Thijs Caspers

Thuis zijn in
het onbekende

Colofon

‘Voor mijn vader en moeder.

Ze leerden me vertrouwensvol dwalen.’

© 2018 Berne Media | abdij van berne

www.berneboek.nl

Vormgeving omslag en binnenwerk: Garage BNO

ISBN 978 90 8972 256 0

ISBN e-book: 978 90 8972 258 4

NUR 728

Tenzij anders vermeld, zijn de aanhalingen uit de Bijbel overgenomen uit de Nieuwe Bijbel Vertaling (NBV), uitgegeven door het Nederlands Bijbelgenootschap, Haarlem 2004.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

All rights reserved. No portion of this book may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means – electronic, mechanical, photocopy, recording or any other – except for brief quotations in printed reviews, without the prior written permission of the publisher.

Inhoud

Inhoud

Inleiding

I Stemmen van vuur

IIVertrouwensvol verdwalen

IIITeruggroeien naar volwassenheid

IVDe filosofie van het lege hoofd

VThuis zijn in het onbekende

Dankwoord

Literatuurlijst

Noten

Inleiding

Verdwalen heeft iets engs. Het liefste blijven we op de ons bekende paden. De vertrouwde ordening – hoe we leven, hoe we werken – heeft een aangename voorspelbaarheid die een gevoel van zekerheid verschaft. Een verstoorde ordening daarentegen maakt onrustig. Hoe dichterbij het komt, hoe sterker de angst voor de ontregeling je onder de huid gaat zitten.

De Amerikaanse schrijver Mark Danielewski schrijft in zijn vuistdikke debuutroman Het kaartenhuis over een huis dat vanbinnen groter is dan vanbuiten. Van de ene op de andere dag ontdekt de familie Navidson, die net in dit huis is komen wonen, een deur die er voorheen niet was. Niet veel later verschijnt er in de buitenmuur van hun woonkamer de doorgang naar een hal. De hal blijkt de opening naar een wirwar aan ruimtes en gangen. Kleur en geluid bestaan niet in dit zich ontvouwende labyrint: de muren zijn gemaakt van een eindeloos zwart en de stilte lijkt eindeloos. Het labyrint heeft geen vaststaande structuur en verandert telkens van vorm: wegen terug verdwijnen en markeringen lossen op alsof ze nooit zijn geplaatst. Danielewski schept met het labyrint een ruimte waarin tijd en ruimte vervormd zijn en niet beantwoorden aan de wetten van de logica. Wie er binnentreedt loopt de kans om in de uitgestrektheid van het duister te verdwijnen om nooit meer terug te keren.

Met het plaatsen van de ingang tot het duister in de woonkamer, zet Danielewski het onbekende op beangstigende wijze letterlijk naast de ons zo vertrouwde woonkamer. De zwarte ordeloosheid ligt geruisloos te wachten naast een plek die misschien wel het meest als thuis voelt. Daarmee ontsluit de schrijver het onbekende als een onrust makende realiteit. Een oord dat ontwricht en je doet verlangen naar veilige grond. Een plek die je het liefst vermijden wilt. Danielewski’s roman schetst een fictieve werkelijkheid, maar appelleert aan een breed gevoelde angst voor wat we niet kennen. De meesten van ons houden niet van het onbekende en ongeordende. Het is een gevaarlijke plaats of toestand om te vertoeven, zo vertellen we onszelf en elkaar.

Thuis zijn in het onbekende werpt een ander licht op het onbekende. Het breekt met de gangbare opvatting dat het onbekende iets is om bang voor te zijn. Integendeel: het onbekende is, zoals de bijdragen uit dit boek laten zien, een ruimte vol onverwachte ontdekkingen en creativiteit. Het is een plaats om vruchtbaar uit evenwicht te raken en nieuwe grond te vinden die ons voorheen vreemd was. Daarmee snijdt dit boek een wijze van kijken aan, waar doorgaans niet veel aandacht voor is, maar waar de samenleving wel degelijk bij gebaat is.

