Mirella Klomp, Peter-Ben Smit, Iris Speckmann (redactie)

Maaltijd vieren in
liturgische contexten

Colofon

De uitgave van dit boek werd mede mogelijk gemaakt door de Nederlandse Onderzoekschool voor Theologie en Religiewetenschap (NOSTER).

Meander 17

Uitgave van het Instituut voor Rituele en Liturgische Studies, Amsterdam, onder redactie van:

Prof. dr. Marcel Barnard (Amsterdam/Stellenbosch)

Dr. Martin Hoondert (Tilburg)

Dr. Mirella Klomp (Amsterdam)

Dr. Mattijs Ploeger (Alkmaar/Utrecht)

Prof. dr. Paul Post (Tilburg)

Redactiesecretariaat: dr. Mirella Klomp (Amsterdam)

Meander 1 t/m 10 is uitgegeven door Gooi en Sticht.

Meander 11 en volgende zijn uitgegeven door Berne Media, uitgeverij abdij van berne.

© 2018 Berne Media | uitgeverij abdij van berne

www.bernemedia.com

Vormgeving: Garage BNO

Tenzij anders vermeld, zijn de aanhalingen uit de Bijbel overgenomen uit de Nieuwe Bijbelvertaling (NBV), uitgegeven door het Nederlands Bijbelgenootschap, Haarlem, 2004.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

ISBN 978-90-8972-294-2

e-book 978-90-5972-295-9

Inhoud

INHOUD

Inleiding

DEEL I
ETEN, LIJF EN LEVEN

Dagelijkse kost

Het verband tussen keukentafel en avondmaalstafel in de hedendaagse cultuur

Avondmaal en clubmaaltijd

De betekenis van eten in de kerk en bij de roeivereniging

Het lichaam van Christus aan tafel

Paulus van Tarsus en Judith Butler in Korinte

DEEL II
BELEVING VAN DE MAALTIJD

Verbinden maaltijden?

Eerste testresultaten van een nieuw meetinstrument

Een toast uitbrengen?

Ervaringen en overtuigingen van jongeren die het avondmaal vieren

De harten omhoog!

Gereformeerd avondmaal anno 2017

Maaltijd die verenigt!?

Enkele reflecties over de eucharistische praktijk in Vlaanderen

DEEL III
GASTEN EN GEMEENSCHAP

Rond de tafel?

Liturgisch-theologische en ritueel-liturgische gedachten over de positionering van altaartafel, voorganger en gemeente

Aan tafel met armen, slaven, zieken en zondaren

Maaltijd en gemeenschapsideaal in het evangelie van Lucas

De ‘slechte’ tafelmanieren van Jezus

Een Zuid-Afrikaanse waardering van eten en tafelgemeenschap

Ruimte voor kinderen aan tafel op een verrassende plaats

De introductie van kindercommunie in de Gereformeerde Kerk vrijgemaakt van Rijsbergen

Eucharistische gastvrijheid: (on)mogelijk voor de Rooms-Katholieke Kerk?

Over de auteurs

NOTEN

Mirella Klomp, Peter-Ben Smit & Iris Speckmann

Inleiding

Meals are hot. Eucharistie en avondmaal maar ook onze dagelijkse maaltijdpraktijken staan de laatste jaren volop in de aandacht van wetenschappelijk onderzoek. Af te lezen aan het aantal eetclubs, buurtmaaltijden, tv-kookprogramma’s en de liefde voor wining & dining (al dan niet in huiskamerrestaurants) is eten in onze cultuur van onverminderd grote betekenis. Geluiden uit het liturgische veld brengen echter aan het licht dat deelname aan eucharistie en avondmaal minder vanzelfsprekend wordt. Deze liturgische praktijken zien zich met nieuwe vragen geconfronteerd. Wat hebben ze ons in de 21ste eeuw te zeggen? Staan zij in verband met ons dagelijks eten en drinken en zo ja, hoe? Wat zijn volgens de Schrift belangrijke aspecten van de maaltijd? Met wie wordt er maaltijd gevierd en wie bepalen dat?

