Eigen zinnen

11 professionals over trage vragen

Bill Banning

Cees Akerboom

Holkje van der Veer

Hub Vossen

Ivonne van de Kar

Liesbeth Hoeven

Marije Vermaas

Marja Wittenbols

Patrick Chatelion Counet

Thijs Caspers (red.)

Titus Frankemoller

Ton Duffhues

Colofon

Thijs Caspers (red.)

Eigen zinnen

© 2018 Berne Media | abdij van berne

www.berneboek.nl

Vormgeving omslag en binnenwerk: Garage BNO

Tenzij anders vermeld, zijn de aanhalingen uit de Bijbel overgenomen uit de Nieuwe Bijbelvertaling (NBV), uitgegeven door het Nederlands Bijbelgenootschap, Haarlem, 2004.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

All rights reserved. No portion of this book may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means – electronic, mechanical, photocopy, recording or any other – except for brief quotations in printed reviews, without the prior written permission of the publisher.

ISBN 978-90-8972-257-7

ISBN e-book 978-90-8972-259-1

Voorwoord

Wat heeft de christelijke – of de katholieke – traditie ons vandaag de dag nog te zeggen? Veel katholieke en algemeen christelijke organisaties vragen zich dat regelmatig af. Ze komen er echter vaak niet uit. Als ze zich in deze traditie verdiepen en bekijken wat die te zeggen heeft over de samenleving, vinden ze naar hun gevoel kostbare schatten. Maar, denken ze meteen, wie zit nog op al dit moois te wachten? Wie interesseert zich in onze geseculariseerde cultuur nog – opnieuw dat akelige woordje ‘nog’ – voor wat ons vanuit religies wordt aangereikt? Wie laat zich gezeggen door bronnen die pretenderen met goddelijk gezag te spreken? Voor de meeste mensen in onze cultuur is God immers definitief dood en ze dulden geen autoriteit boven zich.

Inderdaad, wie laat zich door zo’n wereldvreemde traditie aanspreken? Het vreemde is dat degenen die de vraag naar de toekomst zo stellen, klaarblijkelijk geloven dat mensen vroeger wel autoriteit tolereerden en zich er met een zekere graagte aan onderwierpen. Dat zij wel geloofden dat de Bijbel en kerkelijke ambtsdragers met goddelijk gezag spraken en zich daarom door hen lieten gezeggen. Dat zij op zoek waren naar dragende waarden en zij blind vertrouwden dat wat het christendom ze voorhield dergelijke waarden bevatte. Dat is vreemd, want zo komt betrokkenheid niet tot stand. Toen katholieken katholieke scholen, katholieke ziekenhuizen, katholieke organisaties voor ouderen, katholieke vakbonden en wat al niet meer oprichtten, deden ze dat niet omdat ze de katholieke traditie de beste grondslag vonden voor hun maatschappelijke missie. Ze konden zich hun maatschappelijke missie helemaal niet zonder hun geloof in die traditie voorstellen en ze hadden deze missie helemaal niet los van hun geloof! Ze zagen dat de samenleving, die vanuit bepaalde principes werd vormgegeven, specifieke groepen en problemen niet scherp zag, laat staan oploste. Vanuit hun katholieke visie zagen ze deze genegeerde problemen wel en signaleerden ze ook contouren van mogelijke oplossingen. Voor het realiseren van deze oplossingen wilden ze zich inzetten en om dat mogelijk te maken, richtten zij hun organisaties op.

Zo gaat het: mensen voelen zich geroepen en geven deze roeping concreet vorm. Als duidelijk is dat betrokkenheid zo tot stand komt, is de vraag niet wat de katholieke en christelijke traditie ons nog te zeggen heeft en hoe de prachtige waarden die zij ons voorhoudt van betekenis kunnen worden gemaakt in onze tijd. Dan is de vraag wat mensen in onze tijd zozeer raakt, dat zij zich inzetten voor verandering van de samenleving, voor het onderwijzen van kinderen, voor de zorg aan ouderen, voor een waardig leven van vluchtelingen, en bij deze inzet blijven, ook als die niet vanzelfsprekend is. Precies in hun bewogenheid en de inzet die daaruit voortkomt, lijken zij immers op hun voorgangers die de katholieke en algemeen-christelijke organisaties waarbinnen zij werken ooit oprichtten. Natuurlijk komt bewogenheid binnen de huidige samenleving op een andere manier tot stand dan in het verleden. Uiteraard worden hedendaagse mensen niet als vertegenwoordigers van het katholieke volksdeel actief, nu dit volksdeel niet meer zomaar bestaat. Vanzelfsprekend wordt religieuze bewogenheid nu anders uitgedrukt dan toen mensen werden opgevoed met het gedachtegoed van de zuil waarin zij doorgaans werden geboren en waarbinnen zij als alles volgens plan ging ook zouden sterven. Dus is het een open vraag welke relatie er is tussen de bewogenheid en de inzet van mensen binnen katholieke en algemeen-christelijke organisaties, en hun religieuze visies en de spiritualiteit waarmee zij leven.