De vijf essays in dit boek (welke zo dadelijk worden toegelicht) zijn daarnaast alle op hun eigen wijze beginnetjes van antwoorden op een serieus maatschappelijk probleem. De Nederlandse samenleving gaat gebukt onder een ongekende regeldruk, waarbij controle en het afleggen van verantwoordelijkheid, belangrijke toverwoorden zijn. Een teveel aan regels en kaders zorgt ervoor dat er steeds minder ruimte is voor creativiteit of ad hoc handelen vanuit de eigen ervaring. Dat is een gevoelig verlies, want de maatschappelijke realiteit is altijd oneindig veel complexer dan de mal aan wet- en regelgeving waarmee we haar in toom willen houden. We hebben daarentegen behoefte aan creativiteit, vindingrijkheid en een speelse omgang met het onbekende om als samenleving goed te kunnen functioneren. Precies daaraan probeert dit boek bij te dragen.

De doorgeschoten drang naar controle is een urgent en serieus probleem. Illustratief is een brandbrief die eind oktober 2017 naar het toen bijna geïnstalleerde kabinet Rutte III en de Tweede Kamer werd verstuurd. In deze brandbrief uitten maar liefst elf grote organisaties uit het onderwijs, de zorg en de volkshuisvesting hun zorgen over de grote regeldruk in ons land. In feite is hun boodschap en zorg eenvoudig: veel Nederlanders, werkende in het maatschappelijk middenveld, gaan gebukt onder een karrevracht aan administratieve taken. Zelfs voor de kleinste handelingen (al dan niet een hekje voor een kinderbedje in de kinderopvang) moet een formulier worden ingevuld. Dit leidt tot een (digitale) papierwinkel die zijn weerga niet kent. Nu is het misschien voor sommigen verleidelijk om een dergelijke brief af te doen als een incident, of een overdreven noodkreet van een kleine disfunctionerende kleine groep binnen een groter geheel. Hadden deze criticasters maar gelijk, want niets is minder waar. De organisaties namens wie de brief werd verstuurd (VNG, Actiz, VTW, Aedes, PO-raad, GGZ Nederland, RIBW, Federatie Opvang, VGN, Leger des Heils en de VO-raad) vertegenwoordigen maar liefst een miljoen werkende Nederlanders. Het maakt deze gezamenlijke actie ongekend. Tegelijkertijd zegt het iets over de ernst van de situatie en de urgentie van perspectieven hoe hiermee om te gaan.

Thuis zijn in het onbekende breekt niet alleen met het idee dat het ongeordende gemeden moet worden, het benadrukt ook dat ordening uiteindelijk gebaat is bij een zekere wanorde. Orde en wanorde dienen dus niet tegen elkaar te worden uitgespeeld, maar in een vruchtbare verhouding tot elkaar te worden geplaatst. Zo is het bekende – anders dan soms verondersteld – geen toestand die koste wat kost afgeschermd moet worden van verandering. Integendeel, het geordende heeft het ongeordende nodig om telkens weer op verhaal te komen. Het georganiseerde heeft de creativiteit nodig die verscholen gaat in het ongeordende om antwoorden te vinden op nieuwe situaties en de niet te voorspellen maatschappelijke en persoonlijke vragen die zich voordoen. Het klinkt verleidelijk om ons binnen een systeem van regels ook zelf te beroepen op de regels, op wat mag en wat mogelijk is. Maar wat als het ons lukt om uitgedachte sjablonen en structuren van beleidsmakers (hoe nuttig ze soms ook zijn) minder dominant te maken in onze samenleving en durven te vertrouwen op de vindingrijkheid van de werkvloer? Wat als we bijvoorbeeld onderwijzers weer laten onderwijzen en verplegers weer laten verplegen, in plaats van hen te overbelasten met het afleggen van verantwoordelijkheid? Naar mijn idee vinden we zo in de ogenschijnlijke wanorde van alledag – in klaslokalen, ziekenhuizen, buurtcentra en op tal van andere plekken – verrassende oplossingen of perspectieven die ons ingrijpend anders doen laten omgaan met de problemen die we tegen het lijf lopen. Er vormt zich een coherent verhaal waarin zowel de orde als de wanorde hun plaats hebben. Aan een dergelijke kijk dragen de essays uit dit boek ieder op hun eigen wijze bij.

