Anselm
Grün

Je mag
vertrouwen
houden

Woorden van troost
in tijden van ziekte

Colofon

Anselm Grün

Je mag vertrouwen houden

Oorspronkelijke titel:

Du kannst vertrauen

Uitgegeven door Vier-Türme GmbH, Münsterschwarzach

© 2017 Anselm Grün

© 2018 Berne Media | abdij van berne

www.berneboek.nl

Vertaling: Linda Jansen (www.creativitekst.nl)

Vormgeving omslag en binnenwerk: Garage BNO

ISBN 978 90 8972 242 3

ISBN e-book 978 90 8972 243 0

NUR 728

Tenzij anders vermeld, zijn de aanhalingen uit de Bijbel overgenomen uit de Nieuwe Bijbel Vertaling (NBV), uitgegeven door het Nederlands Bijbelgenootschap, Haarlem 2004.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

All rights reserved. No portion of this book may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means – electronic, mechanical, photocopy, recording or any other – except for brief quotations in printed reviews, without the prior written permission of the publisher.

Inhoud

Inhoud

Voorwoord

Inleiding

I DE BETEKENIS VAN ZIEKTE

1 Psychologische verklaringen

2 Bijbelse verklaringen

II MET DE ZIEKTE OMGAAN

1 Bijbelse impulsen om met ziekte om te gaan

2 Een spirituele houding ten opzichte van ziekte

3 Overdenkingen voor zieke mensen

III OVER DE BEGELEIDING VAN ZIEKE MENSEN

1 Zeg de zieke de waarheid

2 Zieken bezoeken

3 De verzorging van zieke dierbaren

4 Stervensbegeleiding

5 Begeleiding door rituelen

IV TOT SLOT

Zegenwenskaartjes voor zieken

Suggesties voor rituelen

De veertien staties van de kruisweg

Literatuur

Voorwoord

Dit boek is niet alleen geschreven voor zieken, maar ook voor mensen die patiënten verzorgen of begeleiden. Er worden gedachten aangereikt die patiënten kunnen helpen hun ziekte beter te begrijpen en er op een spirituele manier mee om te gaan. Het boek is tevens een uitnodiging om te mediteren over de betekenis van je eigen ziekte en over de ervaringen die ieder er persoonlijk mee opdoet.

Ik wil patiënten aanmoedigen om een dagboek bij te houden en de gedachten te noteren die tijdens de ziekteperiode in hen opkomen. Ik ben dit boek gaan schrijven naar aanleiding van eigen ervaringen tijdens ziekte en dingen die me troffen bij de begeleiding van zieke mensen. Een andere verrijkende stimulans was de uitwisseling met de theologe Hsin-Ju Wu, met wie ik tijdens een langdurig verblijf in Taiwan heb samengewerkt en gezamenlijke presentaties heb gegeven. Zij heeft ervaringen opgedaan die erg overeenkomen met die van mij.

We zijn allebei ook erg geïnspireerd door het verhaal van een pastor over een vrouw die had opgeschreven wat er tijdens haar ziekte allemaal door haar heenging. Op de begrafenis van deze vrouw lazen familieleden stukjes uit haar dagboek voor. Alle aanwezigen werden diep geraakt door de gedachten die zij tijdens haar ziekte had gehad en die ze niet alleen voor zichzelf, maar ook voor haar familie had opgeschreven.

Dit boek is ook bedoeld voor mannen en vrouwen die zieken, hun familieleden en vrienden bezoeken. Ik hoop dat de gedachten die je hier vindt, kunnen helpen in het contact met zieken of dat ze aanknopingspunten bieden om hen aan te moedigen op een spirituele manier met hun ziekte om te gaan.

Het boek bevat ook voorbeelden van rituelen die begeleiders met hun patiënten kunnen uitvoeren, overdenkingen en zegenwenskaartjes die in tijden van ziekte troostrijk en behulpzaam kunnen zijn. Zieken hebben behoefte aan beelden en woorden als een vorm van houvast. Het is voor hen erg belangrijk dat de hulpverlening niet alleen met woorden plaatsvindt, maar vergezeld gaat van rituelen die verder gaan dan dat.

