LEVEN EN
WERK VAN
Hildegard
van Bingen

Hans Wilbrink

COLOFON

© Berne Media | uitgeverij abdij van berne

www.bernemedia.com

Eerste druk 2013

Tweede, licht herziene druk 2015

Derde, geheel herziene druk 2018

Oorspronkelijke titel: Ootmoed

De publicatie van dit boek is mede mogelijk gemaakt door een subsidie van de Stichting Sormani Fonds.

Vormgeving omslag en binnenwerk: Garage BNO

ISBN: 978-90-8972-246-1

ISBN e-book: 978-90-8972-247-8

NUR 728

Alle rechten voorbehouden. Behoudens de door de Auteurswet 1912 gestelde uitzonderingen, mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd (waaronder begrepen het opslaan in een geautomatiseerd gegevensbestand) of openbaar gemaakt, op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. De bij toepassing van artikel 16B en 17 Auteurswet 1912 wettelijk verschuldigde vergoedingen wegens fotokopiëren, dienen te worden voldaan aan de Stichting Reprorecht, Postbus 882, 1180 AW te Amstelveen. Voor het overnemen van een gedeelte van deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken op grond van artikel 16 Auteurswet 1912 dient men zich tevoren tot de uitgever te wenden. Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave de uiterste zorg is besteed, aanvaarden de auteur(s), redacteur(en) en uitgever geen aansprakelijkheid voor eventuele fouten of onvolkomenheden.

INHOUD

INHOUD

VOORWOORD

INLEIDING

Hoofdstuk 1 HILDEGARD VAN DE DISIBODENBERG

De wereldlijke en kerkelijke situatie in de twaalfde eeuw

Het gezin waarin Hildegard opgroeide

De kleine Hildegard

Geschonken als oblaat

Haar eerste visionaire ervaringen

De volwassen Hildegard

De Disibodenberg

De vita van Hildegard

Hildegard van de Disibodenberg

De dood van Jutta in 1136

De ommekeer in het leven van Hildegard: het jaar 1141

Volmar, secretaris en leermeester

Richardis van Stade

Hoofdstuk 2 HILDEGARDS DEBUUT:LIBER SCIVIAS, DEEL I

Het eerste boek: Liber Scivias

Het vierde visioen van het eerste deel van Scivias.

Het neoplatonisme

Hoofdstuk 3 HILDEGARD ZOEKT NAAMSBEKENDHEID

Hildegard aan abt Bernardus van Clairvaux

De brief van Bernardus aan Hildegard

Paus Eugenius III

Hoofdstuk 4 HILDEGARD VERHUIST NAAR BINGEN: LIBER SCIVIAS, DEEL II

Tweede visioen van het tweede deel

Het derde visioen van het tweede deel

Een Marialied

Ordo Virtutum, het Spel der Deugden

Hoofdstuk 5 DE BRIEVEN VAN HILDEGARD

De eerste brief: Hildegard aan koning Frederik, 1152

De tweede brief aan koning Frederik, 1153

De derde brief van Hildegard aan koning Frederik

De vierde brief aan Frederik, 1163

Hildegard als personal coach en management consultant

Personal coaching

Brieven aan abten en abdissen: management consultancy

Brieven aan kloosterpopulaties: groepsmanagement

Hildegard en haar brieven aan de pausen

Hildegard en haar eigen kloosterpopulatie, haar micro-omgeving

Hildegard aan het zusterconvent op de Rupertsberg

Hoofdstuk 6 CAUSAE ET CURAE EN PHYSICA

Liber compositae medicinae (Causae et Curae)

Liber simplicis medicinae (Physica)

Hoofdstuk 7 HILDEGARD GAAT OP REIS

De reizen van Hildegard

Stabilitas loci, de standplaatsgebondenheid

Een chronologische reconstructie

1160: Krauftal, Trier en Hördt

1163: Ingelheim

1163: Keulen

De katharen

Hildegard nogmaals over de katharen

1166: Ebrach en Mainz

1170: Kirchheim-Bolanden

Hildegard aan Werner (Kirchheim-Bolanden)

Hildegard tussen Cluny en Cîteaux

1179: naar Mainz

Hoofdstuk 8 LIBER VITAE MERITORUM

Aardse liefde en hemelse liefde

Geloof en ongeloof

Vertwijfeling en hoop

Indolentie en kracht

Genotzucht en kuisheid

Hoofdstuk 9 LIBER DIVINORUM OPERUM

Het filiaal te Eibingen

Liber Divinorum Operum, Het Boek van de Goddelijke Werken

Proloog

Het eerste visioen van het eerste deel

Het tweede visioen van het eerste deel (fragment 1).

Het tweede visioen van het eerste deel (fragment 2).

Het enige visioen uit het tweede deel, fragment

Het eerste visioen van het derde deel

De engelen

Het derde visioen van het derde deel

Een schokkende gebeurtenis in 1173

Het vijfde visioen uit het derde deel (fragment)

Het vijfde visioen van het derde deel (vervolg)

Hoofdstuk 10 DE LIEDEREN EN DE MUZIEK

De sequens van de heilige Maximinus

Ave generosa.

O clarissima mater

Een lied voor de maagden

O orzchis Ecclesia

Lingua ignota, de onbekende taal

Voor de heilige Bonifatius

Hoofdstuk 11 GUIBERT DE GEMBLOUX

Hildegard aan Guibert de Gembloux (1175) – fragment

De monniken van Villers

Hoofdstuk 12 HET INTERDICT EN HET AFSCHEID

Hildegard aan de prelaten van Mainz (1178)

Hildegard aan bisschop Christiaan (1179)

Hildegard sterft

NAWOORD

BIBLIOGRAFIE

Voor mijn zoon

VOORWOORD

Voor u ligt de derde druk van mijn boek over Hildegard van Bingen. De eerste en tweede druk zijn verschenen in respectievelijk 2013 en 2015 onder de titel Ootmoed, leven en werk van Hildegard van Bingen. Ten behoeve van deze derde druk heb ik de tekst op een aantal punten ingrijpend gewijzigd en aangevuld. De wijzigingen zijn het duidelijkst merkbaar in hoofdstuk zes, het hoofdstuk over Hildegards natuurgeneeskunde. Studie van internationale wetenschappelijke literatuur, en overleg met ter zake kundige artsen hebben bij mij geleid tot een genuanceerder opvatting over Hildegards kruiden- en ziektenleer. Door deze nieuwe inzichten werd het noodzakelijk de tekst aan te vullen en aan te passen.

Ik heb tegelijkertijd ook zoveel mogelijk rekening gehouden met de kritische op- en aanmerkingen die mijn lezers en recensenten mij bij de eerdere drukken hebben toegezonden. Ik dank hen daarvoor. Er wordt overal ter wereld Hildegard-onderzoek verricht. Relevante nieuwe inzichten heb ik in de tekst ingevoegd en ik heb de bibliografie achterin het boek dienovereenkomstig uitgebreid.

Hildegard van Bingen mag ook heden ten dage, meer dan achthonderd jaren na haar dood, rekenen op een grote belangstelling voor haar persoon en haar werk. Omdat zij zo veelzijdig was, komt die aandacht van verschillende kanten: van de paus in Rome, kerkhistorici, mediëvisten, herbaristen en, zeker ook, van hen die belangstelling hebben voor zingeving en spiritualiteit.

Er zijn veel zoekende mensen, speurend naar een houvast omtrent God; er zijn veel verlangende mensen, uitziend naar een antwoord van God, of misschien zelfs naar een aanraking van Hem.