Dit boek verkent het heden, verleden en de toekomst, op zoek naar inzichten die onze focus verleggen. Anders dan misschien verwacht, zijn onze culturele en religieuze wortels daarbij geen sta-in-de-weg die veranderingen tegenhouden. Integendeel, zij bieden mogelijkheden om juist weer met een frisse blik te kijken naar onze samenleving. Dat klinkt verrassend, want regelmatig wordt de christelijke traditie in de eigentijdse cultuur getypeerd als star, behoudend en uit de tijd. Deels is deze typering terecht. Niet zelden dienen christelijke gemeenschappen als een veilige haven, bestand tegen de storm aan kritiek vanuit de moderne maatschappij. Echte dialoog vanuit de gemeenschappen wordt vermeden, vaak omdat de kennis van de eigen traditie ontoereikend is. Gettovorming ligt zo altijd op de loer. Echter, de moderne samenleving heeft, zeker in ons eigen land, de neiging om het kind met het badwater weg te gooien. Met een snel verdampend besef van waar zij zelf vandaan komt, wordt de religieuze inboedel onbezonnen aan straat gezet. Het denken in eenvoudige sjablonen en karikaturen is aan de orde van de dag. Daarmee wordt het religieuze ‘tegoed’ en de waarde ervan voor het heden vaak genegeerd of volkomen over het hoofd gezien. Zoals de komende essays echter laten zien bevat de christelijke c.q. katholieke traditie een veelvoud aan beelden en inzichten die waardevol zijn in het vinden van nieuwe wegen vooruit. Daarbij gaat het erom, zoals Erik Borgman in zijn boek Leven van wat komt treffend laat zien, om de wereld om ons heen anders waar te gaan nemen en ons ‘te laten gezeggen door wat zich aan verbondenheid in goedheid en liefde aandient’.

De christelijke c.q. katholieke denk- en doe-traditie opent een andere blik op de bestaande werkelijkheid en draagt zo in zich het vermogen om perspectieven te openen die niet vastlopen in de alom aanwezige drang naar controle. Anders dan wellicht verwacht verschijnt de christelijke traditie zo als een bron met aansprekende beelden die onze houding kunnen veranderen. Die ons aanzet om al improviserend en creatief de toekomst tegemoet te treden.

De verschillende essays waaruit dit boek bestaat hoeven niet in chronologische volgorde (van voor naar achter) gelezen te worden. Iedere tekst staat op zichzelf en belicht op eigen karakteristieke wijze de verhouding tussen orde en wanorde: sommige essays zijn heel persoonlijk van aard, andere hebben een meer beschouwelijk karakter. Daarmee is ieder van hen een mogelijk startpunt van waaruit de lezer zich een weg door dit boek kan dwalen. Desgewenst kan er vooruit of achteruit gesprongen worden om thuis te geraken in het onbekende. De vijf essays uit dit boek laten zich als volgt typeren.

In ‘Stemmen van vuur’ klinken de stemmen van gewone mensen die zich uitspreken tegen onrecht in de wereld. Door stelling te nemen – en zich solidair te verklaren met onderdrukte bevolkingsgroepen of zich bijvoorbeeld uit te spreken tegen de doodstraf – laten zij hun veilige en vertrouwde ‘bubbel’ achter zich. Ze treden een onzekere toekomst tegemoet, simpelweg omdat ze voor hun eigen gevoel geen andere keuze hebben. Het zijn precies deze stemmen, zo betoogt dit essay, die het vermogen hebben om vanuit de marge de wereld te veranderen. De rommelige wanordelijke rafelrand is zo de geboorteplaats van de hoop. De plaats van gewone mensen die buitengewone dingen doen en zo in staat zijn om samenlevingen diepgaand te transformeren.