Ik hoop patiënten met dit boek iets in handen te geven dat hen helpt met hun ziekte om te gaan. Ik hoop ook dat hun begeleiders door dit boek inspiratie opdoen voor hun omgang met zieke mensen. Inhoudelijk is het in nauwe samenspraak met mevrouw Hsin-Ju Wu tot stand gekomen en het is als een weerslag van onze gemeenschappelijke ervaringen te beschouwen. Doel van dit boek is om zieken en hun begeleiders te helpen betekenis te geven aan wat ze meemaken en dat bewuster te doorleven.

Pater Anselm Grün

Inleiding

Jezus heeft zich op een heel bijzondere manier het lot van zieken aangetrokken. Hij heeft zieken genezen en ons, zijn volgelingen, geïnstrueerd naar de zieken om te zien en zelfs om hen te genezen. In het zendingsbevel geeft Jezus zijn leerlingen deze opdracht: ‘Ga op weg en verkondig: “Het koninkrijk van de hemel is nabij.” Genees zieken, wek doden op, maak mensen die aan huidvraat lijden rein en drijf demonen uit’ (Matteüs 10:7 ev.).

Zieke mensen die genezen, zijn een teken dat het koninkrijk van de hemel nabij is. Als God in mensen woont, kunnen ze beter worden. Dat betekent niet dat iedere lichamelijke ziekte onmiddellijk verdwenen is. Maar de ziel van de mens wordt gezond en heel. Jezus roept ons christenen op om een genezende uitstraling uit te oefenen op de mensen om ons heen. We moeten leven opwekken in mensen die innerlijk dood zijn. We moeten mensen die zichzelf niet kunnen aanvaarden, rein maken, in de zin dat we ze liefdevol bejegenen, zodat ze zichzelf als waardevol en heel kunnen gaan zien. En we moeten demonen uitdrijven, wat betekent dat we mensen bevrijden uit ziekmakende, ongezonde bolwerken, die grote invloed op het denken en voelen hebben. We moeten de mensen bevrijden uit hun innerlijke kerkers.

Jezus is actief naar zieke mensen toegegaan. De evangelist Matteüs betrekt zijn genezende bediening op woorden van de profeet Jesaja: ‘(…) opdat in vervulling ging wat is gezegd door de profeet Jesaja: “Hij was het die onze ziekten wegnam en onze kwalen op zich heeft genomen”’ (zie Matteüs 8:17 en Jesaja 53:4). In de eerste brief van Petrus worden de werken van Jezus tegen de achtergrond van de volgende profetische woorden geplaatst: ‘(…) door zijn striemen zijt gij genezen’ (1 Petrus 2:24 en Jesaja 53:5). Zo wordt een op Christus geïnspireerde weg getoond om ziekte op een spirituele wijze te hanteren. Op dezelfde manier spoort Jezus de christenen aan om zieken te bezoeken en samen met hen op weg te zijn.

Aan de hand van de Bijbel wil ik deze drie gebieden behandelen: de betekenis van ziekte, een spirituele benadering van ziekte en christelijke hulpverlening aan zieke mensen.

I
DE BETEKENIS
VAN ZIEKTE

Als je ziek wordt, ontstaat er onrust vanbinnen. Waarom ik?, vraag je je af. Ik heb altijd gezond geleefd, ik ben verantwoord bezig geweest. Waarom heb ik dat nu? Wat heb ik verkeerd gedaan? Heb ik dan toch niet genoeg op mijn voeding gelet? Of ben ik ziek geworden van de stress op het werk en de spanningen in mijn huwelijk?

We zoeken altijd naar oorzaken als er ziekte op ons levenstoneel komt. Vaak komt God daar ook in voor. Waarom heeft God dit toegelaten? Hoe kan God zo wreed zijn? Wat is dat voor een God die ik mijn leven lang gediend heb? Heb ik me in God vergist? Is deze ziekte een straf van God omdat ik niet heb geleefd zoals Hij het wilde?

Niemand is immuun voor ziekte. Al heb je nog zo gezond geleefd, op de juiste voeding gelet en voor genoeg beweging gezorgd, er is geen garantie dat ziekte jouw deur voorbij zal gaan. Als je ziek wordt ga je naar de dokter en benut je alle opties van de medische molen. Maar je moet ook innerlijk in het reine komen met je ziekte en deze interpreteren als een opdracht waar je aan kunt groeien. In die zin kan ziekte als een geestelijke opdracht beschouwd worden.