Hildegard van Bingen legt getuigenis af van haar relatie met God, van haar contact met het Levende Licht, zoals zij dat noemt. En ze geeft misschien antwoorden op vragen van die verlangende mensen. Daarom staat zij nu zo sterk in de belangstelling. In deze tijd, nu zoveel traditionele instituties hun spirituele boodschap niet goed meer voor het voetlicht weten te brengen, grijpt de zoekende en verlangende mens terug naar het ongedwongen woord van de mystieken.

Hildegard getuigt in alle nederigheid, in alle ootmoed. Ze adviseert aan elke verlangende mens klein te worden, het hart leeg te maken, het hart te geven. In het Latijn is dat cor dare of, kortweg, credere en dat is: geloven.1

Ik heb getracht recht te doen aan de betekenis en de waarde van Hildegards teksten door haar zelf vaak aan het woord te laten. Daarnaast beschrijf ik haar lange, soms turbulente leven. Ik doe dat als wetenschapper, maar in dit boek ook als één van die verlangende zoekers. Het boek is bestemd voor de geïnteresseerde lezer die er niet voor terugschrikt soms wat dieper in de teksten door te dringen.

Ik dank allen die de publicatie van dit boek hebben mogelijk gemaakt. Heel in het bijzonder dank ik mijn zoon drs. Hans Wilbrink jr., historicus en ruslandkundige, die mij met zijn grote historische kennis heeft geïnspireerd en met zijn minutieuze manier van lezen voor veel fouten heeft behoed. Als ervaren gebruiker van de digitale bronnen, maakte hij veel materiaal onmiddellijk voor mij toegankelijk en ook daarom was hij voor mij een grote steun. Ik draag dit boek van harte aan hem op.

Dr. Hans Wilbrink

1 Zie: Mieke Kock-Rademakers, Scivias Ken de Wegen 1 (2015) 47

INLEIDING

Hildegard van Bingen was een begenadigd talent. Deze middeleeuwse abdis, schrijfster en componiste was lichamelijk zwak, maar had een creatieve en krachtige geest. Haar visionair-theologische oeuvre heeft een imposante omvang. Ze schreef daarnaast nog allerlei andere studies, zoals verhandelingen over edelstenen, kruiden en ziekten. Ze schreef ook vele brieven en schiep een indrukwekkend liederencorpus. Het is nauwelijks voorstelbaar dat ze bij al deze geestelijke inspanningen ook nog op maatschappelijk en politiek gebied actief en invloedrijk is geweest. Zo nam ze krachtige standpunten in binnen het kader van de investituurstrijd, de strijd tussen paus en keizer en ze is onmiskenbaar emancipatoir van belang door haar onverschrokken optreden jegens de mannelijke dominantie in haar voornamelijk kerkelijke omgeving.

In dit boek wordt het leven van Hildegard beschreven vanaf haar geboorte tot en met haar dood. Daarbij laat ik haar dikwijls zelf aan het woord. Van alle grote werken die ze heeft geschreven, zijn fragmenten vertaald en toegelicht. Door de geschreven gedachten van Hildegard heel precies weer te geven en te interpreteren, kunnen we misschien doordringen tot in haar ziel en ervaren wat haar daarin ten diepste heeft bewogen: de goddelijke invloed, het Levende Licht, de genade. Hildegard heeft gedurende haar lange leven alle boodschappen die ze ontving omgezet in mensentaal en doorgegeven. De verbreiding van de goddelijke boodschap zag ze als haar levenstaak. Dit boek draagt misschien een beetje aan dat streven bij. Immers, de universele christelijke waarden die zij in de twaalfde eeuw verkondigde, zijn ook in onze tijd nog van het grootste belang. Ik zal de algemeen geldende, waardevolle thema’s uit haar teksten proberen te distilleren, waardoor dit boek kan bijdragen aan de vervulling van haar wens tot expansie van het goede en het moreel juiste ten aanzien van God, de mens en de natuur. Daardoor kan dit boek misschien ook een bescheiden positieve bijdrage leveren aan het waardensysteem van de lezer. Hildegard van Bingen is op vele terreinen een interessante figuur. Kennis nemen van haar gedachtegoed kan heel verrijkend zijn. We zullen kennis maken met de spirituele kracht van haar werk. Daarnaast ook met haar sociale invloed en haar artistieke, met name muzikale werken. Ook haar medische bekwaamheid komt natuurlijk aan de orde.

Ik begin met een historische positiebepaling. Daarna beschrijf ik Hildegards leven chronologisch van 1098 tot 1179. Al haar grote werken passeren de revue evenals de belangrijkste gebeurtenissen in haar leven.

Hoofdstuk 1

HILDEGARD VAN DE
DISIBODENBERG

De wereldlijke en kerkelijke situatie in de twaalfde eeuw

Voordat we aan haar werk uitvoerig aandacht besteden, reconstrueren we de tijd vanaf haar geboorte tot haar intrede in het klooster op de Disibodenberg. Die heuvel ligt in de buurt van het Duitse Alzey, niet ver van de bisschopsstad Mainz. Hildegard werd geboren in het jaar 1098; ze stierf in 1179. Ze leefde dus voornamelijk in de twaalfde eeuw.

In de twaalfde eeuw was er nog geen sprake van duidelijke landsgrenzen. De politieke regio’s waren voortdurend in beweging; ze breidden zich uit en krompen weer, al naargelang de militaire successen van de heersende edelen en de verervingen van land en goederen. Wel waren er enkele grote machtsblokken, waarin min of meer cohesie bestond tussen de verschillende landstreken, zoals het Duitse Rijk, Frankrijk, Engeland en het Byzantijnse Rijk. Deze grote feodale rijken werden al dan niet succesvol geleid door koningen en keizers.

Ook de katholieke kerk was in die dagen een invloedrijk machtsbolwerk. De pausen begaven zich dikwijls op het politieke vlak, initieerden krijgstochten en streefden naar uitbreiding van macht en invloed, ook in de domeinen waar van oudsher de koning en de keizer het voor het zeggen hadden. Denken we in dit verband aan de Kruistochten, maar ook, op kleinere schaal, aan de regionale imperialistische activiteiten van bisschoppen en abten.

In de tijd van Hildegard gold nog heel sterk het zogenaamde Dictatus Papae (1075) van paus Gregorius VII (1073-1085), die in zijn (investituur)strijd met de Duitse keizer Hendrik IV had besloten om nu maar eens definitief en onomstotelijk aan te geven welke regels er voortaan over de machtsverdeling moesten gelden. Om enigszins een indruk te krijgen citeer ik hier enkele van die regels.

De paus heeft uitgevaardigd:

Dat alleen hij bisschoppen kan ontslaan en aannemen.

Dat men met geëxcommuniceerden niet onder één dak mag verblijven. Dat het alleen hem toegestaan is om, volgens de noden van de tijd, nieuwe wetten uit te vaardigen, congregaties samen te voegen, een sticht tot abdij te verheffen, een welvarend bisdom te splitsen of arme bisdommen samen te voegen.

Dat alle vorsten alleen de voeten van de paus kussen. Dat in de kerken alleen zijn naam genoemd wordt. Dat het hem is toegestaan keizers af te zetten.

Dat geen vonnis dat door hem is uitgesproken door iemand anders kan worden herroepen. Dat hij door niemand berecht mag worden. Dat de kerk van Rome nimmer heeft gedwaald, naar de getuigenis van de Heilige Schrift, ook nooit dwalen zal.

Dat hij die zich niet in overeenstemming met de Kerk van Rome bevindt, zich niet katholiek kan noemen.2

De sfeer van dit dictaat is arrogant en dwingend. Dit heeft allerminst de-escalerend gewerkt. Natuurlijk zette het kwaad bloed bij de keizer. Hij reageerde dan ook fel door in datzelfde jaar een eigen kandidaat op de bisschopszetel van Milaan te benoemen, ofschoon daar al eerder door de paus een bisschop was aangesteld. Daarop reageerde vervolgens weer de paus door de keizer met onmiddellijke ingang in de ban te doen.

