Rowan Williams

God

met

ons

De betekenis van het kruis
en de opstanding – toen en nu

Colofon

Rowan Williams

God met ons

Oorspronkelijke titel:

God with us. The meaning of the cross and resurrection – then and now

© 2017 Rowan Williams

Voor het eerst uitgegeven in 2017 in Groot-Brittannië door Society for Promoting Christian Knowledge, London, www.spck.org.uk

Nederlandstalige uitgave
© 2018 Berne Media | abdij van berne

www.berneboek.nl

Vertaling: Marian van Ham
Redactie: Joanne Seldenrath
Vormgeving omslag en binnenwerk: Garage BNO

ISBN e-book: 9789089722355

Tenzij anders vermeld, zijn de aanhalingen uit de Bijbel overgenomen uit de Nieuwe Bijbelvertaling (NBV), uitgegeven door het Nederlands Bijbelgenootschap, Haarlem, 2004.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

All rights reserved. No portion of this book may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means – electronic, mechanical, photocopy, recording or any other – except for brief quotations in printed reviews, without the prior written permission of the publisher.

Inhoud

Inhoud

Deel 1

De betekenis van het kruis

1 Het teken

2 Het offer

3 De overwinning

Deel 2

De betekenis van de opstanding

4 De opstanding van Christus – toen

5 De opstanding van Christus – nu

Epiloog - Het begin van de nieuwe schepping

Dankwoord

Over de auteur

Deel 1

De betekenis van het kruis

1 Het teken

Dat is uw roeping; ook Christus heeft geleden, om uwentwil, en u daarmee een voorbeeld gegeven. Treed dus in de voetsporen van hem die geen enkele zonde beging en over wiens lippen geen leugen kwam. Hij werd gehoond en hoonde zelf niet, hij leed en dreigde niet, hij liet het oordeel over aan hem die rechtvaardig oordeelt. Hij heeft in zijn lichaam onze zonden het kruishout op gedragen, opdat wij, dood voor de zonde, rechtvaardig zouden leven. Door zijn striemen bent u genezen.

(1 Petrus 2,21-24)

Als we naar een kerk gaan, verwachten we een kruis te zien. En als een kruis wordt verwijderd uit een openbare ruimte, zoals een crematorium of ziekenhuiskapel, zijn we meestal verontwaardigd. Maar aan het begin van het christendom was een gebedshuis de laatste plaats waar je een kruis zou verwachten te zien. Pas als we ons voorstellen dat we in een kerk een grote afbeelding van een elektrische stoel of een guillotine zien, dan beginnen we te begrijpen hoe men zich in de eerste eeuwen van het christendom voelde als men werd geconfronteerd met een kruis. Het kruis stond symbool voor lijden, vernedering, verlies van eer. Het was een teken van een machtig rijk waarin een mensenleven heel weinig voorstelde; een krachtige en rechtstreekse indicatie dat hun leven in de handen van de staat lag. Misschien stonden er wel kruisen buiten de steden of langs de kant van de weg, maar absoluut niet in een gebedshuis.

Tijdens Jezus’ vroege jeugd was er in Galilea een opstand die hardhandig in de kiem werd gesmoord door de Romeinen. Er verschenen duizenden kruisen langs de weg naar Galilea, lezen we. Als Jezus in de evangeliën zegt dat we ons kruis moeten opnemen en hem volgen, is dat geen religieuze metafoor voor zaken die een beetje lastig worden.

Dus een groep mensen die verklaarde dat het kruis het teken was voor hun trouw, had heel wat uit te leggen. Daarom gaan we kijken naar de manier waarop de eerste christenen het een en ander probeerden te verhelderen. Want als we dieper graven dan we aan de oppervlakte gewoon zijn om het kruis als een religieus symbool te zien, als we eenmaal in de gaten hebben waarnaar we eigenlijk kijken, dan worden we geconfronteerd met dezelfde vragen. Waar gaat dit om? Hoe werkt het? Waarom staat een martelwerktuig in het centrum van onze verbeelding?