Wat je eet, met wie en hoe, zegt veel over wie je bent en hoe je je tot andere schepsels verhoudt. In veel religies en ook in vrijwel iedere christelijke traditie speelt eten bovendien een heel belangrijke rol in de relaties tussen gelovigen onderling en de relatie met God. Ook buiten de kerken is dit het geval en ook in de ‘seculiere’ wereld zijn maaltijden dragers van betekenis en geven ze gestalte aan relaties. Zulke maaltijden hebben altijd een vorm: ze verlopen zús, niet zo – en eigenlijk hebben ze altijd iets ritueels. Je kunt dat een ‘uiterlijkheid’ vinden: eigenlijk draait het in religie niet om rituelen, maar om wat je gelooft en wat je daar vervolgens mee doet.

Dat is een opvatting over religie die veel voorkomt, maar ook één waarvan theologen en religiewetenschappers steeds meer afstand nemen. Religie is veeleer het samenspel van leven vanuit een bepaald verhaal of een bepaalde visie op de wereld, van het handelen in overeenstemming daarmee en het zoeken naar zin en samenhang. In een maaltijd komen deze aspecten over het algemeen bij elkaar: het samenkomen zelf is een ritueel, het staat in het teken van een bepaald verhaal, bijvoorbeeld dat van God met het godsvolk of dat van Jezus en zijn volgelingen, en geeft aanleiding tot een bepaalde manier van omgaan met disgenoten, andere mensen en de schepping.

Nederlandse, Vlaamse en Zuid-Afrikaanse theologen en religiewetenschappers (onder wie opvallend genoeg veel twintigers en dertigers) zijn de maaltijd in de laatste jaren in groten getale op het spoor gekomen. Omdat onderlinge uitwisseling hen verder helpt in het begrijpen van de religieuze maaltijden die zij onderzoeken – hoe verschillend ook de aspecten waarop hun projecten gefocust zijn – is in 2016 een netwerk van ‘maaltijdonderzoekers’ opgezet.

In regelmatige bijeenkomsten presenteerden zij bij toerbeurt (een deel van) hun onderzoek dat vervolgens werd bediscussieerd. De bijdragen in deze bundel gaan terug op die presentaties. De groep – een research collaboration group van de Nederlandse Onderzoeksschool voor Theologie en Religiewetenschap (NOSTER) – draagt de naam Meals in search of meaning. Interdisciplinary approaches to the Lord’s supper and the eucharist in Christian communities in the Netherlands en wordt ondersteund door het Instituut voor Rituele en Liturgische Studies (IRILIS; gevestigd aan de Protestantse Theologische Universiteit te Amsterdam) dat onderzoek op het gebied van liturgisch ritueel stimuleert en samenbrengt.

De toegevoegde waarde van de onderlinge uitwisseling ligt in de overschrijding van grenzen die daarin plaatsvindt: over vakgebieden, methoden, thema’s, tijdsvakken en confessionele grenzen heen. Of het nu gaat om maaltijden in het Nieuwe Testament of avondmaal met kinderen in de 21ste eeuw, om conceptuele reflecties of benaderingen via enquêtes en interviews, juist de diversiteit aan invalshoeken werkt verrijkend en inspirerend. Ieder bedient zich van methodes die een zekere afstand tot het onderwerp van onderzoek inhouden, terwijl ieder ook vanuit een fascinatie, een eigen vertrekpunt en met eigen overtuigingen in het achterhoofd te werk gaat.

Alle onderzoekers zijn er steeds van overtuigd geweest dat de thematiek van de liturgische maaltijd voor een breder publiek interessant is, daarom wordt de verworven wetenschappelijke kennis met deze bundel ook toegankelijk gemaakt voor een breder publiek. Niet in de laatste plaats hebben wij hen voor ogen die regelmatig of onregelmatig te gast zijn aan de tafel van de Heer, in welke kerk, plaats of vorm ook.

De bijdragen in Rond de tafel laten zien hoe rijk aan betekenis maaltijden kunnen zijn laten. Verschillende aspecten zijn in drie secties bij elkaar gebracht.

Een eerste serie artikelen gaat in op de manier waarop maaltijden in de bredere maatschappij functioneren en onderzoekt dit in relatie tot religieuze maaltijden: waar zijn overgangen, waar zitten contrasten, wat gebeurt er wanneer je vanuit de religieuze maaltijd naar ‘seculiere’ maaltijden kijkt en omgekeerd, en wat zegt het over religieuze samenkomsten rond de maaltijd wanneer je ze vergelijkt met samenkomsten in de publieke ruimte met een politiek karakter? Hoe ‘religieus’ zijn religieuze maaltijden eigenlijk wanneer je ze plaatst in een breder gesprek over hoe je samen kunt leven?

