Adrien Candiard

DE ISLAM BEGRIJPEN

Of beter gezegd,
waarom we er niets
van begrijpen

Colofon

Oorspronkelijk verschenen als Comprendre l’Islam.
Champs actuel

© Flammarion 2016

Nederlandstalige uitgave

© 2018 Berne Media | uitgeverij abdij van berne

www.bernemedia.com

Vertaling: Joanne Seldenrath
Redactie: Madeleine Gimpel

Vormgeving omslag: Studio Jan de Boer

Vormgeving binnenwerk: Garage BNO

De Nederlandse vertaling van Koranteksten volgt De Koran: Een woordelijke vertaling uit het Arabisch door dr. Ali Soleimani, (Drachten 2014).

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

ISBN 978-90-8972-266-9

e-book 978-90-8972-267-6

Voor mijn vrienden de Clarkes.

Dit is het resultaat van een waterig gesprek, ver weg in Caïro,

in herinnering aan een vreugdevol verleden

en bovenal met vooruitzicht op de vreugde die nog komt.

Aan de lezer

Het boekje dat voor je ligt, is ontstaan tijdens een lezing in de basiliek van Sint-Clothilde te Parijs op 19 november 2015; de aanslagen die enkele dagen daarvoor plaatsvonden, gaven de lezing een zekere ernst.

De tekst is vergeleken met de originele toespraak aanzienlijk uitgebreid, maar heeft toch de centrale gedachtegang bewaard, evenals de stijl, die nog redelijk ‘spreektaal’ is. In die geest vind je hierin ook geen bibliografie of wetenschappelijke noten en is er een heel eenvoudige transliteratie van Arabische woorden gebruikt.

Inhoud

Inhoud

Introductie

1. Twee impasses in een paradox

Waar men vergeefs de essentie van de islam zoekt

Waar men ondertussen begrijpt dat de islam wel degelijk bestaat

2. De crises van de hedendaagse islam begrijpen

Het conflict tussen soennieten en sjiieten

De strijd om de soennitische orthodoxie

Salafisme of islamisme? Iets over de politieke islam

3. Over een paar legitieme vragen (en een paar heersende opvattingen)

Is de islam wel verenigbaar met de democratie?

Mag je de Koran interpreteren?

Is de islam irrationeel?

Conclusie

Dankwoord

Noten

Introductie

Alweer een boek over de islam?

Ik heb geaarzeld of ik het wel zou schrijven, zo veel is er na de aanslagen van november 2015 in Parijs al toegevoegd aan de ononderbroken lawine die over het Franse publiek uitgestort wordt aan gesprekken over de islam.

Je kunt het moeilijk een onbesproken thema noemen. Al voor de aanslag op Bataclan en de Parijse terrassen, en zelfs voor de aanslag op Charlie Hebdo en de koosjere supermarkt Hyper Cacher in januari van hetzelfde jaar, was de islam al het belangrijkste gespreksonderwerp. Al enige jaren worden wij overspoeld met informatie en opinies over dit onderwerp. Alles, van de tragische actualiteit van de wereld tot de diepgaande veranderingen in de Franse samenleving, blijft wijzen naar die godsdienst die kranten, radio’s, websites en televisie-uitzendingen zo proberen te ontcijferen. Er verschijnen elke maand drie essays over de islam en er is alle reden om te denken dat sindsdien de concurrentie alleen maar heviger is geworden. Iedereen wil zijn zienswijze geven, deskundigen volgen elkaar allemaal op, de microfoons staan open, de sociale netwerken ritselen van de analyses, scheldpartijen, indringende getuigenissen, idiote theorieën en poëtische bemoediging. Ik geef toe dat dit mij, ondanks een natuurlijke neiging om voor mijn beurt te spreken, ertoe brengt om liever te zwijgen en mijn tijd te besteden aan inhoudelijk onderzoek.

Als onderzoeker bij het Institut dominicain d’etudes orientales (Dominicaans instituut voor oosterse studies) in Caïro, een onderzoekscentrum gewijd aan de islam, doe ik mijn best om verder te komen met mijn proefschrift over het gedachtegoed van een bijzonder langdradige islamitische theoloog uit de veertiende eeuw, die nog steeds aanzienlijke invloed uitoefent op een groot aantal hedendaagse radicale bewegingen. Ik ben ervan overtuigd dat dit in ascetisch opzicht geduldig werk op dit moment het nuttigst is, maar ook het minst gedaan. Zoals elk serieus onderzoek vraagt het tijd en concentratie. In onze dramatische situatie, waarin we opgeschrikt worden door aanslagen en we voor grote uitdagingen gesteld worden, is ongetwijfeld niets zo urgent dan tijd te nemen voor fundamenteel inzicht. Ik ben beslist niet zo naïef dat ik de islam zie als een universele sleutel om al onze angstige ondervragingen te ontsluiten; tenslotte moet ieder zich inzetten op zijn eigen gebied: de geopolitiek, historisch onderzoek, de sociologie, de psychiatrie en ook de islamitische theologie. Maar dit laatste domein, het mijne, hoort zonder twijfel bij de meest ondoorgrondelijke daarvan. Te meer reden om me niet te laten afleiden.