De eerste christenen moeten het gevoel hebben gehad dat ze niet anders konden dan praten over het kruis. Ze wisten dat door de dood van Jezus aan het kruis hun wereld was veranderd. Ze leefden niet langer in dezelfde wereld. Ze maakten dit ontzettend krachtig duidelijk, praatten over een nieuwe schepping, over bevrijding van de slavernij. Ze spraken over de omvorming van hun hele leven en koppelden dat aan de gebeurtenissen die we elke Goede Vrijdag gedenken. Ze konden zich niet onttrekken aan het kruis – dat is wat het Nieuwe Testament in ieder geval lijkt te suggereren. Er zijn een paar nieuwtestamentici die stellen dat nadenken over Jezus aan het kruis iets later plaatsvond. Eerst was er Jezus, de charismatische leraar, de rondtrekkende profeet; men was in eerste instantie geïnteresseerd in zijn woorden en niet direct in zijn daden of zijn lijden. En toch, als je de eerste teksten van de Schrift van de christenen leest, en niet alleen de evangeliën, is het moeilijk een gedachtegoed bloot te leggen dat, zogezegd, gaat om de periode vóór het kruis. Bijna alles wat we in het Nieuwe Testament lezen wordt overschaduwd door het kruis. Het is vooral een teken voor hoeveel er is veranderd en hoe het is veranderd.

Zelfs niet-christenen in die tijd erkenden dat het kruis centraal stond bij de eerste volgelingen van Jezus. De oudste afbeelding van de kruisiging, misschien uit de tweede eeuw, is in een muur in Rome gekrast. Het is een nogal schokkende afbeelding: een man met het hoofd van een ezel is vastgebonden en vastgenageld aan een kruis, en naast het kruis staat een zeer slecht getekend figuurtje dat de korte tuniek van een slaaf draagt. Erboven staat gekrabbeld: ‘Alexamenos aanbidt zijn god.’ Waarschijnlijk heeft een van Alexamenos’ medeslaven dit tekeningetje op de muur gemaakt om hem belachelijk te maken. Maar hij wist, net als Alexamenos, dat de god van Alexamenos een gekruisigde God was.

De eerste christenen hadden wel wat uit te leggen, en dat geldt ook voor ons. In een van de mooiste christelijke gedichten van de twintigste eeuw (de tweede van de Four Quartets) schrijft T.S. Eliot: ‘Nogmaals, ondanks alles, noemen wij deze Vrijdag goed.’ Dat is het uitgangspunt van onze bezinning in dit hoofdstuk: waarom is dit werktuig van lijden en dood een teken voor wat goed is?

De eerste christenen waren sterk in het nadeel. Ze beweerden dat de wereld was veranderd omdat er iemand was geëxecuteerd op een manier die normaal gesproken alleen gold voor slaven en rebellen. Ze zeiden dat hun nieuwe leven afhing van iemand die zo overhoop lag met de Romeinse wereld dat de absolute kracht van het rijk hem had vermorzeld. Dat op zich was niet zo rampzalig als men had kunnen zeggen dat hij was gestorven omdat hij opkwam voor zijn volk en zijn geloof. In de paar eeuwen voor de geboorte van Jezus ontwikkelde het Joodse volk theorieën over martelaarschap. Ze waren gaan geloven dat het God behaagde als iemand stierf voor de wet en het volk. Er is een zin in een tekst uit die tijd die bevestigt dat ‘God de ziel van een mens als een waardig offer beschouwt.’ Maar Jezus stierf niet omdat hij het volk of de wet verdedigde tegen buitenlandse onderdrukking. Hij stierf omdat degenen die zijn volk bestuurden hadden gecollaboreerd met de onderdrukker. Daarom stonden de eerste christenen voor een dilemma: hier was iemand die door de staat was veroordeeld en verworpen door het religieuze gezag van zijn eigen volk. Dus stel je eens voor dat je een van de eerste christenen bent en dat dat je teken is. Waar is het dan een teken van?