In een tweede serie artikelen komen, veelal via empirisch onderzoek, de mensen aan het woord die zelf liturgische maaltijden meemaken en -vieren. Wie beleeft welke maaltijd op welke wijze? Vragen over de manier waarop je dit überhaupt kunt peilen, komen aan bod evenals resultaten van onderzoek onder jongeren binnen de Protestantse Kerk in Nederland en onder gemeenteleden uit gemeentes behorend tot de Christelijk Gereformeerde Kerken en de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt. Ook geeft de Vlaamse praktijk van eucharistie beleven en de theologische inhoud van zo’n viering aanleiding tot een aantal principiële vragen bij de verhouding tussen die twee.

De derde en laatste serie artikelen legt de nadruk op het gemeenschapsvormende karakter van maaltijden en in dat verband ook vragen rond ‘uitnodigingsbeleid’: wie mag welke maaltijd wel en niet meevieren? Daarbij komen zowel vragen van de rituele enscenering aan bod – welke vorm van vieren accentueert op welke manier gemeenschap? – en ontwikkelingen in toelating tot het avondmaal (kinderen binnen de Nederlands Gereformeerde Kerken), als ook eucharistische gastvrijheid in de Rooms-Katholieke Kerk, maaltijden in post-apartheid Zuid-Afrika en de manier waarop gastvrijheid in het Nieuwe Testament (Lucasevangelie) een rol speelt.

Voor wie zich voor maaltijden interesseert, is de bundel een rijke vindplaats van wat er binnen christelijke tradities in Nederland, Vlaanderen en Zuid-Afrika omtrent samen eten zoal leeft. Wie zich in een christelijke traditie thuis voelt en/of regelmatig met een maaltijd in liturgische sfeer geconfronteerd wordt, kan de bundel zien als uitnodiging tot verdieping en verdere reflectie. Onbekende achtergronden, vernieuwende perspectieven en vragen over een goede manier van maaltijd vieren én daarover denken en spreken – de onderzoekers bieden dit alles graag aan om tot een beter verstaan van maaltijd vieren te kunnen komen en zo wellicht ook tot een rijkere beleving ervan.

DEEL I
ETEN, LIJF EN LEVEN

Mirella Klomp & Marcel Barnard

Dagelijkse kost

Het verband tussen keukentafel
en avondmaalstafel in de
hedendaagse cultuur

Eten is ‘een ding’ in onze cultuur. Kookboeken, -cursussen en -apps, kookprogramma’s en bakwedstrijden op televisie, recepten en restaurantrecensies in kranten, scharrelslagers, groentetassen, bio-wijn, plofkippen en varkensmishandeling, afhaalmaaltijden, foodtruck festivals, quinoasalades en spinaziesmoothies met tarwegras, diëten en sapkuren – onze westerse samenleving wordt gekenmerkt door een enorme belangstelling voor voedsel: wat we eten en wat we drinken. Onze omgang met voedsel zegt iets over wie we (willen) zijn en hoe we in het leven (willen) staan. Dat is niet alleen een persoonlijke, maar ook een sociale aangelegenheid: wat eten we met wie? Voedsel is gezelligheid en saamhorigheid.

Voedsel is op veel manieren ook ambigu. Nooit eerder in onze geschiedenis was voedsel zo gemakkelijk verkrijgbaar en werd het zo goedkoop geproduceerd; toch sterven dagelijks wereldwijd ruim twintigduizend mensen van de honger terwijl elders mensen kampen met overgewicht en lijden aan eetstoornissen. Westerse industrieën drijven met hun monopolies op gemodificeerde zaadproducten kleine boeren in ontwikkelingslanden tot wanhoop en armoede. Mensen maken zich soms zorgen: is ons voedsel en zijn onze eetgewoonten gezond? Al die elkaar tegensprekende voedingsadviezen: wie moet je geloven? En welke ecologische voetafdruk laten onze eetgewoonten achter?

‘Groen’, ‘verantwoord’ en ‘bewust’ zijn onder andere reacties op ondoorzichtige voedselproductieketens, bio-industrie, berichten over vogelgriep/varkenspest/mond-en-klauwzeer, alsook de verschraling van landbouwgronden, vervuiling van oppervlaktewater, verkwisting van voedsel en afname van biodiversiteit. Diëten, vasten en kuren volgen op het verlangen naar een gezonder lichaam en iedereen die zich weleens van eten en drinken heeft onthouden, kent het moment dat je lichaam schreeuwt om vocht, zout of zoetigheid – en dan maar volhouden: niet eenvoudig.