‘Vertrouwensvol verdwalen’ ontsluit een andere kijk op organisatie. Waar de eigentijdse samenleving zekerheid lijkt te ontlenen aan meer regels en meer structuur, verkent dit essay de kracht van het tegenovergestelde. Wat als we ons niet toevertrouwen aan het lineaire en mechanische denken dat zo kenmerkend is voor de moderne tijd, maar durven te verdwalen en te leven en te organiseren van wat we vinden onderweg? Verhalen uit de Bijbel en de christelijke traditie zijn hierbij, misschien anders dan gedacht, geen relicten uit een grijs verleden, maar verrassende en actuele richtingwijzers die een andere kijk op eigentijdse organisatie openen.

‘Teruggroeien naar volwassenheid’ begint met de ontluisterende constatering dat veel kinderen hun talenten verliezen met hun puberteit. Onbevangenheid en spontaniteit verdwijnen daarmee onder een laag van sociaal-wenselijke omgangsvormen en gedragingen. Daardoor ontwikkelen volwassenen zich niet zelden tot een puzzel van slecht op elkaar aansluitende stukjes: weinig creatief, spontaan en improvisatievol. Het doet vermoeden dat veel Nederlanders niet goed op hun plek zitten en in hun werk- of privésfeer onvoldoende tot hun recht komen. Maar wat als we de onzekerheid aandurven om terug te groeien naar een andere vorm van volwassenheid en het ons lukt de losse eindjes van ons eigen bestaan met elkaar te verbinden?

Het essay ‘De filosofie van het lege hoofd’ laat zich lezen als een pleidooi om los te komen van het bureau – waarachter vele werkende Nederlanders menig uur zitten – en aan de wandel te gaan. Wat gebeurt er met lichaam en geest wanneer je voor een tijd breekt met de vele prikkels van de eigentijdse samenleving en jezelf plaatst in een desolaat en leeg landschap? Wat kom je op het spoor en wie kom je tegen? Dit persoonlijke essay vormt de neerslag van een meerweekse wandeltocht, weg van de gebaande paden in het hoge noorden van Schotland.

‘Thuis zijn in het onbekende’ vertelt over de twintigste eeuw. Een eeuw waarin we de laatste lege plaatsen op onze landkaarten hebben ingevuld. Met het bedwingen van de Noord- en Zuidpool, alsmede de ‘derde pool’ (de Himalaya-toppen), heeft de mens alle landmassa’s bedwongen: het terra incognita (het ‘onbekende land’) bestaat niet meer. Maar hoe kunnen we ons in deze onttoverde wereld een manier van kijken eigen maken die de mogelijkheid van dwalen openhoudt? Hoe kunnen we leren wonen in onzekerheid en een plek vinden in een wereld die altijd groter is dan ons eigen bevattingsvermogen?

Als we het ongeordende zien als mogelijkheid en geboortegrond van toekomst kunnen er spannende dingen gebeuren. Het ongeordende geeft ruimte en stem aan het plotse vuur van maatschappelijke engagement, het biedt ruimte aan spontane initiatieven en de mogelijkheid om te improviseren zonder dat je op voorhand weet waar je uitkomt. Het voedt een denken in beweging, de mogelijkheid om te meanderen en creatief buiten de gebaande paden te denken. Kortom: zaken waar we het meest van leven, maar die we vaak ontwend zijn, omdat we gewend zijn er niet te veel aandacht aan te besteden. Daar hoop ik met Thuis zijn in het onbekende iets wezenlijk in te veranderen, – al is het maar een beetje.

I
Stemmen van vuur

Ik ben de stem van een roepende in de woestijn. Om jullie te doen verstaan, ben ik [degene], die de stem van Christus in de woestijn van dit eiland vertegenwoordig. [Jullie moeten] aandachtig luisteren, niet zomaar met een half oor, maar met jullie hele hart en al jullie zintuigen … Jullie verkeren allemaal in doodzonde en leven en sterven daarin vanwege de gruwelijkheden en tirannie die jullie deze onschuldige volkeren hebt aangedaan. … Zijn zij dan geen mensen? … Zijn jullie dan niet verplicht hen net zo lief te hebben als jezelf? Verstaan jullie dat dan niet? Merken jullie dan niets? In welke diepe slaap, of in welke passiviteit zijn jullie dan weggezonken?