Deze verzameling teksten is een resultaat van het project ‘de katholieke traditie opnieuw een levende kracht’. Doel ervan was na te gaan wat de zeggingskracht is van de katholieke traditie in de hedendaagse Nederlandse samenleving. Het eerste uitgangspunt van dit project was dat de maatschappelijke betekenis van christendom en katholicisme voor de hedendaagse samenleving en de vragen en problemen waarvoor zij staat, op een nieuwe manier ontsloten moet worden. Uit het verleden overgeleverde gedachten over de verhouding tussen ‘geloof’ en ‘samenleving’ voldoen niet meer. Een poging om tot een nieuwe manier van denken te komen wordt gedaan in een boek van mijn hand onder de titel Leven van wat komt: Een katholiek uitzicht op de samenleving (2017). Het tweede uitgangspunt van dit project was dat het belangrijk is om zo naar de samenleving en naar maatschappelijke organisaties te kijken, dat zichtbaar wordt dat hierin thema’s aan de orde zijn waarover binnen de christelijke en katholieke traditie al langer wordt nagedacht en waarmee in de loop der eeuwen ervaring is opgedaan. Dit gebeurt in de essaybundel getiteld Thuis zijn in het onbekende van de hand van Thijs Caspers, die ook de redacteur van deze verhalenbundel is. Het derde uitgangspunt van het project ‘de katholieke traditie opnieuw een levende kracht’ was dat de relatie tussen de maatschappelijke kwesties die in onze context spelen, en de bewogenheid erdoor en de inzet ervoor aan de ene kant, en de christelijke en katholieke traditie aan de andere kant, allereerst geleefd wordt. De katholieke traditie is geen levende kracht wanneer zij wordt geanalyseerd en vervolgens geïmplementeerd. De katholieke traditie leeft geïncarneerd in betrokkenheid die vorm krijgt in concrete praktijken. Pas van hieruit kan zij opnieuw worden bespiegeld en op vernieuwende wijze worden doordacht en ter sprake gebracht. In deze bundel worden elf van dergelijke incarnaties verwoord en nader verkend door degenen die ze leven.

De titel van deze bundel is Eigen zinnen. Deze titel geeft aan dat alle bijdragen geschreven zijn vanuit een persoonlijke betrokkenheid, maar een aanzet vormen voor een wijdere conversatie over wat betrokkenheid impliceert in de tijd en de context waarin wij leven, hoe wij aan deze betrokkenheid op een constructieve manier woorden geven, en hoe wij er zo met elkaar over spreken dat we elkaar zowel vragen stellen en toetsen als steunen en verder brengen. De katholieke traditie kan alleen een levende kracht zijn indien zij door concrete mensen geleefd wordt als vormgeving van hun bestaan in gemeenschap met en ten dienste van anderen. Dat er voor een dergelijke levende traditie volop aanzetten zijn, tonen de bijdragen die in dit boek zijn verzameld.

Erik Borgman

projectleider ‘de katholieke traditie opnieuw een levende kracht’

Inhoud

Inhoud

Voorwoord

Inleiding

Thijs Caspers

Liefhebben zonder oordeel

Marije Vermaas

Verbonden met mensen, van betekenis voor elkaar

Hub Vossen

Goed voorbeeld doet goed volgen

Ivonne van de Kar

Warmte, een woonplaats

Liesbeth Hoeven

‘Een begrepen God is geen God’

Zoektocht naar het sacrale

Patrick Chatelion Counet

Vertrouwen in het onderwijs: mijn drie transformaties

Bill Banning

Dansen op het schoolplein

Holkje van der Veer

Onthul je beeld

Cees Akerboom

Als een ketting van kralen

Marja Wittenbols

Boerenkracht. Over kwetsbaarheid en veerkracht

Ton Duffhues

Tegen de stroom van onverschilligheid in

Titus Frankemölle

Noten

Biografie auteurs

Inleiding

Thijs Caspers

Wat als we elkaar eens vertellen over wat we echt belangrijk vinden? Als we eens de tijd nemen om te vertragen en onze bezieling aan elkaar durven toe te vertrouwen? Dat klinkt logisch. Maar we doen het doorgaans niet zo gemakkelijk. Al helemaal niet in de werksfeer. Dat is opmerkelijk, want het dagelijks werk vult toch een aanzienlijk deel van ons leven. Veel energie stroomt naar grote en kleine werkzaamheden: een afspraak hier, een vergadering daar, om nog maar te zwijgen over de eindeloze stroom aan e-mails die de werkdag razendsnel vullen. Zo bezien is het best apart dat we niet vaker stilstaan bij het ‘waarom’ en het ‘waartoe’ van de vele dagelijkse werkzaamheden die onze agenda’s vullen.