Een en ander leidde in het Duitse Rijk tot grote commotie onder de vorsten. Die vreesden namelijk dat zij de paus als belangrijke bondgenoot zouden kwijtraken. Ze maakten hun ongenoegen daarover aan de keizer kenbaar. In 1077 ondernam Hendrik dan ook op aandrang van die vorsten zijn roemruchte gang naar Canossa, de tijdelijke verblijfplaats van de paus, om hem aldaar zijn excuses aan te bieden. Die werden door de paus aanvaard, nadat hij de keizer eerst een aantal dagen in de vrieskou voor de poort had laten bivakkeren. Maar in 1084 ging het weer mis. Hendrik bezette onverhoeds Rome. De paus wist toen maar ternauwernood te ontsnappen. Hendrik erkende het absolute primaat van de paus dus niet. De keizer streefde naar politieke en territoriale macht, de paus naar sociale en religieuze invloed. Maar ze begaven zich te vaak op elkaars terrein, met alle gevolgen van dien.

Hildegard heeft het meest van doen gehad met een van de opvolgers van Hendrik, namelijk Frederik de Eerste Barbarossa, die in 1155 door de paus tot keizer werd gekroond. Barbarossa noemde zijn rijk Sacrum Imperium Romanorum, het Heilige Roomse Rijk, als tegenhanger van de Sancta Ecclesia, de Heilige Kerk van de pausen. Ook Barbarossa was een lastige tegenspeler van de paus. Hij organiseerde vijf veldtochten naar Italië en veroorzaakte op een zeker moment zelfs schisma’s door het aanstellen van tegenpausen. We zullen nog zien dat Hildegard enkele stevige pogingen deed om deze wildebras te beteugelen.

De twaalfde eeuw was dus een turbulente tijd. Ook op monastiek terrein gebeurde het een en ander. De macht van de benedictijner abdij in Cluny in Frankrijk was sinds de tiende eeuw al groot, mede ten gevolge van de hervorming die aldaar succesvol was ingezet, wat betekende dat de machtige leken in de kloosters en de kerken langzaam maar zeker hun invloed verloren. Kloosters zijn religieuze instituten en zouden dus in wezen gelieerd moeten zijn aan de bisschoppen en de paus en niet aan de koning, de graaf en de hertog. Maar in werkelijkheid was er dikwijls sprake van vervlechting van de belangen, ook al omdat de kloosters vaak door leken werden gesticht. Door de terugdringing van de leken, kwamen de inkomsten direct ten goede aan de kloosters zelf. Abten en abdissen stichtten steeds vaker zelf hun kloosters en filialen. Vele abdijen volgden de hervorming van Cluny. Belangrijke volgers waren bijvoorbeeld de kloosters van Hirsau en Gorze en van daaruit volgden nog vele andere. Maar het succes van Cluny had ook een keerzijde: er ontstond een gevoel van zelfgenoegzaamheid en door de groeiende economische welstand leefde men er in weelde en dreef men af van de Regula Benedicti, de Regel van Benedictus die aan kracht verloor en dat leidde tot tegenactie van hen die een andere invulling van het monastieke ideaal voor ogen hadden.3

In 1098, het geboortejaar van Hildegard, werd de Orde der Cisterciënzers gesticht door Robert de Molesme, een monnik die zuiver volgens de strikte interpretatie van de Regel van Benedictus wilde leven, in tegenstelling tot de nogal frivole sfeer van zijn abdij in Cluny.4 Hij stichtte een nieuwe kloosterorde. Eerst in Molesme en toen dat klooster ook de regels begon te verwaarlozen in het Noord-Franse Cîteaux. De nieuwe orde ontleende haar naam aan de Latijnse equivalent van Cîteaux: Cistercium. Vanuit dat klooster werden later meer dan vijfhonderd filialen gesticht, waaronder het bekende klooster van Clairvaux, waarvan Bernardus de eerste abt was. Jarenlang woedde er in monnikenland een strijd tussen de strenge en de wat minder strenge uitvoerders van de Regula Benedicti. Er waren benedictijnen en cisterciënzers. Bij beide ordes had je ‘rekkelijken’ en ‘preciezen’. De benedictines Hildegard correspondeerde met de cisterciënzer Bernardus, zoals we nog zullen zien. We zullen die briefwisseling nader analyseren en proberen te bepalen tot welke monastieke groepering Hildegard heeft behoord door vast te stellen wat haar houding is geweest ten aanzien van de interpretatie van de Regel.

Door de toenemende ontwikkeling van de wetenschap trad er bovendien steeds meer spanning op tussen denken en geloven, tussen de nieuwe wetenschap en de aloude godsdienst; een strijd die bijvoorbeeld gevoerd werd door de geleerde monniken Bernardus van Clairvaux en Abelardus. Zij polemiseerden en discussieerden over de wetenschappelijke benadering van God. Daarbij koos Abelardus meer voor de rationele en Bernardus voor de spirituele benadering. We bevinden ons dan nog niet in de tijd van de scholastiek, waarin de rationele en systematische benadering van God prominent de theologie zou gaan beheersen, maar wel in de voorfase daarvan.5

Het is natuurlijk heel interessant om te bezien wat de opvattingen van Hildegard waren in deze theologische richtingenstrijd. Kortom, het was zowel op het wereldlijke, als op het geestelijke vlak een zeer woelige, maar ook boeiende periode. Een tijd van wankelende heilige huisjes. Een tijd van verandering.

Het gezin waarin Hildegard opgroeide

Hildegard werd vermoedelijk in het plaatsje Bermersheim, niet ver van Mainz in de West-Duitse deelstaat Rijnland-Palts, geboren. Over haar geboorteplaats zijn de meningen verdeeld: ook het plaatsje Niederhosenbach,6 in dezelfde buurt, wordt genoemd. Maar vooralsnog wordt aangenomen dat de argumenten daarvoor niet overtuigend zijn. Ik houd het dus ook maar op Bermersheim, een piepklein gehucht, met tegenwoordig minder dan vierhonderd inwoners en een dorpskerkje met natuurlijk een standbeeld van Hildegard. Het kerkje geeft ruimte aan de diensten van katholieken en protestanten en dateert van na de tijd van Hildegard. Op die plek stond vroeger de kerk waarin Hildegard werd gedoopt.

De ouders van Hildegard waren Hildebert en Mechtild, zeer religieuze mensen, van wie in de vita van Hildegard – de levensbeschrijving die tijdens en direct na haar leven al geschreven is – gezegd wordt dat zij ‘in aardse beslommeringen verwikkeld waren’ en dat zij ‘door hun rijkdom in aanzien stonden’.7 Hildegard was hun tiende kind, wat wellicht een deel van die aardse beslommeringen kan verklaren. Ze woonden op een uitgebreid landgoed dat vader Hildebert bestierde. Van het huis en de omliggende gebouwen is hier en daar nog een restant in latere gebouwen gebruikt; verder is er niets meer van over. Het was geen burcht, meer een hoeve. We hebben er kennis van, omdat deze bezittingen in oorkonden zijn vermeld en beschreven.

Hildegard kwam, zoals gezegd, uit een gezin van tien kinderen. We kennen drie broers en vier zussen bij hun naam: Hugo, hij was domcantor in Mainz; Roricus, kanunnik in Tholey aan de Saar en Drutwin; deze beheerde later het erfgoed van zijn ouders. Haar zus Clementia was non in het klooster van Hildegard. Van de zussen Irmingard, Odilia en Jutta weten we verder niets; we kennen alleen hun namen. Minstens vier kinderen van Hildebert en Mechtild behoorden dus tot de geestelijke stand.