Teken van Gods liefde en vrijheid

In het Nieuwe Testament komen we een aantal keer een uitspraak tegen als ‘God toont’ of ‘bewijst’ zijn liefde voor de wereld met of door het kruis. Bijvoorbeeld in Romeinen 5,8: ‘Christus stierf voor ons … en dat is Gods bewijs van zijn liefde voor ons.’ We vinden hetzelfde in 1 Timoteüs 2 en een aantal keer in de eerste brief van Johannes. Door Jezus en vooral Jezus’ dood heeft God zijn liefde aan ons ‘bewezen’. Het Evangelie volgens Johannes gaat zelfs nog verder; het spreekt over de dood van Jezus als ‘verheerlijking’: wanneer Jezus sterft, wordt Gods glorie volledig geopenbaard. Dus de executie van Jezus is een bewijs dat God van ons houdt, en het is een getuigenis over wat voor soort God we praten. In Johannes 12 zegt Jezus: ‘Wanneer ik omhoog geheven word, zal ik iedereen naar mij toe halen’ en door de context wordt duidelijk dat de toehoorders in de war en gechoqueerd zijn door de zinspeling op een kruisiging. Op deze manier dringen de eerste christenen de verwachtingen, je zou bijna clichés kunnen zeggen, van de wereld om hen heen naar de achtergrond. Ja, het kruis is ons teken en het is een teken voor de soort God waarin we geloven.

Op welke manier toont Jezus’ executie de liefde van God? Hoe wordt het zo’n teken? We zien daar iets van in Lucas 23,34 en in de eerste brief van Petrus 2,23. In Lucas zegt Jezus als hij wordt gekruisigd: ‘Vader, vergeef hun.’ En in de brief van Petrus worden we eraan herinnerd dat wanneer Jezus wordt beschimpt, hijzelf niemand beschimpt: ‘Toen hij gehoond werd, hoonde hij niet.’ Hier is sprake van een goddelijke liefde die niet door geweld kan worden verslagen: we doen het slechtste, maar toch wendt God zich niet van ons af. We verwerpen en doden degene die de liefde van God in zijn woorden en daden uitdraagt, en die liefde blijft doen wat zij altijd deed. De Jezus die sterft aan het kruis, is volledig in samenhang met de Jezus die we tijdens zijn dienstwerk hebben gevolgd. Die samenhang toont dat we de liefde die doorgaat door leven en dood heen niet van de wijs kunnen brengen. Dus wanneer Pilatus en de hogepriester, die namens ons allen lijken te handelen, God in Jezus in een hoek drijven, duwt God in Jezus terug, vriendelijk maar vastberaden, en dat doet Hij als altijd: liefhebbend, vergevingsgezind en helend.

Het kruis is dus een teken van de transcendente vrijheid van Gods liefde. Dit is een God wiens handelen en reactie op ons niet kunnen worden gedicteerd door wat we doen. Je kunt God niet in de val laten lopen, bedriegen of dwingen zich tegen zijn aard in te gedragen. Je kunt doen wat je wilt, maar God is God. En als Hij wil liefhebben en vergeven, dan heeft Hij lief en vergeeft Hij of je dat nu wilt of niet, want Hij is vrij. In tegenstelling tot ons leven dat regelmatig wordt overheerst door een soort emotionele boekhouding: ‘Ik geef jou dat, jij geeft mij dit.’ ‘Ik bied je vriendschap, jij biedt me vriendschap.’ ‘Jij behandelt me slecht, en ik behandel jou slecht.’ We zitten gevangen in cycli van voor-wat-hoort-wat-gedrag. Maar God zit niet vast in wat voor cyclus dan ook; God is vrij om te doen wat Hij wil, en daar kunnen we niets tegen doen.

Het kruis is een teken van de transcendente vrijheid van Gods liefde.