Professionals uit katholieke en algemeen-christelijke organisaties, het veld waar dit boek zich op richt, vormen geen uitzondering op de regel. Ook binnen deze organisaties blijven de diepere vragen doorgaans onbelicht. Uit eerder verricht onderzoek blijkt dat binnen veel instellingen een groot verlangen bestaat om professioneel te zijn en om zo te worden waargenomen door de buitenwereld.1 Daar is niets mis mee: een gezonde vorm van efficiency en taakgerichtheid komen resultaten en kwaliteit zeker ten goede. Als er echter een te eenzijdige nadruk komt te liggen op productie, groei en het afleggen van verantwoording, dan kan er een disbalans ontstaan. Er is een grote kans dat bezieling ondergesneeuwd raakt en daarmee het zicht op de onderstroom en de wortels van de organisatie en de werkers daarbinnen. Als een eenzijdige nadruk op en invulling van professionaliteit de zingevende ‘bronnen’ overschaduwt, dan dreigt de eigenheid en daarmee de unieke inbreng van confessionele organisaties verloren te gaan. Het betekent een verschraling van de diversiteit aan zienswijzen in hoe om te gaan met de vele maatschappelijke vragen die voortdurend op de Nederlandse samenleving af komen.

Dit boek probeert de (te) grote nadruk op efficiency, die kenmerkend is voor veel organisaties, te overstijgen. Dat doen de verschillende auteurs door de onderstroom van hun eigen functioneren tot spreken te brengen. In elf bevlogen bijdragen reflecteren zij met voeling voor de praktijk op hun eigen handelen en zienswijzen. Daarmee openen zich persoonlijke vensters op de zorg, het onderwijs, de diaconie en verschillende andere velden. De schrijvers van dit boek gaan niet strikt in op hun dagelijkse activiteiten, maar reiken naar de diepere lagen die daaronder schuilgaan.

Iedere auteur staat in zijn bijdrage bewust stil bij zijn persoonlijke motivatie en verbindt deze aan belangrijke en vormende momenten in zijn eigen leven. Op deze manier is motivatie niet slechts verbonden met abstracte waarden of kernwoorden, maar is duidelijk dat doorleefde ervaringen hebben geleid naar de plaats waar hij of zij nu staat. Vaak zijn het – zoals de verhalen illustreren – ontmoetingen of indringende gebeurtenissen die zo’n sterke indruk achterlaten, dat helderder wordt wat daadwerkelijk van waarde is. Het geleefde leven bepaalt zo bewust en onbewust de stappen die de verschillende auteurs op hun pad hebben gezet.

Naast hun motivatie staan de verschillende schrijvers van bijdragen aan dit boek ook stil bij de belemmeringen die ze ervaren bij het verrichten van hun werkzaamheden. Wat houdt hen tegen om te doen wat gedaan moet worden? Waar lopen ze tegenaan, wat zijn de remmende krachten? Bewonderenswaardig openhartig schrijven verschillende professionals over de remmende krachten die ze ondervinden in hun werk. Heel eerlijk ligt het vergrootglas op het eigen handelen, maar ook op het handelen van de overheid en de kerk.

Tot slot hebben de auteurs hun persoonlijke inspiratie verweven in hun bijdrage. Ze vertellen ieder over de bronnen waar ze kracht en perspectief aan ontlenen. Daarmee ontstaat een mooie lappendeken aan Bijbelpassages, liedteksten en gedichten.

Ieder verhaal in dit boek heeft daarmee grofweg dezelfde structuur. Dit komt de leesbaarheid en herkenbaarheid ten goede. Dit wil overigens niet zeggen dat de verhalen daarmee veel op elkaar lijken. Elk verhaal is geschreven in de eigen unieke stijl van de desbetreffende auteur en is heel persoonlijk van aard. Zo vormen de verschillende verhalen een afwisselend geheel, vol van inzichten, ervaringen en inspirerende gedachten die aanzetten tot nadenken en voelen.

Een belangrijk doel van Eigen zinnen is om professionals in katholieke en algemeen-christelijke organisaties te laten vertragen. Werkdagen zijn snel gevuld. Minder tijd is er echter om stil te staan bij de beweegredenen van alle inspanningen. Door te vertragen ontstaat de mogelijkheid om zelf weer op verhaal te komen: om je eigen onderstroom tot uitdrukking te brengen en woorden te vinden die passen bij je inzet. Dat is belangrijk. Taal is immers het middel waarmee we onze eigen inzet transparant maken: zowel naar onszelf als naar de mensen om ons heen. Het helpt om jezelf beter te begrijpen en om uit te leggen aan anderen wat volgens jou ‘heilig’ is en niet kopje onder mag gaan in de drukte van alledag.