In Bermersheim bracht Hildegard haar eerste levensjaren door in het drukke gezin, samen met haar broers en zussen en haar gelovige en welgestelde ouders die een zeker aanzien hadden verworven. Het gezin kende geen armoede. De sociale status van haar ouders doet verder een leeromgeving vermoeden waarin de kinderen creatief en intellectueel werden uitgedaagd. In het geval van Hildegard kwam daar nog bij dat zij vanaf haar achtste jaar van een gouvernante, Uda von Göllheim, bij wie ze vermoedelijk intern verbleef, onderwijs kreeg. Bij Hildegard werd basiskennis aangebracht van vakken als lezen, schrijven, muziek, Latijn, rekenkunde en godsdienst. In tegenstelling tot de meeste kinderen van haar leeftijd bevond Hildegard zich dus, wat betreft haar geestelijke ontwikkeling, in een bevoorrechte positie. Fysiek echter was ze er in haar vroegste jeugd niet goed aan toe: ze leed pijn, was veel ziek en dikwijls bedlegerig. Eigenlijk is ze haar hele leven ziekelijk gebleven; in haar werk en in haar vita vinden we veel aanwijzingen daarvoor.

De kleine Hildegard

Recent wetenschappelijk onderzoek geeft aan dat Hildegard enigszins autistisch was, omdat zij zou voldoen aan een aantal criteria die daarover zijn geformuleerd in de internationaal gehanteerde diagnose-index.8 Dat zij in haar vroege kindertijd moeizaam communiceerde en gedragsmatig afweek van haar leeftijdsgenoten is een eerste aanwijzing daarvoor. Hildegard was een beetje een vreemd kindje met een aanvankelijk wat geremd sociaal gedrag. Ze trok zich terug en was ziekelijk. In haar biografie staat ‘vanaf haar vroegste kinderjaren bleven herhaaldelijke en bijna onophoudelijke ziektepijnen niet uit. Haar autisme en haar ziekte kunnen ook de redenen geweest zijn voor het individuele onderricht dat zij kreeg. Haar ouders hebben in ieder geval gezocht naar een goede leercoach die paste bij het kind. Zij vonden die eerst in de persoon van Uda en later ook in de persoon van Jutta, die zich in het klooster over haar ontfermde.

Hildegards manier van leren door te ‘zien’ en haar voorkeur voor het geschreven woord in plaats van het gesproken woord en haar vroegtijdige uitzonderlijke leesvaardigheid duiden op een vorm van hyperlexie, wat ook soms een aanwijzing is voor autisme. Andere kenmerken zijn haar meer dan normale muzikale capaciteiten, haar bijzonder goed ontwikkelde geheugen en de latere ontwikkeling tot een geleerde van hoog niveau. Hildegards uitzonderlijke taalvaardigheid is ook een aanwijzing, evenals haar neiging om de dingen in een zelf ontworpen taal te benoemen. Ze ontwierp een kunsttaal, haar lingua ignota (onbekende taal) en een eigen alfabet, haar litterae ignotae, een manier om de talige wanorde in haar hoofd te beteugelen; met andere woorden, ze was dikwijls overprikkeld en ontwierp misschien daarom haar eigen eenvoudige taal, alleen bestemd voor haar en enkele intimi. We lezen in haar werk vaak dat zij op zoek was naar structuur, schema, orde in de chaos en mentale rust.9 De keuze van haar ouders voor individueel onderwijs en haar latere intrede in het geordende kloosterleven zouden heilzaam hebben gewerkt voor die rust, waardoor zij kon studeren en waardoor later haar empathisch vermogen tot ontwikkeling kon komen. Zoals vaker bij autisten het geval is, bereikte ook Hildegard op wat latere leeftijd een hoog ontwikkelingsniveau.

Ze geeft dikwijls aan dat ze de grote hoeveelheid prikkels die zij van buiten en van binnenuit ontving niet kon absorberen. Het diagnostisch schema wijst dus inderdaad in de richting van autisme. Het zou een verklaring kunnen zijn voor haar fysieke en geestelijke toestand op de visionaire momenten. En het zou een begin van een verklaring kunnen zijn voor dat vreemde fenomeen van de lingua ignota, de onbekende taal.

Geschonken als oblaat

Hildegard was ook een ‘oblaat’, dat wil zeggen, een kind dat door de eigen ouders aan het klooster was afgestaan. De benedictijner kloosters werden in die tijd voor een niet onaanzienlijk deel bevolkt door kinderen. Vaak ook door kinderen met een handicap. Deze kinderen ontvingen op deze wijze gedeeltelijk hun opvoeding en ontwikkeling in een wel erg eenzijdig gedefinieerde groep en in een onnatuurlijke omgeving die zij zelf waarschijnlijk nooit zouden hebben gekozen. Het woord ‘oblaat’ is afgeleid van het Latijnse woord ‘offerre’ dat ‘aanbieden’ betekent. Ons woord ‘offeren’ is daar eveneens van afgeleid. Eigenlijk is er dus bij het aanbieden van een kind aan een klooster sprake van het offeren van een kind. In de Bijbel wordt gesproken van de tiende penning die wordt bestemd voor de Kerk. Hildegard was het tiende kind en zij werd door haar ouders ongevraagd en onvoorwaardelijk voorbestemd voor een geestelijke levenswandel. Van een eigen keuze was geen sprake. Het leven van deze kinderen was doorgaans niet gemakkelijk. Professor Mayke de Jong, mediëviste, heeft over hen een boeiend boek geschreven. Zij vermeldt dat de oblaten continu leefden in een sfeer van custodia en disciplina: zij werden voortdurend in de gaten gehouden en waren onderhevig aan strenge regels.10 Hildegard werd afgestaan op achtjarige11 leeftijd aan Uda en op twaalfjarige of dertienjarige leeftijd, samen met Jutta, aan de benedictijner monniken van de Disibodenberg, alwaar Jutta haar magistra, haar moeder-overste, werd. Ze gingen wonen in een besloten deel van het klooster. Hildegard heeft moeite gehad met die keuze van haar ouders. Althans, ze heeft moeite gehad met het feit dat haar niet om instemming was gevraagd. In haar eerste boek Scivias schrijft ze: ‘Wie zijn kinderen aan de heilige levenswandel wil onderwerpen, moet dit niet onverstandig doen, maar wijs, met hun toestemming en zonder dwang.’12 Verder raadt ze ouders aan langer te wachten met het aanbieden van een kind aan de dienst van God: zo kan het kind er zelf over beslissen. En als het zou beslissen niet in te stemmen met een geestelijke levenswandel, dan mag het er nimmer toe gedwongen worden. Uit het feit dat Hildegard er een aantal paragrafen aan wijdt in haar eerste boek, mag worden afgeleid dat ze er niet zonder reden over heeft nagedacht. Ze zag natuurlijk rondom zich in het klooster jongens en meisjes die er ongemotiveerd, rusteloos en met angst en verdriet hun puberteit doorbrachten.

Hildegard was dol op haar moeder. Dat kunnen we opmaken uit een aantal opmerkingen die zij in haar visionaire werk en in haar brieven heeft gemaakt. In het vierde visioen van haar eerste boek Scivias, dat verderop uitvoerig behandeld zal worden, beschrijft Hildegard de dolende ziel. Ze hanteert daarbij ook de metafoor van moeder en kind. De ziel mist het huis van haar Schepper, zoals een kind zijn afwezige moeder missen kan. Ze mist haar moeder als ze schrijft: ‘O, hoe lang, hoe lange tijd heb ik geen deel meer aan uw moederlijke lieflijkheid, waarmee u me met veel liefkozingen zo hartelijk hebt opgevoed.’ En even verder roept ze uit: ‘O, wat moet ik, ellendige, nu doen? Gedurende een korte tijd voelde ik de lieflijkheid van mijn moeder, waardoor ik meende dat zij mij weer naar zich terug wilde halen; maar ach! Laat ze me nu weer in de steek?’13 Hildegard verlangde naar haar moeder. Ze was zich ervan bewust dat zij tijdens haar verblijf bij Uda, maar zeker daarna, toen zij eenmaal in het klooster was ingetreden, op onnatuurlijke wijze van haar moeder gescheiden was.