Alleen, de keren dat ik in Frankrijk was, kwam me de paradox onder ogen van die alomtegenwoordigheid van de islam in het publieke debat: hoe meer men uitlegt, hoe minder men begrijpt. De grote hoeveelheid aan be- en verontschuldigingen maakt dit dossier alleen maar onbegrijpelijker. Artikelen en meningen lijken nooit enig uitzicht te bieden op een helder resultaat. Toch is begrip geen luxe. De islam is met zijn cultuur, zijn meer dan duizendjarige beschaving, zijn bloeiende gedachtewereld maar ook zijn exotisme, niet op dezelfde manier voorwerp van culturele nieuwsgierigheid als het antieke Rome of het Jivaro-volk. Nu gaat het om ons.

Het ‘ons’ van een maatschappij waarin de islam voortaan de tweede religie is, maar die nog niet weet of deze er echt legitiem is. De onderliggende vraag die mensen mij in alle toonaarden blijven stellen tijdens etentjes met vrienden tot in interviews die eigenlijk over iets heel anders zouden gaan, is altijd dezelfde: moeten we bang zijn? Wil de islam, met haar miljard gelovigen, meegaan in onze manier van leven en de wereldvrede? Het antwoord op die vraag is begrijpelijk van levensbelang.

Alle regelmatig opgeroepen deskundigen wekken de indruk goed geïnformeerd te zijn, maar ze kunnen het niet eens worden. De een zegt dat de islam een vredelievende godsdienst is en dat alleen de barbaren die zich erop beroepen hem duidelijk verdraaien. ‘Het terrorisme heeft niets te maken met de islam’, herhalen ze steeds, om er oprecht verbijsterd aan toe te voegen: ‘Die mensen hebben nog nooit de Koran gelezen.’ Overigens vragen ze ons niet om hen op hun woord te geloven; om ons te overtuigen citeren ze prachtige verzen uit de Koran die uitnodigen tot respect en tolerantie of die geweld verbieden.

‘Wie iemand doodt, anders dan voor doodslag of wegens verderf zaaien op de aarde, is alsof hij alle mensen gedood heeft, en dat wie iemand laat leven is alsof hij alle mensen heeft laten leven.’ (Koran 5,32)

Anderen zeggen even zelfverzekerd dat de islam overduidelijk een wrede godsdienst is en dat het geweld geen historisch toeval of het resultaat van de dwaasheid van sommige volgelingen, maar juist de consequentie van zijn heilige teksten. Daartoe citeren ze voor ons onverdraaglijke teksten uit diezelfde Koran, zoals het vermaarde vers van de sabel:

‘Strijdt tegen hen die niet in God geloven en niet in de laatste Dag en die niet verbieden wat God en Zijn gezant verboden hebben, zij die – onder de mensen van het Boek – niet de Ware godsdienst volgen. Bestrijdt hen totdat zij direct de schatting hebben betaald, na hun vernedering.’ (Koran 9,29)

Die voorbeelden en citaten kunnen nog met veel andere, in beide betekenissen, worden aangevuld. En het is bewezen, al deze verzen met hun verschillende accenten bevinden zich zeker in de Koran. Wie heeft dan gelijk? Waarom kunnen we niet eens voorgoed een keuze uit ze maken, wanneer we het boek openen? Waarom kunnen we over de islam zulke tegenstrijdige en kennelijk gefundeerde uitspraken doen?

Voorbij aan de verbijstering is het duidelijk dat eenvoudige antwoorden niet voldoen. Daarom moeten onderzoekers hun verantwoordelijkheid nemen en de legitieme vragen van een ongerust publiek niet langer ontlopen. Sommige lezingen die in Frankrijk na de aanslagen werden gehouden, soms op de laatste minuut georganiseerd maar altijd voor een volle zaal, deden mij namelijk inzien dat veel Fransen de slimmigheidjes van specialisten van mijn soort niet driftig wegwuiven of menen dat de islam met die moorddadige dwaasheid zijn ware gezicht heeft getoond. Ze zijn bereid om de complexiteit van de verschijnselen te leren kennen, zonder dit extreem te simplificeren of door de spreker eenvoudig bevestigd te worden in hun eigen gelijk. Dat was tijdens deze zware periode een geweldige troost; want hoewel ik merkte dat sommige mensen snelle conclusies wilden trekken, hard raken en met de botte bijl werken, geloof ik ook dat het urgent is, als we niet op IS willen lijken, om voorbij aan de legitieme emotie, tijd te nemen voor begrip.