Zo bezien gaat het om het vinden van taal en het werken aan een brede vocabulaire: een goed gevuld reservoir aan woorden dat de gevoelde bezieling tot uitdrukking kan brengen. Dat is een persoonlijk proces, maar geen individuele onderneming: bezielde woorden werken immers aanstekelijk. Ze zijn als kleine vlammetjes die het vermogen hebben om in steeds grotere vlammen om zich heen te grijpen en een gepassioneerd vuur te laten branden.

Een tweede doel is dan ook het delen van vocabulaire. Door inspirerende woorden en verhalen te delen, werken we aan een gezamenlijke grond en inzet waarop verder gebouwd kan worden. Dat klinkt vanzelfsprekend, maar de realiteit is anders. In toenemende mate brokkelen bestaande structuren af die katholieke respectievelijk christelijke organisaties met elkaar verbinden. Waar vroeger de organisatieverbanden solide waren, weten mensen en organisaties elkaar vandaag de dag veel moeilijker te vinden. Dat is een gevoelig verlies. Om de verhalen en woorden uit de christelijke traditie op zinvolle manier te verbinden met de grote vragen van vandaag de dag, helpt het zeer als je samen van gedachten kunt wisselen en met elkaar in gesprek bent. Met elkaar zie je en vind je immers meer dan alleen. Als het echter niet lukt elkaar te voeden met verhalen en inspiratie, dan stokt de toevoer van nieuwe brandstof, bijvoorbeeld in de vorm van ideeën. Juist deze ideeën zijn belangrijk om op een goede wijze om te kunnen gaan met de urgente kwesties van nu. Of het nu gaat over de doorgeschoten individualisering, de protocollering en niet te temmen regeldrift binnen vele instellingen, het utiliteitsdenken (alleen wat van nut is heeft waarde) en bijvoorbeeld de toename van gevoelde eenzaamheid onder ouderen: over al deze zaken valt vanuit de christelijke traditie veel zinnigs te zeggen. Maar dat lukt slechts alleen als we elkaar helpen om de juiste woorden te vinden. Dit boek is een poging daartoe.

Rijke oogst

Bij het lezen van de verhalen vallen een paar karakteristieken op. Allereerst klinkt er in veel bijdragen ‘hoop’ door. Ondanks dat veel auteurs zich heel duidelijk bewust zijn van de belemmeringen in hun werkzaamheden (werkdruk, een teveel aan regels, etc.), zijn zij goed in staat om hun motivatie te verwoorden. Zij laten daarmee treffend zien waarom zij het werk doen dat zij doen, al betekent dit soms dat ze tegen de stroom inroeien en veel tijd kwijt zijn aan randzaken. Het vermogen van de schrijvers om hun beweegredenen treffend te verwoorden, maakt dat de verhalen veel diepte kennen. Openheid en eerlijkheid vormen gezamenlijk een belangrijke spil waaromheen de verhalen die nu volgen draaien.

Een volgende karakteristiek laat zich samenvatten met het woord ‘kwetsbaarheid’. De auteurs in dit boek praten niet in algemeenheden, maar illustreren door voorbeelden uit hun eigen leven wat abstracte begrippen daadwerkelijk betekenen. Zo wordt een term als ‘gemeenschap’ in confessionele organisaties met regelmaat gebruikt. Maar wat het echt betekent om je toe te vertrouwen aan elkaar merk je pas als zich situaties voordoen waarbij ieder spreken tekortschiet, bijvoorbeeld bij het verliezen van je eigen kind. Te ontdekken dat er een gemeenschap is die je draagt als alle kleur uit het bestaan lijkt te zijn weggetrokken, zet een op zichzelf algemene en weinigzeggende term in een specifieke en betekenisvolle context. Datzelfde geldt voor het woord ‘professionaliteit’. Dat professionaliteit meer is dan op de juiste knoppen drukken, maar dat het ook vraagt om aandachtige afstemming, maken verschillende auteurs inzichtelijk. Als het gaat om ziekte, overlijden of bijvoorbeeld seksueel misbruik, dan schiet ieder protocol of iedere regel tekort. Soms is het dan slechts de stilte die zinvol kan spreken.

Daarnaast valt het kritisch vermogen op om facetten binnen de eigen organisatie en het directe werkveld ter discussie te stellen. De inzet hiervan is zeker niet om de eigen organisatie of directbetrokkenen in een kwaad daglicht te stellen. Eerder wijzen verschillende auteurs op blinde vlekken in hun werkveld, waar we vaak met elkaar door de snelheid van alledag aan voorbijgaan. Zo denken veel instanties, bijvoorbeeld in het ondersteunen van kwetsbaren (zorg, diaconie, onderwijs), primair in regels en bestaande wetgeving. Dat daadwerkelijke professionaliteit er soms ook om vraagt om afwijkend te durven handelen, is een besef dat naar de marge lijkt te zijn verschoven. Al lijken verschillende schrijvers uit dit boek zich goed bewust van de noodzaak om soms buiten de gebaande paden te treden en dat is een bemoedigende constatering. Het kritische vermogen licht ook op in de spiegel die sommigen hun eigen organisatie voorhouden daar waar het aankomt op échte commitment. De toegenomen flexibilisering van de arbeidsmarkt zorgt ervoor dat een toenemend aantal werknemers geconfronteerd wordt met tijdelijke arbeidscontracten. Werknemers die zich met hart en ziel inzetten voor hun eigen organisatie hebben soms te maken met een werkgever die hun loyaliteit en betrokkenheid niet genoeg op waarde weet te schatten.