Haar eerste visionaire ervaringen

In de vita lezen we dat Hildegard zich herinnerde dat zij reeds op driejarige leeftijd een groot licht zag, waardoor zij geschokt raakte, maar waarover zij zich echter niet met anderen kon verstaan: ze was nog teveel een kind. Ook maakt de vita gewag van haar eerste visioenen, die ze kreeg tijdens haar jonge jaren. Ze beschikte toen wel over voldoende woordenschat om erover te kunnen praten, maar gaf er de voorkeur aan erover te zwijgen.

De volwassen Hildegard

Het dagelijkse ritme van het klooster, het Officie, de lectio divina, d.i. de geestelijke lezing, en de beperkte leefomgeving hebben in haar jeugd ongetwijfeld ook bijgedragen aan de noodzakelijke rust in haar leven waardoor zij zich geestelijk en sociaal kon ontwikkelen. Anderzijds, wie het leven van Hildegard bestudeert, kan zich niet aan de indruk onttrekken dat zij in latere jaren ook heeft geleden onder de druk van het kloosterbestaan. Dit lijden nam bezit van haar geest en ontnam haar dikwijls de fysieke kracht. Wie met monniken in onze tijd spreekt, kan soms iets vergelijkbaars vernemen, namelijk dat het kloosterleven ook een worsteling is, omdat de regel vereist dat moet worden afgezien van de bevrediging van veel geestelijke en lichamelijke verlangens en genoegens. De liefde tot God moet onophoudelijk zo groot zijn dat men kan afzien van alle andere liefdes. Wie van nature extravert is, wie aan de ander of aan de wereld iets wil zeggen, moet voortdurend in gevecht met zichzelf, gekerkerd door de gelofte en beperkt door de beslotenheid van het convent. Hildegard, die vol zat met goddelijke ideeën, die beschikte over een krachtig denkvermogen en een indrukwekkende creativiteit, heeft het een hele poos ook moeilijk gehad. Toen ze haar eerste visioenen ontving, heeft ze enorm geworsteld met de vraag wat ze ermee aan moest. De Regel en misschien ook haar autistische gemoed belemmerden een al te uitbundig gedrag naar buiten toe, maar de oproep van de goddelijke stemmen vroegen een tegengesteld optreden. De loyaliteit aan de orde en de leiding ervan stond lijnrecht tegenover de loyaliteit jegens de oproepen die zij tijdens de visionaire ervaringen ontving. En dat verlamde haar letterlijk en ze werd er verdrietig van. Ook voor de middeleeuwse mens telde het universele adagium van de sociaal filosoof Arnold Cornelis: ‘Wie te sterk extern wordt gestuurd, komt aan zichzelf niet toe en zal één of meer van de basis-
emoties angst, boosheid of verdriet ontwikkelen.’14 Bij Hildegard uitte dat verdriet zich ook lichamelijk: ze was van tijd tot tijd ziek en bedlegerig; zij leed pijn en kon dikwijls haar voeten niet gebruiken. In haar vita staat: ‘Al wat haar ontbrak aan krachten van de uiterlijke mens, werd toegevoegd aan haar innerlijke mens door de geest van kennis en deugdkracht, en terwijl haar lichaam wegkwijnde, gloeide op wonderbaarlijke wijze haar geestesvuur op.’15 Uiteindelijk beteugelde ze haar innerlijke onrust met behulp van een monnik die we kennen als haar rechterhand Volmar, over wie later meer. Hij overtuigde haar van de noodzaak om uit te dragen wat haar innerlijk gegeven was. Naast Volmar was ook Jutta een belangrijke gids in haar jonge leven.

De Disibodenberg

Wie op de huidige Disibodenberg een kijkje neemt – wat zeer de moeite waard is – treft er een uitgebreide ruïne aan van het benedictijnenklooster uit de twaalfde eeuw en van een aantal gebouwen uit de eeuwen daarna. Men heeft getracht de plaats van de vrouwenkluis te reconstrueren. Het is een heel klein gebouw, dichtbij de grote kloosterkerk. Het is nauwelijks voorstelbaar dat in die kleine ruimte minstens twintig zusters hebben samengewoond. De ruïne is goed geconserveerd en er is een route over het hele terrein uitgezet die voorzien is van teksttafels. Grote kaarten geven de historische ontwikkeling van het klooster weer en tonen de bezoeker hoe de situatie na 1108 is veranderd. Ook is er een museum gevestigd. De plek wordt, behalve als historische bezienswaardigheid, ook bezocht om er een meditatieve wandeling te maken. Devote teksten begeleiden de bezoeker: in totaal twaalf psalmteksten met corresponderende teksten uit het werk van Hildegard. Deze tocht van bezinning eindigt in een moderne, kleine Hildegardkapel.

De heuvel is genoemd naar de heilige Disibod, een Iers-Schotse monnik die er rond het jaar 600 een doopkapel bouwde en een kleine kluis om in te wonen. Hildegard schreef een levensbeschrijving van hem. Disibod was heel belangrijk voor de kerstening van de betreffende regio. Na zijn dood is de plek in verval geraakt. In de elfde eeuw werd er een kanunnikenklooster gebouwd, dat veel later, in 1108, door toedoen van de aartsbisschop van Mainz werd omgevormd tot een klooster van de benedictijnen. In dit klooster, dat gedurende een groot aantal jaren nog verder werd uitgebreid, trad het jonge meisje Hildegard in, – waarschijnlijk in 1112 – samen met de zes jaar oudere Jutta en nog een postulante van wie wij verder niets weten. Hildegard van Bermersheim werd Hildegard van de Disibodenberg. Zij zou op de Disibodenberg blijven tot het jaar 1150, het jaar waarin ze op eigen initiatief verhuisde naar de Rupertsberg in Bingen.

De vita van Hildegard

Voordat we overgaan tot deze belangrijke tweede periode van Hildegards leven, de tijd die zij doorbracht in het klooster op de Disibodenberg, sta ik even stil bij haar vita, het boek dat al een paar keer genoemd is. Wat is een vita? En wie schreef de vita van Hildegard?