Een messcherpe aanklacht. Een regen van woorden die confronteren en onrustig maken. Maar wie spreekt hier? Spreekt hier een wanhopige christelijke vluchteling die met gevaar voor eigen leven Fort Europa heeft bereikt? Een persoon die de woelige baren van de Middellandse Zee heeft overleefd, de vaste grond heeft gevonden van het oude eiland Europa en nu weeklaagt over het lot dat vluchtelingen ten deelt valt? Dat zou kunnen. Maar het kunnen ook de woorden zijn van een illegaal uit de Verenigde Staten. Een vrouw of man die spreekt met woorden van vuur en zich verzet tegen de buitenlandse politiek van het machtigste land ter wereld. Een stem die indruist tegen het eiland dat de Verenigde Staten dreigt te worden. Een protest tegen een land dat zichzelf op de eerste plaats zet en ingraaft, dat zijn ogen sluit voor leed waar het onverschillig tegenover staat maar zelf mede debet aan is.

En, wie wordt hier aangesproken? Wie zijn de mensen die in ‘doodzonde’ verkeren? Er zijn er die misschien denken dat het gaat om Europeanen, die zich naar binnen keren. Burgers die moe en afgestompt zijn van alle onrust en strubbelingen in de wereld, die alleen maar verwart. Zo bezien klinkt het als een aanklacht tegen het nationalistisch navelstaren dat ons stilletjes in slaap wiegt. Anderen denken wellicht dat het Amerikanen zijn die worden aangesproken op het willen bouwen van hun inhumane muur tussen de Verenigde Staten en Mexico. Een afscheiding die het nog gemakkelijker maakt om weg te kijken en passief te zijn: onverschillig tegenover het leed voorbij de eigen grens.

Het kúnnen de woorden zijn van een vluchteling uit Fort Europa. Het kán de aanklacht zijn van een illegaal die vreest dat de American dream niet voor hem opgaat. Toch is het geen van beide. De woorden van vuur, waarmee dit hoofdstuk opent, zijn meer dan 500 jaar oud. Ze komen uit een andere tijd en een andere wereld: uit het Caribisch gebied van de zestiende eeuw. Toch dragen ze een heilige verontwaardiging in zich die als nieuw klinkt. Het zijn zinnen van verzet en boosheid tegen de inhumane wijze waarop mensen met elkaar omgaan.

Wat volgt in dit hoofdstuk zijn verhalen van doorbraak en durf. Het eerste verhaal vertelt over een handjevol dominicaanse broeders die aan het begin van de zestiende eeuw het lef hebben om zich uit te spreken tegen de inhumane behandeling van de natives, kort na de (her)ontdekking van de Nieuwe Wereld door Christoffel Columbus. Het tweede verhaal brengt de radicale keus van een jonge vrouw en haar gezin in beeld. Zij kiest ervoor om zich tijdens de rassenrellen, in de jaren zestig van de vorige eeuw, niet afzijdig te houden maar om zich te verbinden aan het lot van degenen die lijden onder racisme en uitsluiting. Het derde verhaal vertelt over een zuster die strijdt tegen de doodstraf. Door ter doodveroordeelden bij te staan, bewandelt ze de smalle weg van de menselijke waardigheid die kronkelt tussen nabestaanden en daders.

In alle drie de verhalen staat humaniteit centraal: deze breekt onontkoombaar door in de levens van de hoofdrolspelers. Hun levens komen daarmee in een ander licht te staan. Ze worden uit hun dagelijkse groef getild, ze gaan een ander pad bewandelen en schuren, zo niet breken, met de heersende gedachten van hun tijd. Daarmee brengen ze iets nieuws tot spreken en geven blijk van een boodschap die gezegd moet worden. Dat roept weerstand en wrevel op, zoals de verhalen die volgen ieder op hun eigen wijze laten zien. Pas nadat geruime tijd tegen de stroom in is geroeid, groeit er een breder besef dat er iets van waarheid schuilgaat in het protest. Iets zinnigs en kostbaars, dat het verdient om nader onderzocht te worden. Vaak noopt het de eigen structuren van samenleven en organiseren te herzien.