Tot slot bevatten de verhalen inzichten die een ander licht werpen op de christelijke traditie. Het meest intrigerende inzicht heeft betrekking op de vele katholieke zustercongregaties die ons land heeft gekend. Met name aan het einde van de negentiende eeuw en eerste helft van de twintigste eeuw hebben zij een ongekend grote invloed gehad op de Nederlandse samenleving door hun bijdrage aan het onderwijs en de zorg. Menig ziekenhuis en school stond onder bewind van vrouwen: zij bestuurden, regelden alle financiële zaken en deden al het uitvoerende werk. Hun impact op de samenleving lijkt echter grotendeels vergeten, omdat er relatief weinig bronnen te vinden zijn in ons land die hier verslag van doen. Zo beschouwd zou je kunnen zeggen dat de emancipatie veel eerder is begonnen dan in de jaren zestig van de vorige eeuw. Dergelijke doorkijkjes breken met de gangbare gedachten en clichés over het christendom in Nederland (waarin religie vaak verschijnt als remmende en achterhaalde kracht) en laten de onvermoede vitaliteit en kracht zien van een eeuwenoude traditie.

Liefhebben zonder oordeel

Marije Vermaas

Alvleesklierkanker

Het was een donderdag, een dag tussen collegedagen in. Ik was naar het ouderlijk huis gereisd om met mijn zeer ernstig zieke vader naar het ziekenhuis te gaan. Mijn kleine Amsterdamse studentenkamertje verruilde ik dagelijks voor een klein zolderkamertje bij mijn ouders in huis om voor hen te zorgen.

Mijn vader was ernstig ziek, mijn moeder was al in de rouw. In een paar maanden tijd moest zij het bericht verwerken van de plotselinge dood van haar eigen vader, een gedwongen verhuizing, omdat ze in een ambtshuurwoning woonden en de op handen zijnde dood van mijn vader. De zorg voor mijn vader werd met de dag zwaarder, nu hij al een jaar langer leefde dan de artsen hadden voorspeld op basis van de eerste prognose van alvleesklierkanker. Aankleden, staan en lopen lukten nog nauwelijks. Ik hielp hierbij, zorgde voor het huishouden zoals schoonmaken en koken, en haalde de medicijnen bij de apotheek. Onder andere prednison en morfinepleisters.

Die bewuste donderdag zat ik dus met mijn vader in een klein kamertje in het lokale ziekenhuis. Hij lag op een bed in het midden van de kamer, ernaast stond een grote emmer met een infuus en een klein krukje voor mij om op te zitten. Het infuus werd door een verpleegkundige aangelegd op mijn vaders buik. Door de kanker en medicijnen hield mijn vader liters vocht vast, waar hij alleen van bevrijd kon worden door het te laten ‘aftappen’. Het was de derde keer dat we voor de aftapping kwamen – in slechts enkele weken tijd. De internist die ons het gehele ziekteproces had begeleid, gaf ons even een hand, instrueerde de verpleegkundige en was toen snel doorgegaan naar een andere afspraak op een andere verdieping. Zijn witte jas wapperde achter hem aan. ‘U hebt het maar druk’, zei mijn vader met moeite. De internist zei: ‘Jazeker, maar nooit te druk om een hand te geven. Ik kom straks weer even kijken.’ We zaten er zeker een uur, toen de eerste emmer vol was en de tweede emmer werd aangesloten. De internist kwam weer even langs. Hij stak zijn hoofd om de hoek en vroeg: ‘Gaat het nog goed daar, meneer?’ Mijn vader, verkrampt van de pijn, knikte. ‘Ja hoor, gaat u maar verder met uw andere werk.’ De internist keek mij aan en ik knikte – het ging goed.