Voedsel is eveneens ambigu voor wie lijden aan anorexia en boulimia nervosa (en, hoewel nog niet als ziektebeeld erkend in DSM-V, tegenwoordig ook ‘orthorexia nervosa’: het obsessief bezig zijn met gezond eten), waarbij eten en niet-eten samenhangen met controle, identiteit en zelfbeeld.

Eten is niet alleen ‘een ding’ in onze cultuur, maar ook in religies. Godsdiensten hebben eigen spijswetten en rituele maaltijden (en vastentijden) die een rol spelen in hun omgang met de/het heilige. Ook in de christelijke godsdienst is eten ‘een ding’. Sinds het begin van onze jaartelling hebben diverse maaltijdpraktijken een plek gevonden in het christelijke rituele repertoire. De Schriften staan vol verhalen van eetbaar en niet-eetbaar voedsel, van maaltijden die gedeeld worden, van gasten en ‘gastgevers’, van tafelrituelen en tafelgesprekken. De Maaltijd van de Heer heeft als sacrament in de christelijke liturgie een bijzondere plaats gekregen.

De preoccupatie met eten en drinken in onze tijd en samenleving lijkt van de viering van die maaltijd echter los (zijn komen) te staan. Daarmee gaat naar ons idee iets verloren waar chef-kok Jamie Oliver juist de vinger bij legt met zijn term Food Ministry: eten en voedsel hebben iets heiligs en we kunnen onszelf en anderen daarmee dienen.1 Maar wat heeft de eettafel thuis met de avondmaalstafel in de kerk te maken? Hoe is ons dagelijks brood verbonden met het brood van het leven? Wat betekent de ambiguïteit van eten en drinken voor deelname aan het liturgische maaltijdritueel?

In deze bijdrage doordenken we voedselpraktijken vanuit theologisch perspectief en we gebruiken daarbij de term Food Ministry om te onderzoeken of en in hoeverre in onze voedselpraktijken ons ook ‘een ander’ tegemoetkomt, dat wil zeggen of en in hoeverre in onze voedselcultuur ons iets tegemoetkomt wat zich onttrekt aan het empirisch waarneembare en dat zich alleen in metaforen laat beschrijven. Noem het God, of niet. Anders gezegd: of onze voedselpraktijken ook potentieel, zoals wij dat zouden willen noemen, een ‘alledaagse’ sacramentaliteit hebben? En omgekeerd, als dat zo blijkt te zijn, hoe kan dan de viering van de eucharistie precies bij die ‘alledaags sacramentele’ momenten in onze voedselcultuur aanhaken en zo dus weer ingebed kan worden in het dagelijks leven en de dagelijkse maaltijd.

Onze bijdrage heeft drie delen. Eerst schetsen we een globaal overzicht van de Nederlandse (westerse) eetcultuur vanuit het brede cultureel-rituele kader van voedselpraktijken. In het tweede deel presenteren we kort de context van die eetcultuur: de mondiale voedselproductie en -consumptie en de vraag of we in dat verband nu wel of niet moeten spreken van een wereldwijde voedselcrisis. In het derde en laatste deel stellen we een theologische radicalisering voor van de notie ‘sacrament’ en dragen we daarvoor de notie casual sacramentality aan. We besluiten dat deel door aan de hand van voorbeelden uit te werken hoe onze food culture concreet verband zou kunnen houden met het sacrament van de Maaltijd van de Heer.

Actuele voedselpraktijken: mapping the field

Etenstijd

Om te beginnen brengen we de omgang van Nederlanders met eten en drinken in kaart vanuit het perspectief van tijdsbesteding: wanneer eten we, met wie en (hoe) is dat in de afgelopen jaren veranderd? In december 2017 bracht het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) de tijdsbesteding van Nederlanders in kaart.2 Dat onderzoek laat zien dat mensen in 2016 thuis gemiddeld 1 uur en 35 minuten per dag besteden aan eten en drinken. Per week komt het totaal op 11,1 uur.