De ziekte haalt de vaste grond onder je voeten weg en roept tal van vragen op. De eerste gaan over je manier van leven. Wil mijn ziekte zeggen dat ik iets heb gemist, dat ik ontrouw ben geweest aan mijn eigen waarheid? Heb ik te veel hooi op mijn vork genomen? Heb ik te hard gewerkt? Heb ik te veel moeten slikken? Heb ik belangrijke signalen van mijn lichaam en geest genegeerd? Wat wil deze ziekte me duidelijk maken? Is er iets wat ik moet veranderen? Welke bakens moet ik verzetten? Waar komt het werkelijk op aan in mijn leven? Moet ik stappen terugdoen, bewuster en zorgvuldiger leven? Wat betekenen mijn vrienden en familie voor me? Waar heb ik hen tekortgedaan? Stel dat de tijd die me nog rest beperkt is, hoe wil ik dan met hen omgaan? De ziekte is een kans om over je leven na te denken en andere accenten aan te brengen.

Wat wil deze ziekte duidelijk maken? Hoe is je kijk op het leven door de ziekte veranderd? Welke relativerende uitwerking heeft ze gehad op je levensnormen, welke andere zijn ervoor in de plaats gekomen? Heeft de ziekte je in de war gebracht en wanhopig gemaakt? Of ben je boos geworden: op God, op het lot, op de artsen die je niet voor deze ziekte behoed hebben?

1
Psychologische
verklaringen

Veel mensen die ziek worden, zoeken naar oorzaken voor hun ziekte. Ze doen zelfonderzoek: of ze iets verkeerd hebben gedaan en of er het een of ander is aan te merken op hun levenswijze. Deze manier om de ziekte te duiden is afgeleid van het causaal-deductief model van Sigmund
Freud, de grondlegger van de psychoanalyse. Daarbij wordt de ziekte herleid op een oorzaak in het verleden. Dit analysemodel levert natuurlijk relevante informatie op. Als je ongezond gegeten hebt, weet je wat de oorzaak van je ziekte is. Heb je te veel alcohol gedronken, dan weet je dat je lever daar een knauw van heeft gekregen. Erkennen van de oorzaak kan een uitnodiging zijn om dingen in je leven te veranderen, de oorzaken van je ziekte te vermijden of te verminderen.

Maar lichamelijke aandoeningen hebben vaak ook een psychische oorzaak. Een voorbeeld. Een vrouw kreeg gordelroos, en een van de redenen dat het niet meer overging, was het feit dat de relatie met haar man verstoord was. Met haar verstand wilde ze beslist aan haar huwelijk vasthouden, maar haar lichaam gaf duidelijk aan dat ze daar op den duur alleen maar slechter van zou worden. Toen ze zich van haar man had laten scheiden, knapte ze op.

Maar als je het paradigma van oorzakelijkheid doortrekt, zeg je tegen iedere patiënt dat hij zelf de aanstichter van zijn ziekte is. In de newagebeweging klinkt de kwetsende zin ‘Je roept de ziekte zelf op’. Met die woorden kwets je de zieke en doe je hem en zijn situatie geen recht. Je bezorgt hem een schuldgevoel, en daardoor maak je zijn ziekte alleen maar erger. Je ondermijnt zijn gezondheid. Maar het is tegenwoordig nog steeds heel gebruikelijk om ziekte klakkeloos weg te zetten als psychisch.

Dat het voor de patiënt heel kwetsend kan zijn, blijkt bijvoorbeeld uit het boek van de Amerikaanse psycholoog Ken Wilber. Hij vertelt hierin over de borstkanker van zijn vrouw Treya en hoe ze daarmee omgaat. Hoe Treya het zelf heeft ervaren, blijkt uit de eveneens opgenomen passages uit haar dagboek.

Als Treya een maand getrouwd is, wordt er borstkanker bij haar geconstateerd. Dat is een enorme schok. Maar het wordt helemaal erg als ze de reactie van haar vrienden hoort, van wie velen, net als zijzelf, psycholoog zijn. Ze zijn heel snel met hun conclusies: ‘Je hebt kanker omdat je te veel wrok verdrongen hebt.’

Treya en haar man worden woedend en praten intensief met elkaar over het waarom van ziekte. Er valt hun iets op: telkens als iemand een theorie over mijn ziekte ontwikkelt, weigert die persoon vervolgens om zich met mij en mijn ziekte in te laten. Hij stelt zijn theorie tussen mij en hemzelf in, omdat hij niet bereid is me in mijn ziekte werkelijk te begrijpen en zich voor me open te stellen.