Dit kleine boek heeft natuurlijk niet de ambitie in een paar bladzijden alles uit te leggen over een religie die meer dan een miljard gelovigen en een geschiedenis van veertien eeuwen heeft. Enige jaren studie staan mij nog lang niet toe om een algemeen overzicht te geven. Desondanks is de pretentie niet volledig te kunnen zijn, niet hetzelfde als elke uitleg of verklaring uit de weg gaan; er moet een middenweg zijn tussen een schematische vereenvoudiging die alle verklarende kracht verliest, en je te verschansen in de oneindige nuances van de complexe realiteit. Om een en ander proberen te begrijpen moeten we eerst uitzoeken waarom het zo moeilijk is om zich een eenvoudige voorstelling te maken van de islam, eerst begrijpen waarom je er niets van begrijpt. Op die voorwaarde is het ongetwijfeld mogelijk om een en ander iets helderder te zien.

1
Twee impasses
in een paradox

Twee gangbare misvattingen verhinderen te begrijpen wat de islam is. De eerste vergissing is het geloof dat de islam bestaat, de tweede is het geloof dat die niet bestaat.

Ik schrijf dit niet alleen uit voorliefde voor paradoxen. Als we zo vaak met lege handen staan ten opzichte van de islam, dan komt dat omdat te eenduidige antwoorden niet effectief zijn. Laten we daarom die twee parallelle paradoxen, of beter gezegd, die misvatting met twee gezichten, wat nader bekijken.

Waar men vergeefs de essentie
van de islam zoekt

Het eerste misverstand, het geloof dat de islam bestaat, is in de eerste plaats het geloof dat moslims alleen maar moslim zijn; dat hun religieuze identiteit al het andere zou bepalen: politieke mening, nationale of etnische solidariteit, cultuur, fantasie ... Denkt een islamitische ingenieur als een ingenieur of als een moslim? Reageert een moslim uit Senegal als een Senegalees of als een moslim? Dit alles is overduidelijk complex. Zelf ben ik een katholieke priester, broeder in de dominicaanse orde. Ik heb mijn kloostergelofte afgelegd om Christus te volgen, hem mijn leven te wijden, maar ik ben niet naïef. Mijn christendom verklaart lang niet al mijn reacties, ideeën of mijn houding; ik ben immers iemand die gecompliceerder is dan dat. Waarom zou een moslim ongecompliceerder zijn dan ik?

Het is waar dat sommige islamitische predikers benadrukken – en de columnisten, toch al weinig welwillend wat hen betreft, lijken hen op dit punt volkomen te vertrouwen – dat de islam een totale godsdienst is die alle aspecten van het leven omvat. Maar hoewel de islam zeker deze ambitie heeft, valt die in de praktijk nauwelijks waar te maken. Het milieu waarin je opgroeit, de sociale omgeving die jou bepaalt, seksuele verlangens en frustraties, je gemoedsgesteldheid zijn ontelbare factoren die onze acties verklaren, en de theologische overtuigingen zijn slechts een onderdeel daarvan, of je daar nu rouwig of blij om bent. Dat geldt zelfs voor moslims, zelfs voor fanatieke moslims, of ze dat nu willen of niet. Het is te veel eer voor terroristen lijkt me, om hen op hun woord te geloven wanneer ze zeggen dat hun motief alleen uit religieuze bezorgdheid voortkomt. Ook al zijn ze oprecht, hebben we niet bij de beste meesters geleerd om onze bewuste en uitgesproken motieven te wantrouwen, omdat die zo vaak de minder nobele doelen die we onszelf niet durven te bekennen, maskeren?

Afstand doen van het geloof dat de islam bestaat, betekent ook dat je ogen opengaan voor dé extreme diversiteit van manieren om volgens de islam te leven. Dat brengt islamologen ertoe om in het algemeen niet over ‘de islam’ te spreken, maar – terecht – er de voorkeur aan te geven te praten over ‘islams’ en zo de keus te vermijden voor een islam die als referentie kan gelden om aan de hand daarvan alle andere te beoordelen. Inderdaad, zo’n keus maken is een vorm van wat men essentialistisch denken over de islam noemt, denken dat er van die zo veelkleurige godsdienst een eeuwige en duurzame essentie is. Als je de islam echter als een essentie ziet, veroordeel je jezelf ertoe om er niets van te begrijpen – maar de verleiding van dit gevaar is altijd aanwezig, zelfs voor de meest gewetensvolle mensen.

Een essentialistische opvatting vergeet in de eerste plaats de culturele diversiteit van deze wereldreligie. Wij zijn over het algemeen vertrouwd met de Arabische islam, die een belangrijk moreel gezag bezit bij moslims als historische bakermat van de godsdienst en drager van de taal die uit de Koran is voortgekomen. Maar als je van de Arabische islam de enige vorm maakt, of het referentiepunt voor alle vormen van islam, vergeet je dat het grootste islamitische land qua aantal inwoners Indonesië is, dat Senegal tot nu toe niet leeft volgens IS, of dat India meer moslims telt – weliswaar als kleine minderheid – dan het Arabische Nabije Oosten aan inwoners.