De tijd die we aan eten en drinken besteden, toont de laatste jaren slechts lichte schommelingen. Hoewel sommigen zeggen dat de wereld zo gehaast is geworden dat we voor belangrijke zaken geen tijd meer nemen, blijkt onze etenstijd in de afgelopen tien jaar niet te zijn afgenomen. Tussen 1975 en 2005 is over het algemeen de tijd die we thuis besteden aan het bereiden en nuttigen van voedsel wel wat afgenomen: 15 minuten, en met name op weekdagen. Daartegenover staat dat we ons eten twee keer zo vaak zijn gaan ‘outsourcen’ (buiten de deur zijn gaan eten en/of zijn gaan afhalen of laten bezorgen).3

Laagopgeleiden besteden iets meer tijd aan eten en drinken (12,4 uur) dan middelbaar en hoogopgeleiden (10,4 uur). Het gaat hier om de tijd dat mensen daadwerkelijk eten (maaltijden en snacks) en drinken.4 Het verschil in de hoeveelheid tijd die men aan eten en drinken besteedt, is sterker afhankelijk van opleidingsverschillen dan van man-vrouwverschillen: hoger opgeleiden besteden minder tijd aan zelf uitgebreid koken en hebben vanwege een hoger uurloon meer financiële ruimte om het bereiden van voedsel uit te besteden.

Hoewel mensen meer dan vroeger zelf kunnen kiezen hoe ze hun tijd indelen en er veel meer dan voorheen plaatsen en mogelijkheden zijn om tussendoortjes te halen, blijkt er nog steeds zoiets als een collectief ritme te zijn als het om eten en drinken gaat: pieken liggen op werkdagen rond 12.00 u en rond 18.00 uur.5 Een iets ouder en uitgebreider SCP-rapport toont dat er meer spreiding is in het tijdstip van het ontbijt: dat wordt doordeweeks tussen 6.30 en 9.00 uur gebruikt. In het weekend wordt er later ontbeten en is ook het tijdstip van de lunch gevarieerder, omdat het ritme van de school- en werkdag er dan niet toe doet. Het tijdstip van avondeten blijkt zowel doordeweeks als in het weekend globaal hetzelfde.6

Ruim driekwart van de tijd dat we thuis eten, zijn daar anderen bij (wanneer er thuis gegeten wordt, doet 23% dat alleen). De helft van de tijd eten mensen met het gezin (48%) of met het gezin en anderen (56%). Aan feestjes en etentjes bij mensen thuis en eten in restaurants besteedden we in 2011 gemiddeld 2,7 uur per week; een uur meer dan in 2006 (thuis: +0,7%, restaurants: +0,2%). Thuis geldt dat eten méér een gezamenlijke activiteit is dan dat vrijetijdsactiviteiten en huiselijke zorgtaken dat zijn.7

Clusters

Om de actuele dynamiek van voedselpraktijken in ons land in kaart te brengen schetsen we nu enkele clusters die typeren op welke manieren men zich in onze cultuur met voedsel bezighoudt. Van de verschillende praktijken die hieronder worden genoemd, laten de meeste zich ook onderbrengen bij een of meer andere clusters: er is ontegenzeglijk overlap en de clusters zijn ongelijksoortig. Het gaat ons hier niet om een definitieve typologie, maar om een globaal overzicht van de voedsel- en maaltijdpraktijken die we in Nederland (en in een bredere Noordwest-Europese context) aantreffen.

1. Puur, eerlijk, duurzaam: keurmerken, labels en merken

Allereerst zien we een grote preoccupatie met de herkomst en kwaliteit van voedingsproducten die we aanschaffen. Voedsel moet uit pure ingrediënten bestaan en niet al te veel kunstmatige toevoegingen bevatten, leveranciers moeten een eerlijke prijs hebben gekregen voor hun grondstoffen, duurzaam voedsel is geproduceerd met oog voor mens, natuur en/of milieu. Om de fairtrade-hagelslag, goedgekeurde kweekzalmen, verantwoorde tussendoortjes en andere producten in het schap van de supermarkt duidelijk herkenbaar te maken (en de verkoop ervan te stimuleren) zijn talloze keurmerken en labels in het leven geroepen. Deze zijn verdeeld over drie groepen:8

– Duurzaamheidskeurmerken die informatie geven over dierenwelzijn, over eerlijke handel of over hoe belastend een product is voor natuur/milieu. Voorbeelden zijn ASC en MSC (voor vis), fair trade (bijv. koffie, thee, cacao, suiker, sappen en wijn), Beter Leven Keurmerk (bijv. voor eieren, kippen-, rund- en varkensvlees) en EKO (denk aan: terugdringen van gebruik van schadelijke verpakkingen en schoonmaak-, beschermings- en desinfecteermiddelen).