We moeten er dus erg mee uitkijken om de ziekte onmiddellijk in een bepaald kader te zetten. En het is helemaal uit den boze om de oorzaken in het verleden te zoeken. Want het verleden kun je niet veranderen. Je kwelt alleen maar jezelf met schuldgevoelens door op je zoektocht naar antwoorden achterom te kijken.

Een positiever model van causaliteit is dat van Carl Jung, dat het finale verklaringsmodel wordt genoemd. Jung richt zich niet op het verleden. Hij vraagt zich vooral af welke initiatieven de ziekte aanbeveelt voor de toekomst. Door dat te doen pijnig je jezelf niet met schuldgevoelens, maar grijp je de ziekte aan om bewuster en zorgvuldiger te leven en het nodige in je leven te veranderen. Je luistert naar de boodschap die de ziekte brengt. Ze heeft je iets te zeggen. Ze is richtinggevend voor de toekomst. Als je keer op keer verkouden wordt, zeg je op een gegeven moment ook: het komt me de neus uit. Maar dan ga je jezelf niet kwellen met het verleden. Je vat de verkoudheid veel eerder op als een aansporing om beter op jezelf te letten, vaker grenzen te stellen.

De ziekte houdt verband met de ziel. Het is een stimulans om beter op je lijf en geest te letten. Maar je moet niet in het verleden gaan wroeten naar dingen die je verkeerd hebt gedaan. Want dan gooi je jezelf voor de voeten dat het je eigen schuld is. Dit soort zelfverwijten helpen je geen steek verder. Het is heel normaal dat je niet honderd procent van de tijd heel bewust en zorgvuldig leeft. Maar de aanmoediging om het wat voorzichtiger en zorgzamer aan te doen, moet je niet in de wind slaan.

Carl Jung verbindt zijn finale verklaringsmodel met het concept van synchroniciteit (gelijktijdigheid). Het gebeurt nogal eens dat fysieke en psychische verschijnselen tegelijk optreden. Toch kun je de gelijktijdige manifestatie van ziekte en psychische problematiek niet causaal verklaren. Ik geef een voorbeeld. Een jonge vrouw vroeg me eens: ‘Als je een pees scheurt, heeft dat dan een psychische oorzaak?’ Deze vraag verbaasde me en ik vroeg: ‘Waarom vraag je dat zo specifiek?’ Ze antwoordde: ‘Ik had een relatie met een jonge man, maar die heb ik verbroken. De avond daarna heb ik bij het volleyballen mijn pees gescheurd.’

In dit geval is de gelijktijdigheid nauwelijks causaal te verklaren. Maar dit is wel een fenomeen dat je vaak ziet. Innerlijke verscheurdheid gaat vaak samen met een uitwendig ongeval. Dat kun je dan als een symbool zien, maar je moet niet naar oorzaken vragen.

Als je het finale verklaringsmodel van Jung als uitgangspunt neemt, kun je bij ziekte de volgende vragen stellen: Wat houdt leven in als de tijd beperkt is, als er een ziekbed is? Wat is de zin van mijn leven? Wat wil God mij door deze ziekte duidelijk maken? Wat wordt mijn focus?

De ziekte dwingt je om een veelheid aan illusies los te laten. Je ervaart je eindigheid, je vergankelijkheid. Je gaat alles wat je tot nu toe gepresteerd hebt relativeren. Je kunt de ziekte alleen hanteren met een houding van innerlijke vrede als je bereid bent je te bezinnen op je ware identiteit. Wie ben ik in wezen? Wat is mijn ware zelf?

Al het uiterlijk vertoon valt weg. Het lichaam takelt af en is niet meer om aan te zien. Dan moet je wel naar binnen gaan om te ontdekken wie je ten diepste bent. Te midden van alle bedreigingen van buitenaf en fysieke verzwakking is er in je kern een ruimte waar je intact en heel bent. Het is de plek van innerlijke stilte, waar God zelf in je woont. In die ruimte moet je je terugtrekken en je concentreren op wat wezenlijk is. Al het andere verdampt.

Er dringen zich nog meer vragen op als er ziekte in het spel komt. Wat blijft er over als ik overlijd? Wat is de essentie van mijn leven? Wat is het spoor dat ik getrokken heb? Op die manier is de ziekte een uitnodiging je opnieuw te realiseren wat je met je leven wilt doorgeven, wat de eigenlijke boodschap is die je aan je dierbaren wilt overbrengen.