De kleine verhalen en geschiedenissen die volgen staan niet op zichzelf. Ze zijn onderdeel van een levende geschiedenis. Ze zijn onderdeel van een traditie in beweging en zowel geïnspireerd als inspirerend. Het zijn schakeltjes die verbonden zijn met eerdere ervaringen en tegelijkertijd inspiratie vormen voor de toekomst. Daarmee zijn ze tegelijkertijd een uitnodiging om te onderzoeken waar wijzelf staan. De kleine verhalen zijn als spiegels, waarin we, als we goed kijken, een glimp van onszelf kunnen opvangen. Als we levende traditie voorstellen als een weefsel van levensgeschiedenissen dat zich uitstrekt door de tijd, dan is het zaak te onderzoeken welke dunne en dikke draden ons verbinden met hen. Vanuit dit contact kunnen we onze eigen plek en inbedding nog eens verkennen en nader onder de loep te nemen. ‘Waartoe’ en ‘waarom’ doen wij wat we doen? Daarmee zijn de verhalen inspirerende bouwstenen die aanzetten tot zelfreflectie en onze houding scherpen. We komen ermee in een nieuwe verhouding te staan tot de structuren waarin wij werken en waarin wij leven.

Als een roepende in de woestijn

In september 1510 komen vier dominicanen na een lange reis over de oceaan aan op het Caribische eiland Hispaniola (de huidige Dominicaanse Republiek en Haïti). Ze vormen de voorhoede van een groep van vijftien predikheren die op verzoek van hun magister Thomas de Vio de oversteek wagen naar de ‘nieuwe wereld’. Met de ontdekking van Midden-Amerika door Columbus in 1492, heeft zich letterlijk een geheel nieuw continent geopend. Tal van handelslieden, avonturiers en religieuzen maken de oversteek, aangetrokken door de rijkdom en belofte van deze nog voor westerse ogen onbekende streken.

Na hun aankomst in de hoofdstad Santo Domingo kiezen de priesters Antonio de Montesinos, Bernardo de Santo Domingo, Pedro de Estrada en Pedro de Cordoba, er al snel voor om ook in de ‘nieuwe wereld’ in eenvoud te leven. Ze verlaten het comfortabele kwartier van de Spaanse nieuwkomers en trekken zich gezamenlijk in een hut van stro terug om hun sober en streng bestaan voort te zetten. Onder leiding van Pedro de Cordoba richten de vier mannen zich op het leren van de taal van de natives. Dit stelt hen in staat om al snel het geloof te verkondigen: te preken, te onderwijzen en de biecht af te nemen. Kortom: om een profetische gemeenschap te vormen in de ‘nieuwe wereld’.

Maar wat de vier dominicanen aantreffen aan de andere kant van de oceaan schokt hen. Ze zijn beland in een wereld waarin de inheemse bevolking klem zit tussen twee met geweld opgelegde systemen. De Spaanse overheerser heeft in korte tijd twee systemen ingevoerd waar de bevolking onder lijdt: het encomienda-systeem en het repartimiento-systeem. Binnen het eerste krijgen Spaanse nieuwkomers, meestal conquistadores van aanzien, land en inheemse arbeidskrachten toebedeeld als een soort van persoonlijk privilege. Dit stelt de nieuwkomers in staat in korte tijd een welvarend bestaan op te bouwen. Uiteraard ten koste van de rechten, vrijheden en bezittingen van de oorspronkelijke bevolking. Het tweede systeem is daarentegen niet privaat maar staatsgereguleerd en dient ervoor om de kosten voor de exploratie van het nieuwe continent als geheel af te dekken. Binnen het repartimiento-systeem werkt de inheemse bevolking niet voor kleine en grote grondbezitters maar zijn zij te werk gesteld in bijvoorbeeld de mijnen om goud en andere kostbaarheden te delven om de staatsuitgaven te dekken.3