De tweede emmer was vol. Het vocht was vermengd met bloed. Meer aftappen mocht daarom niet, al was er nog een flinke ophoping van vocht te zien. De verpleegkundige belde de internist. Al gauw kwam hij, met wapperende jas. Hij stelde vragen die er op dat moment toe deden. ‘Meneer, hoe voelt u zich nu?’ ‘Lucht het op?’ ‘Redt u het nog?’ ‘Hoe denkt u over de toekomst?’ Met moeite gaf mijn vader antwoord. Tussendoor ging steeds de pieper van de internist. ‘Ik vrees dat dit de laatste keer is dat we dit voor u kunnen doen, meneer. Maar als u echt te veel last hebt, dan belt u gewoon en laat ik u halen met een ambulance. We zorgen ervoor dat u zo goed mogelijk wordt geholpen. Maar ik zal u nu moeten overdragen aan de huisarts. Er is weinig meer dat ik nu nog voor u kan doen.’ De boodschap, die we eigenlijk al wel wisten, was pijnlijk, verdrietig en moeilijk. De internist zag het. ‘Ik vind u een heel prettige patiënt, meneer, en het was een eer om voor u te mogen zorgen.’ Hij gaf mijn vader kordaat een hand, liep weg, maar bij de deur draaide hij zich nog even om en keek naar mijn vader. Ik zag emoties over zijn gezicht glijden. Het raakte me dat het lijden van mijn vader hem verdriet deed. Toen draaide hij zich weer om en stapte kordaat naar buiten, de jas wapperend achter hem aan, zijn pieper roodgloeiend.

Lyme

Een paar maanden later werd ik zonder mijn weten gebeten door een klein zwart beestje. Geen enkele arts kon verklaren waarom ik steeds zo vreselijk moe was en pijnlijke gewrichten had. Fietsen door Amsterdam naar colleges of studentenbijeenkomsten lukte me niet meer zonder pijn. Ik zette door, probeerde de achterstand op mijn studie door het overlijden van mijn vader in te halen en ondertussen mee te doen met het studentenleven. Al ging het niet meer zonder chronische vermoeidheid.

Na een wachttijd van een halfjaar op een MRI-scan bleek al snel dat er geen duidelijke aanwijzing was voor de immense pijn in mijn knie. Dus werd ik na een kijkoperatie doorgestuurd naar een specialistische kliniek voor reuma. De reumatoloog was een vriendelijke oudere man, met een vlassig baardje. Hij was mij echter iets te vriendelijk, met zijn vast goedbedoelde opmerkingen als: ‘Zo’n mooie jonge vrouw als jij zie ik maar weinig op het spreekuur.’ Om me vervolgens bijna geheel ontbloot lichamelijk te onderzoeken op reumatische symptomen. Het voelde voor mij zo ongemakkelijk, dat ik de volgende keren mijn broer meenam naar de afspraak.

Overigens was hij wel de eerste arts die de juiste diagnose stelde: de ziekte van Lyme. Na drie weken antibiotica was ik van de ergste symptomen af, ware het niet dat er vocht bleef zitten in mijn knie. ‘Dat laat ik mijn collega wel even aftappen, dan geef ik je nog een beetje prednison en dan ben je van mij af,’ grapte de reumatoloog. Alleen al het woord prednison zorgde voor een golf aan herinneringen van wachtrijen bij de apotheek en het zieke lijf van mijn vader. Dat was nog geen jaar geleden.

Op een bed werd een infuus aangelegd op mijn knie, een emmer ernaast voor het opvangen van het vocht. En terwijl ik daar lag, kwam die herinnering aan die laatste keer met mijn vader in het ziekenhuis onuitwisbaar naar boven. Alle verdriet, pijn, gemis – het overweldigde me en de tranen liepen over mijn wangen. De verpleegkundige zag het, maar zei niets en liep weg. Meer dan ooit voelde ik me eenzaam, ongezien en onbegrepen.

Balans professionaliteit en betrokkenheid

Deze en nog vele andere ervaringen hebben me doen inzien hoe spannend het evenwicht tussen professionaliteit en betrokkenheid kan zijn. Wat door de een als meelevend en vriendelijk wordt ervaren, komt voor een ander al snel te dichtbij. Een ander zal de ‘harde’ deskundigheid en professionaliteit al snel als koud of afstandelijk ervaren.

De internist die mijn vader behandelde, had in de weinige tijd die hij had oprechte aandacht voor ons. Hij was professioneel én betrokken. Ik denk nog steeds met bewondering daaraan terug. Deze ervaring heeft me nog vaak aan het denken gezet hoe je te midden van drukte, toch werkelijk oog voor de nood en het lijden van de ander kunt hebben. Maar het gaat me ook aan het hart dat zorgverleners onder zo’n hoge druk werken. Hoe maken zij ruimte voor hun eigen bezieling, hoe kunnen zij omgaan met het verlies van een patiënt? En dat dag in, dag uit… Hoe blijf je betrokken bij de patiënt als je weet dat er nog zo veel wachtenden zijn, als je weet dat je uiteindelijk ook van deze patiënt afscheid zult moeten nemen? Hoe bescherm je je eigen hart, terwijl je in je handelen voortdurend adequaat, professioneel, deskundig en menselijk wilt zijn? Waar halen zij de moed, de inspiratie en de bezieling vandaan om zelf in balans te blijven? Deze vragen zijn leidend geworden in het werk dat ik nu doe.