En dat is het goede nieuws: onze machteloosheid om Gods geest te veranderen. En dat is maar goed ook, want Gods geest is gericht op ons, op genade en op leven. God zal altijd onze zonde, ons falen, overleven. God raakt nooit uitgeput door wat we doen. God is er altijd, Hij kan relaties herstellen die wij steeds opnieuw verbreken. Dat is het teken van het kruis, het teken van vrijheid.

Uit dat aspect van het Nieuwe Testament is in de christelijke geschiedenis de traditie ontstaan die soms ‘exemplarisme’ wordt genoemd: het kruis van Christus is een voorbeeld. ‘Christus heeft geleden, om uwentwil, en u daarmee een voorbeeld gegeven’, zegt 1 Petrus 2,21. Jezus was niet gebonden aan de vicieuze cirkel van vergelding; ook wij zijn daartoe in staat en zo zouden wij ook moeten zijn. Christus nam geen represailles, vergold geweld niet met geweld, en dat zouden ook wij niet moeten doen. In Handelingen van de apostelen zien we dat de vrije vergeving van Jezus aan het kruis de reactie van de volgelingen al vormgeeft. Stefanus, de eerste martelaar, staat op het punt om geëxecuteerd te worden, en dan zegt hij ongeveer hetzelfde als Jezus. Wat Jezus zei tegen de Vader, zegt Stefanus tegen Jezus: ‘Reken hun deze zonde niet aan’ (Handelingen 7,60). Dan al lijkt de manier waarop Jezus stierf aan het kruis een voorbeeld geworden voor christen-gelovigen. Als we dus de geweldloze, niet-vergeldende reactie van Jezus navolgen, worden we een teken van dezelfde goddelijke liefde. Wij laten in ons leven, in onze bereidheid om ons te verzoenen, de wereld zien in wat voor God wij geloven; een God die vrij is ten aanzien van de vicieuze cirkel van geweld en vergelding.

Maar dat is niet het enige. Het kruis is voorbeeld tot ons maar ook een voorbeeld voor ons. Het is een voor-beeld – in de oude betekenis – dat óns de liefde van God laat zien. Zo ziet de liefde van God eruit: zij is vrij en daarom zowel oppermachtig als volledig kwetsbaar. Oppermachtig omdat ze altijd zegeviert, maar kwetsbaar omdat zij absoluut geen garantie op werelds succes biedt. De liefde van God is van een andere orde; niet de macht die ons bezighoudt, die van manipulatie en je een weg naar de top werken. Dit brengt ons iets verder dan wat er in het Nieuwe Testament staat, maar slechts een beetje. Het is heel natuurlijk om dit idee te ontwikkelen, en het is erg sterk ontwikkeld in het christelijke denken. Het stelt ons in staat om te zeggen dat de liefde van God de soort liefde is die zich vereenzelvigt met de machtelozen; de soort liefde die op niets anders een beroep doet dan haar integriteit, die zich niet met dwang of geweld een weg baant. Zij leeft, zij overleeft, zij ‘wint’ slechts door zichzelf te zijn. Aan het kruis is Gods liefde gewoon wat zij is, en zij is krachtig, zij verandert en schokt de wereld, zelfs op het moment als er, op aards niveau, sprake is van falen, verschrikking en dood.

Zo ziet de liefde van God eruit: zij is vrij en daarom zowel oppermachtig als volledig kwetsbaar.

Dit is voor christenen altijd een zeer krachtige overtuiging geweest: de weerloosheid van de liefde van God, een liefde die slechts zichzelf heeft om op te vertrouwen en toch op de een of andere manier oppermachtig is. De zwakte van God, zegt Paulus, is sterker dan de menselijke kracht (1 Korintiërs 1,25). En zo’n liefde, zoals zo veel christenen hebben gezegd, trekt ons naar Jezus. Zij heeft een magnetische kracht, omdat zij een liefde is die ons niet kan bedreigen. Hoe zouden we nee kunnen zeggen?