Daarom hebben grote aantallen vluchtelingen gehoor gegeven aan de welkomstgroet van de Duitse bondskanselier, de inmiddels historische zin: ‘Wir schaffen das!’ Maar de vluchtelingenstroom werd groter en groter en dat gold ook voor de angst van de mensen.

Dat komt onder andere doordat er met de vluchtelingen uit Klein-Azië ook veel Afrikanen binnenkomen. De meeste jongeren vinden daar geen werk. Ze hebben de hoop verloren om in hun vaderland een bestaan te kunnen opbouwen. Als gevolg van corruptie en willekeur in zowel de regering als de economie is al hun hoop op een goede toekomst de grond ingeboord. Daarom stromen ze massaal naar het Noorden. Zelfs als ze door mensensmokkelaars financieel tot op de draad zijn uitgekleed en weten dat ze in gammele bootjes de zee op worden gestuurd, wat hun overlevingskansen aanzienlijk verkleint, voelen ze toch de drang om uit de hopeloze situatie in hun vaderland te breken en naar Europa te gaan, waar ze een beter leven hopen op te bouwen.

In het begin verbluften de Duitsers heel de wereld met een onovertroffen welkomstcultuur. Toen de eerste vluchtelingen met de trein uit Hongarije op het Centraal Station van München aankwamen, werden ze met applaus en omhelzingen begroet. Dat deed de nieuwkomers goed, ze voelden zich echt welkom in Duitsland. Maar toen begon het pas. Want al deze mensen moesten geregistreerd worden en er moest onderkomen voor hen geregeld worden. Dat leidde op veel plekken tot problemen. Toch was het indrukwekkend hoeveel mensen zich in Duitsland belangeloos inzetten om de nieuwkomers een dak boven hun hoofd te geven. Ook veel katholieke en protestantse gelovigen hebben met hun vrijwilligerswerk veel betekend door in hun gemeenten voor onderdak te zorgen en de vluchtelingen te helpen met alle administratieve rompslomp of taalonderwijs.

Veel mensen ervaren hun omgang met vluchtelingen als prettig en positief. Er ontstaan zelfs vriendschappen. Men is nieuwsgierig naar de cultuur van de ander. Veel vluchtelingen zijn op hun beurt nieuwsgierig naar de cultuur van de christenen die hen zo hartelijk opnemen.

Maar naast de welkomstcultuur ontstaat er in de maatschappij ook angst voor de migranten. Overwegend rechtse groeperingen gaan de straat op om tegen het vluchtelingenbeleid van de regering te protesteren. Ze springen op de bres voor het ‘christelijke Avondland’, voor Europa. Tomas Halik, de bekende Tsjechische godsdienstfilosoof en socioloog, noemde het in een discussie paradoxaal dat rechtse politici die het onzevader nog niet eens konden opzeggen, zich als de redders van het christelijke Avondland opwierpen. Het is de vraag wat mensen die hun geloof min of meer kwijt zijn onder dat begrip verstaan, en wat we ervan moeten denken dat met hun goedkeuring, en vaak naar aanleiding van hun toespraken, de onderkomens van vluchtelingen in brand worden gestoken. En dat er bij mensen angst wordt gekweekt door de haat die ze om zich heen zien. Internet is aan de rechterflank bij uitstek een medium waar afwijzende, vaak hatelijke, generaliserende, kwetsende, demagogische taal wordt uitgeslagen, vol vluchtelingenhaat en vooroordelen.

Naast deze veroordelende reacties van rechts, die steeds luider worden, zijn er ook terechte angsten en irritaties bij mensen die de vluchtelingen over het algemeen onbevangen verwelkomd hebben. De gebeurtenissen bij de Keulse Dom in de oudejaarsnacht van 2015, waarin vooral mannen uit Noord-Afrika vrouwen seksueel lastigvielen, waren daar mede debet aan. Een jonge vrouw die zich had ingespannen voor het vluchtelingenwerk en erg betrokken was in haar gemeente, werd vermoord door een jonge Afghaan die als vluchteling naar Duitsland was gekomen. Pas later werd bekend dat hij in Griekenland al een jonge vrouw ernstig had toegetakeld. Dit soort meldingen wakkert de angst voor migranten aan.