Een lange geschiedenis van zorg

Veel zorgorganisaties zijn ooit gestart vanuit de kerk, vanuit het geloof dat wie barmhartigheid en liefde betoont, iets van God laat zien. Ik denk daarbij aan het lied Ubi caritas et amor, Deus ibi est – waar liefde en zorg woont, daar woont God. Of de Bijbeltekst waar Jezus zegt: ‘Wat u voor een van de minste hebt gedaan, hebt u voor Mij gedaan’. Al lang geleden zagen mensen de nood van anderen, de nood van daklozen, van armen die geen zorg konden betalen, van de minsten in de samenleving. Zij besloten hier iets aan te doen en stichtten een orde of congregatie, om met een aantal zusters of broeders een helpende hand te bieden. Overigens sloten niet alle religieuzen zich bij een congregatie aan vanuit deze motivatie of het ervaren van een roeping alleen. Ook de mogelijkheid tot een opleiding en ontwikkeling als vrouw, in plaats van een gezin grootbrengen, was een belangrijke reden om aan te sluiten. Het omvangrijke boek Ex caritate (2010) ofwel ‘uit caritas: liefde, barmhartigheid, bewogenheid’, beschrijft de vele zustercongregaties uit de negentiende en twintigste eeuw die zich uit liefde over de medemens ontfermden. Veel religieuzen zijn inmiddels flink op leeftijd en willen hun erfgoed doorgeven. In materiële zin krijgen veel kloosters momenteel een herbestemming en veel instellingen zijn in de loop der jaren al onder het bestuur gekomen van leken-bestuurders. Denk bijvoorbeeld aan het OLVG in Amsterdam, het Diakonessenziekenhuis in Utrecht of het St. Elisabethziekenhuis in Tilburg. Maar ook immaterieel willen religieuzen hun waarden en inzichten overdragen aan de volgende generatie.

De liefde gaat door

Zo’n veertien congregaties vroegen Reliëf, christelijke vereniging van zorgaanbieders, om dit immaterieel erfgoed door te geven aan zorgverleners van nu. Ik ben projectleider van het project ‘Religieus Erfgoed Menslievende Zorg’ en ik heb de afgelopen jaren met bezieling mogen werken aan deze prachtige doelstelling. Zo hebben we lesmaterialen gemaakt, verschillende publicaties uitgegeven zoals de glossy Menslievende zorg en het werkboek Mijn waardevolle zorgmomenten, en de tv-serie (kro/ncrv) Bezieling in de zorg waarin een zuster teruggaat naar de werkvloer van toen en een dagje meeloopt met zorgverleners van nu. Het mooist vond ik echter het organiseren van de inspiratiedagen voor jonge zorgverleners en zusters van toen. Je moet je voorstellen dat zo’n tien zusters van in de tachtig aan tafeltjes zaten bij verzorgenden, huisartsen, consultatiebureauartsen van een jaar of dertig. Sommige zorgverleners zonder enige christelijke achtergrond, de zusters al sinds hun twintigste verbonden aan een congregatie. Zij konden elkaar daar ontmoeten, gezamenlijk meedoen aan workshops en luisteren naar een lezing over bezieling in de zorg.

Op een van de eerste dagen waren we te gast bij de Zusters van Liefde in Tilburg. Na een mooie dag met boeiende gesprekken en een stiltewandeling door de kloostertuin, verzuchtte een oudere zuster: ‘Ik maakte me grote zorgen over de toekomst van de zorg. Datgene wat wij zo zorgvuldig vanuit liefde hebben geprobeerd op te bouwen, wordt vervangen door economische waarden. Maar nu ik deze dag heb meegemaakt is mijn hart gerust. Ook nu nog zijn jonge zorgverleners gericht op de ander, op goede zorg verlenen, ook al is het onder tijdsdruk. De liefde gaat door!’

Een jonge verpleegkundige stond op en zei: ‘Ik had geen idee dat ik door mijn werk om voor anderen te zorgen deel uitmaak van een lange traditie. Wat voelt het goed om hierin niet alleen te staan, om te weten dat liefde en barmhartigheid altijd het uitgangspunt moeten zijn van goede zorg. Ik wil u, zusters, bedanken voor uw jarenlange inzet. Wat is het bemoedigend om te zien dat u na al die jaren nog steeds met zo veel bewogenheid naar de zorg en zorgbehoeftigen kijkt.’

Die jonge zorgverlener had meer gemeenschappelijk met de oudere zuster dan we allemaal van tevoren dachten. Zij zouden elkaar nooit zomaar hebben ontmoet. In gesprek kwamen ze tot de conclusie dat ze dezelfde waarden deelden. Waarden die al eeuwenoud zijn, waarden die verbinden, inspireren en motiveren.

Het was voor mijzelf een bijzonder moment, waardoor ik ervoer: Hier doe ik het voor!