Een vita is een levensbeschrijving van een vooraanstaand persoon uit de Middeleeuwen. ‘Vita’ is een Latijns woord en betekent: ‘leven’. Prominenten en heiligen viel soms de eer ten deel dat al tijdens hun leven begonnen werd met een biografie. Het voordeel van zo’n wat premature levensbeschrijving is de mogelijkheid de persoon zelf nog te kunnen raadplegen. Soms ook werd – nogal onbescheiden – met de vita begonnen op instigatie van de persoon zelf. Dat was waarschijnlijk niet zo bij Hildegard; bevriende monniken hebben het initiatief genomen. Meestal werden vita’s pas na de dood van de betreffende persoon geschreven. Dat gold bijvoorbeeld voor die van de jong gestorven magistra van Hildegard, de zes jaar oudere Jutta: Vita domnae Juttae inclusae. Deze vita is in 1137 geschreven, een jaar na haar dood. Het samenstellen van een vita gebeurde dikwijls door een monnik, omdat die de kunst van het schrijven machtig was. Vaak was dat de biechtvader van de te beschrijven heilige man of vrouw. Die was immers tot in vele details van zo’n leven op de hoogte. Bij het schrijven van de vita van Hildegard zijn drie monniken betrokken geweest. Deze levensbeschrijving bevat ook enkele autobiografische passages. Dat zijn eigenlijk bewaard gebleven aantekeningen van twee interviews die door de monnik Volmar, de
secretaris van Hildegard, bij Hildegard zijn afgenomen. De in het Latijn
geschreven vita van Hildegard is in het Nederlands vertaald door Tony Lindijer.16 De Latijnse titel luidt: Vita Sanctae Hildegardis. De oorspronkelijke Latijnse tekst bevat ook nog een briefwisseling met een abt over een door de duivel bezeten vrouw en een aantal getuigenverklaringen van wonderen die door Hildegard zouden zijn verricht. Deze verhalen zijn door medezusters van Hildegard verteld ter ondersteuning van hun verzoek tot heiligverklaring van Hildegard. Van een officiële heiligverklaring is het overigens destijds nooit gekomen, al is er later, in de achttiende eeuw, wel een paus geweest die haar heeft toegevoegd aan de heiligenkalender. Maar dat was niet volgens de regels van het canonieke proces. Hildegard werd tot voor kort vereerd als volksheilige, met name in het Duitstalige gebied. Sinds mei 2012 echter is Hildegard door een beslissing van de Duitse paus Benedictus XVI tot heilige verklaard die universeel en niet alleen regionaal mag worden aangeroepen. Tegelijk werd zij in 2012 benoemd tot kerklerares, een eer die slechts weinigen in de geschiedenis van de katholieke kerk ten deel gevallen is. Het bewijst dat Hildegard ook gezien wordt als een belangrijke vertolker van de katholieke leer en een representant van de orthodoxe lijn van Rome.

De eerste monnik die in 1174 bezig is geweest met een beschrijving van een deel van het leven van Hildegard is de oude monnik Godfried van de Disibodenberg. Hildegard leefde toen nog. Hij beschreef de jaren van Hildegard op de Disibodenberg. We weten niet of het zijn eigen initiatief is geweest of dat de abt van de Disibodenberg of iemand anders erop heeft aangedrongen. Dit deel van de biografie is later door twee andere monniken, Theoderik van Echternach en Guibert de Gembloux, nader bewerkt. Volgens de Duitse wetenschapper Monika Klaes is Theoderik daar pas in 1181 aan begonnen in zijn eigen klooster te Echternach.17 Het manuscript van Godfried werd eerst door Guibert aangevuld en omgewerkt; een aantal autobiografische passages werd er doorheen geweven; dat zijn dus de uit de mond van Hildegard zelf opgetekende interview-fragmenten van Volmar. Waarschijnlijk is het eindresultaat door Theoderik geredigeerd. Aldus ontstond tussen 1181 en 1186 op een nogal ingewikkelde manier de ons bekende eindversie van de Vita Sanctae Hildegardis.

We zijn natuurlijk blij met deze biografie. Ze verschaft ons veel informatie over de historische Hildegard. Andere belangrijke informatiebronnen zijn natuurlijk haar brieven en haar (visionaire) werken. Daarover handelen de hoofdstukken die volgen. Maar eerst even terug naar de Disibodenberg.

Hildegard van de Disibodenberg

Zoals gezegd werd Hildegard in 1106 afgestaan aan de weduwe Uda. Door haar werd Hildegard als het ware voorbereid op een levenslang verblijf in een klooster. In diezelfde tijd werd ook Jutta door Uda onderricht. Het zou kunnen dat zij beiden intern bij Uda verbleven; ook is het mogelijk dat Uda intern als gouvernante woonde in de burcht van Sponheim, het ouderlijk huis van Jutta. Dan zou Hildegard daar ook naartoe verhuisd moeten zijn. Wat vast staat is dat in 1112 Hildegard samen met Jutta in het benedictijnenklooster op de Disibodenberg werd geprofest.18 Hildegard was toen dertien of veertien jaar. Waarschijnlijk trad Hildegard twee jaar eerder, in 1110, als oblaat in. Jutta werd er haar magistra en gaf haar ook nader onderricht. Ze zette de leerweg van Uda voort. In de vita staat het volgende: ‘…Jutta, die haar zorgvuldig opvoedde onder het kleed van nederigheid en onschuld, haar enkel de psalmen van David leerde en haar voordeed hoe deze op een tiensnarig psalterium tot jubelen te brengen.’19 Hildegard kwam dus tijdens haar puberteit in het klooster van de benedictijnen, in een kluis die apart stond van dat klooster. De nonnen hadden er een kruidentuin en volgden de diensten van het Officie in de kloosterkerk. In die kloosterkerk leerden ze heel veel. Elke dag zongen ze de psalmen en elke dag was er lectio divina, een diepgaande geestelijke lezing. Dat waren voor Hildegard ongetwijfeld momenten van geestelijke ontwikkeling: vergroting en verdieping van de Bijbelkennis en kennismaking met de patristische geschriften van bijvoorbeeld Hiëronymus en Augustinus en van belangrijke geleerden zoals Plotinus, Eriugena, Anselmus en Bernardus.

Kortom, in de jaren na 1112 groeide Hildegard op in een heel specifiek gedefinieerde groep van kloostervrouwen en monniken tot een deugdzame en geleerde, maar vaak zieke vrouw. We horen pas weer iets over haar in 1136, het jaar waarin Jutta stierf en Hildegard met algemene stemmen werd gekozen tot haar opvolgster. Zij werd op achtendertigjarige leeftijd moeder-overste en dat zou haar leven volledig veranderen. Abdis werd ze toen nog niet; ze woonde met haar zusters immers in een dubbelklooster onder leiding van een benedictijner abt met de naam Kuno.

De dood van Jutta in 1136

Ze schrokken hevig, Hildegard en enkele medezusters, toen zij het gehavende, dode lichaam van hun magistra Jutta gereed maakten voor de teraardebestelling: ze bleek zichzelf een leven lang gekastijd te hebben met een scherpe ketting die zij rondom haar middel droeg. Meestal droegen zelfkastijders zo’n van haakjes voorziene ketting rond een been. Kluizenaars en monniken gingen soms gehuld in een schurend geitenharen onderhemd, een boetekleed, om zich te identificeren met de lijdende Christus of om zichzelf door pijniging geestelijk te reinigen. We kennen uit de latere middeleeuwse geschiedenis ook de flagellanten, veertiende-eeuwse zelfgeselaars die in groepen van stad tot stad trokken om openlijk boete te doen voor de zonden van de mensen; zonden die geleid zouden hebben tot de pestepidemie van de jaren veertig van die eeuw. Toen al snel bleek dat de flagellanten zelf die epidemie door hun bloederig zweepgedrag aan het verspreiden waren, werd deze wrede vorm van zelfkastijding verboden.

In de tijd van Hildegard was zelfkastijding nog niet breed verbreid, de ascese wel. Dat wil zeggen, men leefde in de kloosters in alle soberheid, bijna arm, in een systeem van strenge tucht en onthouding van seksuele genoegens. Een leven van vasten en onthechting, waardoor alle lijfelijke en geestelijke energieën gericht konden worden op het verlangen naar en de navolging van Christus. Probaat middel om preventief het opkomen van seksuele gevoelens te beteugelen was de zelfpijniging. De stap van ascese naar zelfkastijding was dan ook niet groot.