De terreurdaad op de kerstmarkt in Berlijn heeft een nieuwe golf van onrust onder de bevolking veroorzaakt. ‘Onschuldige’ locaties zoals een kerstmarkt kunnen kennelijk zomaar een plek van vernietiging worden. Men voelt zich nergens meer veilig. IS, Islamitische Staat, kondigde een kruistocht tegen alle christelijke symbolen aan. De berichten van moorden op christenen in kerkdiensten in Egypte, Nigeria en Irak versterken deze angstgevoelens. Mogen we ons christelijk geloof niet meer beleven? Worden we echt door de islam bedreigd? Dit soort vragen komen boven. Het is belangrijk daar doelmatige antwoorden op te geven. Iedere psycholoog zou zeggen: we moeten de psychische oorzaken van deze terreurdaden achterhalen en daarmee aan de slag gaan. Maar er is ook bescherming nodig tegen terroristen met wie een dialoog onmogelijk is omdat zij verblind zijn door een ideologie.

In de naaste omgeving van ons klooster was een minderjarige vluchteling liefdevol opgenomen in een pleeggezin. Maar hij radicaliseerde onder invloed van IS-propaganda en hakte in een trein met een bijl en een mes op een Aziatische familie in, waarbij een paar zwaargewonden vielen. Toen ontstond er bij iedereen in de omgeving die bereid was minderjarige vluchtelingen op te nemen twijfel of ze dat wel moesten doen. Dit soort berichten versterken de angsten bij mensen die in principe openstaan voor migranten. Daar komt bij dat dit soort gerechtvaardigde vrees door rechts wordt uitvergroot, op internet breed wordt uitgemeten en als propaganda tegen vluchtelingen en vreemdelingen wordt misbruikt.

Helaas melden ook betrokken mensen legio voorbeelden van irritaties en angsten. Een arts vertelde over haar ergernis als ze in een ziekenhuis mannen van Arabische afkomst behandelt. Vaak weigeren ze haar als vrouw een hand te geven of zich door haar te laten behandelen. Vrouwelijke politieagenten worden door buitenlandse mannen lastiggevallen en uitgescholden. Ze willen zich niet door vrouwen laten helpen en terechtwijzen. Dit soort incidenten veroorzaakt vooral onrust onder vrouwen. Een van de gevolgen is dat ze niet meer alleen durven gaan joggen of door een park durven lopen. Dit zijn reële angsten, die niet gebagatelliseerd mogen worden.

Het is dus nog niet zo eenvoudig om de door migranten opgewekte irritaties en de terechte angsten van de mensen serieus te nemen zonder te vervallen in negatieve propaganda of angst op te kloppen en te voeden. Het is belangrijk om incidenten nuchter te benaderen en te overwegen wat een passende reactie is. Misschien kunnen concrete maatregelen helpen om de angst te laten afnemen. Maar er zijn ook mentale manieren om ermee om te gaan. Beide wegen moeten ingezet worden. Je mag bange mensen er niet mee afschepen dat ze hun angsten zelf gecreëerd hebben en dat die dus hun eigen probleem zijn. Het zijn reële angsten, die om een realistische respons vragen. Maar een realistische respons omvat beide elementen: zowel politieke maatregelen als de psychologische weg om op nieuwe manieren met de nieuwe situatie om te gaan.

In het hanteren van vreemdelingenangst helpt een regel die al in de vierde eeuw door monniken is opgesteld. Ze zeiden: we zijn niet verantwoordelijk voor de gevoelens die in ons opkomen, maar wel voor wat we ermee doen. Toegepast op angst betekent dit: we zijn niet verantwoordelijk voor de angst die in ons opkomt. Dat gebeurt gewoon. Maar we zijn wel verantwoordelijk voor onze reactie daarop. We mogen onze angst niet laten uitmonden in haat. We moeten onze angst in de ogen zien en ons afvragen wat hij met onszelf en wat hij met de ander te maken heeft. Dan kunnen we deze angst ofwel via een psychologische weg laten afvloeien door dieper naar binnen te kijken, ofwel door bepaalde dingen te doen. Te denken valt bijvoorbeeld aan gesprekken met vreemdelingen, waardoor angsten kunnen verdwijnen. Vaak zijn er ook politieke maatregelen nodig om de vrees van de mensen in elk geval voor een deel in te dammen. Maar er bestaat geen politieke maatregel die alle angst kan wegnemen. Het is en blijft voor iedereen noodzakelijk om op persoonlijk niveau met de angst aan de slag te gaan.