Het helpt mij om te zien dat ons leven, onze kleine en grote zorgen ingebed zijn in een groter geheel. Dat wij nooit losstaan van de generaties voor ons en de generaties na ons, en dat wat ons bindt, wat ons draagt, basiswaarden vormen die door alle tijden heen van belang zijn. Ik vind het een heel bevrijdende gedachte dat niet alles van mij afhankelijk is. Ik ben slechts een klein schakeltje in het geheel. Ik sta op de schouders van mijn voorgangers, doe mijn best vandaag en hoop dat ik de waarden die ik belangrijk vind later kan overdragen aan de generatie na mij.

Belemmeringen

Van nature ben ik een taakgericht persoon. Ik houd ervan om doelen te behalen en mijn to-dolijstje op tijd af te werken. Daarin sta ik niet alleen: het behalen van doelen is een groot goed in een maatschappij waar economische waarde wordt toegekend aan dingen die te meten zijn. Hoeveel mensen heb je bereikt met de nieuwsbrief, hoeveel publicaties heb je verkocht, hoeveel mensen namen deel aan de inspiratie-
dagen? Het zijn allemaal meetbare feiten en daarom zeer geschikt om bijvoorbeeld aan fondsenverstrekkers te verantwoorden wat we met hun geld hebben gedaan. Maar wat het precies deed met de deelnemers, wat zij er nu na een aantal jaren nog van weten of aan hebben overgehouden, wat voor hen misschien wel een levensles was met een oneindige doorwerking, dat is niet meetbaar. Misschien heeft een van de zorgverleners op basis van de nieuwe inspiratie die tijdens die dag is opgedaan, besloten om het zorgvak niet de rug toe te keren, maar om met collega’s te werken aan meer bezieling op de werkvloer. Misschien heeft een van de zusters rustig kunnen inslapen omdat ze wist: de liefde gaat door. We weten het niet. Wat aan de binnenkant van mensen gebeurt valt nauwelijks te meten. Het is daarom ook een uitdaging om bijvoorbeeld lesmaterialen over bezieling en zingeving voor zorgverleners gefinancierd te krijgen. Het is moeilijk te meten wat een zorgverlener van deze lessen opsteekt en gedurende zijn leven meeneemt.

Mijn gerichtheid op het behalen van taken en doelen speelt mij weleens parten. Want ik loop mijn collega’s in mijn gedrevenheid soms voorbij – letterlijk en figuurlijk. Met mijn hoofd gericht op het volgende op de agenda, zie ik soms niet de nood van de mens die recht voor me staat.

Het alsmaar doorhollen om de taken voor die dag te kunnen afvinken zie ik terug bij veel mensen van mijn generatie. Je moet steeds maar alles kunnen, en als je het niet kunt, dan moet je je daarvoor verantwoorden. ‘Waarom werk jij niet?’ wordt dikwijls aan mijn vriendin met vier kinderen gevraagd. Zij voelt zich regelmatig ter verantwoording geroepen, alsof het investeren en zorgdragen voor je kinderen van minder belang zou zijn dan een baan of carrière. Of dat je het allemaal maar tegelijkertijd moet kunnen. Voor veel van mijn generatiegenoten komt alles tegelijk: kinderen, carrière, zorg voor ouders en ondertussen zorgen voor je lijf en sociale contacten. Je actief inzetten of deel uitmaken van een gemeenschap van kerk of sportvereniging lukt nauwelijks, omdat het ten koste gaat van een van de andere dingen die je doet en die minstens zo belangrijk zijn. Daarnaast wordt voortdurend een beroep op je gedaan via sociale media, dat 24/7 doorgaat. Door onze eigen webwinkel merk ik hoe vermoeiend het is om altijd paraat te moeten staan, om op elk tijdstip van de dag gebeld, geappt, getweet te worden. Het brengt een rusteloosheid met zich mee die zelfs na een paar weken vakantie niet verdwenen is. Werkelijk rust kunnen, willen en durven nemen is een weldaad die ik maar weinig mensen zichzelf zie gunnen. Ik zie eenzelfde effect bij zorgverleners die zich steeds verantwoordelijk voelen voor hun patiënten of bewoners. Nog even terug naar de instelling rijden om te checken of de juiste medicijnen zijn klaargelegd. Nog even reageren op de pieper na je dienst. Nog even langslopen bij die meneer die er slecht aan toe is. Zou hij de nacht redden? Nog even…

Het is een mooie en te waarderen eigenschap. Maar uiteindelijk breekt het je op als je niet weet waar je grens ligt en je dingen niet goed kunt overdragen en loslaten. Als je niet meer weet hoe je moet ontspannen, zal uiteindelijk het elastiekje knappen. Helaas zien we dat maar al te vaak in deze maatschappij, en niet alleen bij zorgmedewerkers.

Wat is van waarde?