Hildegard heeft zich uitdrukkelijk van deze leefwijze gedistantieerd. Zij was weliswaar voorstander van matiging, maar had een heilig ontzag voor de schoonheid, zuiverheid en de viriditas, dat is de ‘groenkracht’ van een gezond lichaam. Ze heeft in een aantal brieven onmatig vasten veroordeeld, omdat dit volgens haar juist een averechts effect had op de geest. Zo schreef ze bijvoorbeeld in een brief aan een abdis: ‘Vaak zie ik dat, als de mens door bovenmatig vasten zijn lichaam schaadt, zich dan zelfgenoegzaamheid in hem voordoet. En door die zelfgenoegzaamheid wordt méér kwaad aangericht, dan wanneer hij zich normaal zou voeden.’20 Aan een andere abdis schreef ze: ‘Wie daarentegen door onmatig vasten zijn lichaam uitput, gaat altijd met een verstoord gemoed door het leven.’21 En weer op een andere plaats zei ze: ‘Zo
vernietigt mateloos vasten dat geen juiste manier en geen goede norm kent, het lichaam van de mens, omdat het niet de groenkracht wordt gegeven van een tijdige verkwikking.’22 Hildegard was geen tegenstander van vasten, maar wel van onmatig vasten. Ze hield niet van dat overdreven gedoe. Hildegard was benedictines, zij volgde dus de Regel van Benedictus, maar zoals we nog zullen zien, volgde ze de Regel niet rigide; de Regel was voor haar een middel en geen doel op zichzelf.

Hoewel Jutta een belangrijke rol heeft gespeeld in de geestelijke en intellectuele ontwikkeling van Hildegard, was er tussen hen beiden later toch een wezenlijk verschil in de waardering van en de opvattingen over bepaalde monastieke en contemplatieve concepten. Jutta verdroeg de externe druk van het kloosterleven en de sturing van de Regel van Benedictus vanuit diepe overtuiging. Sterker nog, zij sublimeerde het kloosterleven op haar eigen, haast pathologische wijze tot totale geestelijke en lichamelijke afhankelijkheid, terwijl Hildegard vanaf het moment van Jutta’s dood juist krachtig blijk gaf van haar streven naar onafhankelijkheid in de breedste zin van het woord. Vanaf het jaar 1136 trad Hildegard, als de nieuwe magistra van het nonnenconvent op de Disibodenberg, steeds vaker naar buiten.

De ommekeer in het leven van Hildegard: het jaar 1141

Hildegard zelf beschreef de grote ommekeer in haar leven in het begin van haar eerste grote werk, Scivias, als volgt:

‘Het gebeurde in het jaar 1141 na de menswording van Christus, toen ik 42 jaar en zeven maanden oud was. Uit de geopende hemel kwam een vurig licht, hevig bliksemend; het trof mij vol in mijn hersenen en het zette mijn hart en mijn gehele borst als een vlam in brand, niet echter verterend, maar verwarmend, zoals de zon iets verwarmt, waarop zij haar stralen doet neerkomen. En plotseling verkreeg ik inzicht in de uitleg van de boeken, van de psalmen, de evangeliën en de overige katholieke boeken, zowel van het oude als van het nieuwe testament…’23 (Zie fig.1).

Hildegard ervoer dus zeer plotseling een vurige hemelse inspiratie. In een volgend fragment zegt ze hierover dat ze deze ingevingen ontving terwijl ze geheel bij zinnen was en geenszins in geestelijke verwarring. Het was het begin van een grote verandering: Hildegard zou vanaf dat moment tot aan het einde van haar leven vanuit deze inspiratie te werk gaan. De jaren van contemplatie en voorbereidende studies, teruggetrokken in de anonimiteit van het nonnenklooster, waren voorbij. Voortaan zou zij zich in woord, geschrift en daden zelfbewust manifesteren. Haar zelfbewustzijn was, na jarenlang onder zware druk te hebben gestaan, door een hemels ingrijpen tot bevrijdende ontspanning gekomen. Hildegard beleefde letterlijk een in alle opzichten ruimte biedende coming out en die leidde bij haar tot een totaal andere rol ten opzichte van de buitenwereld. Zij leek zo, enkele jaren na de dood van Jutta, haar persoonlijke crisis te boven gekomen door de aanwending van al haar gerijpte talenten.

De dood van Jutta plaatste haar in een andere sociale rol: die van magistra en later, in haar eigen klooster op de Rupertsberg, die van abdis.24 Een rol die paste bij haar expansieve aspiraties, omdat zij als magistra en abdis veel meer mogelijkheden had om naar buiten te treden. Sterker nog, een abdis had zelfs de taak om actief deel te nemen aan de uitbreiding van de kerk door bijvoorbeeld nieuwe kloosters te stichten. Hildegard begon toen ze eenmaal magistra was onmiddellijk met het schrijven van Scivias, haar debuutboek, waarmee ze de toenmalige theologische wereld zou verbazen. Voordat we daaraan toekomen, zoomen we eerst even in op twee belangrijke medewerkers van Hildegard: de monnik Volmar en zuster Richardis van Stade, zonder wie ze het boek niet had kunnen schrijven.

Volmar, secretaris en leermeester

Hildegard zag beelden en hoorde daarbij een stem die zei: ‘…Verkondig het luid en schrijf het zo op!’25 En ze nam zich voor alles wat ze zag en hoorde op te schrijven en te publiceren. Ze ging daarbij niet over één nacht ijs. Ze was vastbesloten naar buiten te treden, maar dacht aanvankelijk nog dat zij onvoldoende kennis had van het Latijn, de taal van de geleerden. Ze was weliswaar in staat die taal te lezen en ze kon ook in het Latijn formuleren wat ze bedoelde, maar twijfelde zelf of haar Latijn goed genoeg was om het op te nemen tegen de geleerden van haar tijd. Daarom ging ze op zoek naar een betrouwbare en deskundige secretaris die haar taal kon corrigeren, haar theologisch kon begeleiden en haar bij de uitvoering van haar plannen zou stimuleren en ondersteunen. Ze vond hem, na lang zoeken, in de persoon van de monnik Volmar van de Disibodenberg. Volmar beheerste het Latijn, was theoloog en uitermate loyaal en betrouwbaar. In haar vita staat: ‘Ik heb dit alles toevertrouwd aan een zekere monnik, mijn leermeester, die van goede levenswandel was en van zorgvuldige bedoelingen bezield. Hij hield zich vreemd van nieuwsgierig gevraag, waarmee zoveel mensen behept zijn, en daarom hoorde hij met belangstelling over deze wonderbaarlijke dingen. Vol verwondering droeg hij mij op deze in het geheim op te schrijven, totdat hij zou zien wat ze inhielden en waar zij vandaan kwamen.’ 26

We weten inmiddels door nader onderzoek dat Volmars activiteiten met betrekking tot de boeken van Hildegard van secretariële aard waren: hij bracht de door Hildegard op wastafeltjes geschreven tekst over op perkament, verbeterde tegelijkertijd de grammaticale fouten, waarna Hildegard, volgens de Belgische wetenschapper Albert Derolez, de tekst opnieuw ter controle onder ogen kreeg.27 (Zie fig.1). Volmar zou Hildegard begeleiden tot vijf jaren voor haar dood. Hij stierf in 1173, toen Hildegard nog bezig was met haar derde grote visionaire geschrift, Liber Divinorum Operum, het boek van de Goddelijke Werken.

De invloed van Volmar op het geestelijk leven van Hildegard en dus ook op haar werk moet beslist niet worden onderschat. Volmar was haar mental coach en communicatiemedewerker. Hildegard vertelde hem alles en legde alle visioenen aan hem voor. Hildegard en Volmar waren daardoor deelgenoot van hetzelfde goddelijk geheim, waarvan Hildegard het spirituele eigendomsrecht bezat. Zij schonk hem het volste vertrouwen en hij maakte dat vertrouwen waar door haar creatieve arbeid onophoudelijk te stimuleren en te ondersteunen. Hij bemoedigde haar keer op keer en assisteerde haar onvermoeibaar bij het op schrift stellen van alles wat zij zag en hoorde. Hildegard was dan ook diep bedroefd, volkomen ontredderd en bijna letterlijk onthand toen de monnik, na tientallen jaren trouwe dienst, in 1173 stierf. Ze bleef verweesd achter. Ik kom later nog even op deze belangrijke medewerker terug.