We hebben in ons land niet alleen te maken met de angst voor vluchtelingen; de angst voor het sterker wordende rechts-extremisme oefent minstens zo’n sterke invloed uit. Vaak nemen woorden de plek in van daden en dat mist zijn uitwerking niet, al merken de mensen dat niet altijd zo direct. Als het taalgebruik iedere beschaving verliest en slechts dient om haat en geweld te verspreiden, is dat beslist een risico voor de maatschappij. Met de verloedering van de taal begint de verloedering van de cultuur. Met van haat vervulde en gewelddadige taal wordt de verspreiding van haat en geweld in de maatschappij in de hand gewerkt. Veel sociologen maken zich zorgen over de tweespalt in de maatschappij. Daarom is het belangrijk om alles wat er bij mensen leeft aan angst, zorg, onzekerheid en gevoelens van bedrogen zijn, serieus te nemen en er met hen over in gesprek te gaan. Er kunnen alleen begaanbare wegen worden gevonden om met de angsten om te gaan en ze op te lossen als ze allemaal geuit mogen worden.

De oorzaak van de angst ligt bij veel mensen zeker niet alleen in het hoge aantal vluchtelingen en migranten in het land, maar ook in de eigen onzekerheid. In de omgang met het onbekende merken zij dat ze hun eigen culturele identiteit zijn kwijtgeraakt. Dat is zeker het geval voor veel mensen in het voormalige Oost-Duitsland die de dictatuur van het Derde Rijk en het communisme hebben meegemaakt. Bij hen zit de angst voor vreemdelingen bijzonder diep. Daarom zou de vluchtelingenstroom een uitdaging mogen vormen om aan de eigen identiteit te werken en naar de eigen wortels te gaan zoeken. Als je gezonde wortels hebt, sta je stevig, ook als er stormen over je heen razen. Maar als je je eigen wortels niet kent, kun je van invloeden van buitenaf makkelijk onrustig worden en aan standvastigheid inboeten.

Droomtherapeute Luise Reddemann heeft zich verdiept in de vraag waarom mensen vreemdelingenhaat ontwikkelen. Zij meent:

Ik ben van mening dat het aanbeveling verdient onderzoek te doen naar de familiegeschiedenis van de mensen van de AfD [Alternative für Deutschland, politieke partij] en of een onverwerkte uitzettingsgeschiedenis een rol zou kunnen spelen. Misschien zijn velen van hen kinderen of kleinkinderen van mensen die zijn verdreven en het onverwerkte verdriet van de generatie(s) boven hen hebben overgenomen. Anderen zijn misschien nakomelingen van gezinnen uit het Westen die indertijd tegen vluchtelingen uit het Oosten waren. De huidige vluchtelingen zijn wellicht een trigger voor oude wrok en pijn, die daardoor weer oplaaien.

Reddemann, Psychologie Heute, 02/2017, pag. 62

Om de angst voor het onbekende te overwinnen is het dus noodzakelijk ook aandacht te besteden aan de psychische conditie en levensgeschiedenis van mensen die migranten afwijzen. Met alleen een moreel appel is die vreemdelingenhaat niet te overwinnen. Pas als je de oorzaken vanuit je eigen levensverhaal onder de loep neemt en daaraan gaat werken, kun je een realistische houding aanleren tegenover alles wat vreemd is in en buiten jezelf.

Een van de veelvoorkomende angsten van dit moment is het verlies van de eigen cultuur. De mensen voelen zich niet meer thuis in de omgeving waar ze wonen. In veel stadswijken in het Ruhrgebied lijkt het inderdaad wel alsof je in het buitenland bent, omdat er bijna geen autochtone bevolking meer is. Tegelijkertijd is deze angst om de eigen cultuur te verliezen een uitdaging om je af te vragen wat die eigen cultuur precies inhoudt. Veel mensen hebben tamelijk romantische ideeën bij wat ze thuis en vaderland noemen. Die gaan vaak alleen over een soort hunkering, omdat ze zich ook vóór de vluchtelingenstroom al niet meer echt senang voelden in hun vertrouwde omgeving. De confrontatie met de huidige situatie zou dus een mooie uitnodiging kunnen zijn om dat thuisgevoel in onszelf te vinden en ervoor te zorgen dat we als mensen met elkaar kunnen leven en een gevoel van gemeenschappelijkheid kunnen ervaren. Alleen dan kan het thuisgevoel wortelschieten.

Een andere angst waar rechtse groeperingen altijd weer op inspelen, is die van de islamisering. Die angst is over het algemeen gegrond. Een vrouw vertelde mij onlangs wat een moslima kort daarvoor tegen haar had gezegd: ‘Over tien jaar hebben jullie christenen hier niets meer in te brengen. Dan is alles geïslamiseerd.’ Dit soort uitspraken heb ik de laatste tijd vaker gehoord. Maar die zijn gedaan door geradicaliseerde moslims en betreffen dus uitingen van een heel kleine minderheid. Als autochtone bewoners leven we met het overgrote deel van de moslims vredig naast elkaar, net als met iedereen.