Naast Volmar was er nog een andere belangrijke figuur die in haar directe nabijheid een grote rol zou gaan spelen, niet alleen in haar persoonlijk leven, maar ook met betrekking tot haar eerste grote werk, Scivias: de non Richardis van Stade. Zij was de dochter van de gelijknamige markgravin Van Stade, die een belangrijke weldoenster was van het klooster op de Disibodenberg.

Richardis van Stade

Hildegard zegt in een autobiografisch gedeelte van haar vita dat zij, toen zij bezig was met het schrijven van Scivias, ‘…grote liefde, had opgevat, zoals Paulus voor Timoteus, voor een zeker adellijk meisje…dat zich in alles in innige vriendschap met mij verbonden had en mijn smarten deelde…’28 Het betreffende meisje was Richardis van Stade. Zij was de dochter van de invloedrijke, gelijknamige markgravin en markgraaf Rudolf van Stade. Richardis was rond 1120 geboren en scheelde dus tweeëntwintig jaar met Hildegard. Zij had bij het schrijven van Scivias een secretariële, maar vooral ook een geestelijk ondersteunende functie. Ze stond Hildegard elke dag terzijde. Ze wordt ook afgebeeld op sommige miniaturen. Door de vergelijking met Paulus en Timoteus te maken, wees Hildegard op de zuiverheid van deze relatie, die niet lichamelijk maar geestelijk van karakter was. Dat in haar omgeving daaraan wel eens getwijfeld werd, blijkt uit de woorden van Hildegard in een hartstochtelijke brief die zij aan Richardis schreef toen deze besloten had om, na een samenwerking van minstens tien jaren, het klooster te verlaten om abdis te worden te Bassum in het diocees Bremen, alwaar haar broer Hartwig bisschop was. – Deze brief zal ik dadelijk bespreken. – Hildegard heeft toen alles in het werk gesteld om Richardis van het aanvaarden van die functie te weerhouden. Ze vocht de benoeming aan bij haar abt Kuno, van wie zij echter geen enkele steun kreeg. Ze richtte zich vervolgens tot bisschop Hendrik van Mainz, in de hoop dat hij zijn invloed zou aanwenden om de benoeming te voorkomen. Maar ook daar ving ze bot. Ze ontstak in grote woede en maakte de leidende prelaten uit voor alles wat mooi en lelijk was. Ze hekelde in felle bewoordingen hun machtswellust: ‘Wie met een rusteloze geest ernaar op zoek is de baas te worden en wie meer de machtswellust begeert dan dat hij in zichzelf de wil van God zoekt, bij hem is een roofzuchtige wolf in zijn persoon...’29 Dit schrijft ze in een lange brief aan Hartwig. Hildegard stuurde ook een woedende brief naar bisschop Hendrik van Mainz, toen deze haar bevolen had de benoeming van Richardis niet te dwarsbomen. Hij droeg haar op daaraan mee te werken. Ze hanteerde daarbij een modus die zij vaker aanwendde als zij hooggeplaatsten wilde kapittelen: ze liet God zelf aan het woord, waardoor zij, indirect, zichzelf dus eigenlijk hoger plaatste dan de prelaten tot wie zij zich richtte. Ze noemt in haar werk de uitvloeiing van Gods Geest dikwijls ‘Het Levende Licht’ of ‘de Heldere Bron’. Zo ook hier: ‘De Heldere Bron die niet bedrieglijk is, maar rechtvaardig, zegt: de gronden die voor de benoeming van deze jonge vrouw aangevoerd worden, zijn voor God zonder waarde…ze kwamen voort uit de blinde domheid van onwetende zielen.’30 In dezelfde brief zegt ze ook nog: ‘O, herders, beklaag jullie en treur in deze tijd, omdat jullie niet weten, wat jullie doen, nu jullie door God ingestelde functies voor veel geld en door de domheid van slechte mensen die geen vrees voor God hebben, weggeven.’ Ze zei dus onomwonden dat hier sprake was van een nepotistische benoeming, een benoeming van een vriend of familielid waarvoor ongetwijfeld geld was gegeven. Wij noemen dat ook wel simonie. Simonie was een wijd verbreid kwaad in haar tijd: het verkopen van hoge kerkelijke functies, sacramenten en aflaten. De prelaten en de priesters werden er rijk van.

Hildegard was woedend. Ze was zichzelf niet meer; haar emoties gingen met haar op de loop, maar tegelijkertijd werd wel heel duidelijk hoe zij zich ten opzichte van de in haar ogen domme kerkelijke leiders verhield. Ook wordt duidelijk wat haar aan de macht van de prelaten zo mishaagde: hun macht was gebaseerd op hebzucht en vooral op domheid, de wijsheid ontbrak volstrekt. Treffend is in dit verband de machtsdefinitie die de eerder genoemde sociaal filosoof Arnold Cornelis hanteert: ‘Macht is het vermogen om een beslissing door te drukken, ook als de kennis die is verondersteld, ongeldig is.’ 31 Hildegard huldigde eigenlijk dezelfde opvatting: de prelaten konden immers doen wat ze wilden, altijd en overal, uit domme machtswellust. Dat een vrouw, die zichzelf zo vaak femina indocta (ongeletterde vrouw), timida (bang en onzeker) en fragilis (broos) noemde, de macro- hiërarchische machtswellust juist op het aspect van het gebrek aan kennis en wijsheid afwees, is een sterk bewijs van haar eigen feitelijke superioriteitsgevoel, wat zonder enige twijfel in haar tijd ten aanzien van andere vrouwen een sterk emancipatoir effect moet hebben gehad. Haar ferme kritische houding ten opzichte van het kerkelijk leiderschap zal ook ongetwijfeld bij veel leken in haar tijd tot positieve reacties hebben geleid, omdat men in het algemeen met zeer veel reserve, soms zelfs met afkeer, tegen dat leiderschap aankeek.

Hildegard was radeloos van verdriet door het vertrek van Richardis. In die radeloosheid schreef ze een zeer emotionele brief aan de jonge zuster nadat zij was vertrokken. Omdat de brief zo indringend de hartstochtelijke relatie beschrijft, wordt hij hier volledig in vertaling geciteerd:

Luister naar mij, je moeder, die in de geest tot je spreekt: ik word door verdriet overmand, een verdriet dat het grote vertrouwen en de troost doodt die ik bij mensen vond. Van nu af wil ik zeggen: het is beter je hoop te vestigen op de Heer dan te vertrouwen op mannen met macht (psalm 118,9). Dat wil zeggen dat de mens zijn blik moet richten naar de verheven Levende, zonder enige overschaduwing door de liefde en het broze vertrouwen dat de mistige vochtigheid van de aarde korte tijd biedt. Een mens die zo naar God kijkt, heft zijn blik omhoog als de adelaar die naar de zon kijkt. De mens moet zich dan ook niet richten op een verheven persoon, die ooit sterven zal zoals een bloesem afvalt. Daar heb ik uit liefde voor een edel mens geen rekening mee gehouden.

Nu zeg ik je: zo vaak als ik aldus zondigde, even zo vaak wees God mij door middel van angsten en verdriet op deze zonde. Zo is het, zoals je zelf weet, nu ook om jouwentwil gebeurd.