– Keurmerken op basis van herkomst en kwaliteit zeggen iets over waar een product vandaan komt en hoe het gemaakt is. Denk aan het UTZ-keurmerk voor koffie, thee, cacao en hazelnoten, dat staat voor wereldwijd duurzaam boeren, met oog voor de werkers in de productieketen en het behoud van natuurlijke grondstoffen. Het is bedoeld om een betere positie van vrouwen en een eerlijke prijs te garanderen en wordt ingezet in de strijd tegen kinderarbeid en klimaatverandering in deze sector. Ook halal of koosjer keurmerken vallen in deze categorie.

– Gezondheidskeurmerken geven informatie over het maken van een gezondere keuze. Het groene Vinkje van Stichting Ik Kies Bewust is hier het bekendste voorbeeld van. Dat is te vinden op producten die bijvoorbeeld minder vet, zout, suiker of meer vezels bevatten dan een vergelijkbaar product.

De keurmerken zijn een direct gevolg van ondoorzichtige processen in de voedselproductie, de uitbraak van ziektes (denk aan mond-en-klauwzeer, gekkekoeienziekte, vogelgriep) en schandalen in de bio-industrie (misstanden in slachthuizen). Wat fabrikanten in reclames en op de verpakkingen van hun producten beweren, blijk je soms met een korreltje (of een pak?) zout te moeten nemen – maar hoe weet je dat? Op die ondoorzichtigheid drijft het televisieprogramma Keuringsdienst van Waarde (NPO) dat waar- en onwaarheden onderzoekt achter de verkooppraatjes van fabrikanten en soms de wonderlijkste zaken aan het licht brengt.

Gedeeltelijk gerelateerd aan keurmerken en labels is de aandacht voor ‘lokaal’ en ‘van het seizoen’. Verschillende organisaties pleiten ervoor om te kiezen voor producten die geen duizenden vliegkilometers hebben afgelegd, maar in eigen land of streek zijn geproduceerd. Abonnementen op biologische groente-, fruit- of complete maaltijdpakketten (bijv. Odin, DeKrat, BioAanHuis, Boerderij Landzicht) lopen goed.

Albert Heijn speelt op de aandacht voor ‘lokaal’ in door de moestuintjesactie die nu al enkele jaren in het voorjaar gehouden wordt: bij elke 15 euro aan boodschappen bij deze grootgrutter kunnen consumenten een van de twintig verschillende moestuinpotjes sparen, waarmee zij thuis in de keuken (en daarna op het balkon of in de achtertuin) hun eigen groenten en kruiden kunnen verbouwen. Op de AH Moestuintjes-community kon men in 2017 een moestuintjesdagboek bijhouden en daar was ook een heuse moestuintjesruilhandel gaande.9 Groene vingers zijn niet noodzakelijk, want de AH Moestuintjes-app biedt tips en reminders ter ondersteuning. Zelf groenten en kruiden kweken: iedereen kan het. Ook het thema ‘verspilling’ wordt bij AH overigens vermarkt: met de slogan ‘Weggooien is zonde’ worden appels, paprika’s, peren, komkommers en winterpenen die te klein, te bleek of te krom zijn onder de naam Buitenbeentjes net onder het normale prijsniveau verkocht.

Over het algemeen zijn voedingsmiddelen die puur, eerlijk en duurzaam zijn geproduceerd duurder dan producten die dat niet zijn, al heeft supermarktketen Lidl de aanval op bio-winkels en duurdere supermarkten geopend door biologische producten te gaan aanbieden voor een prijs die niet veel hoger ligt dan die van niet-biologische producten. Er wordt wel gezegd dat de bio-focus er vooral een is van hoger opgeleiden die bewuster in het leven staan en zich het bijbehorende koop- en eetgedrag financieel kunnen permitteren, maar wellicht is, gezien voornoemde inhaalslag, die claim uiteindelijk niet vol te houden.

Voor wat betreft financiële bestedingsruimte: wanneer het gaat over voedsel en geld kunnen we niet om het fenomeen voedselbank heen. In Nederland leefde in 2016 ongeveer een miljoen mensen onder de armoedegrens, dat is bijna 8 procent van de bevolking.10 De allerarmsten komen tijdelijk in aanmerking voor voedselpakketten van de Vereniging van Nederlandse Voedselbanken. De eerste voedselbank in ons land dateert uit 2002. In januari 2014 beschikten de voedselbanken in Nederland over 435 uitgiftepunten (meer dan McDonald’s restaurants (234) en McDrives (150) samen!).11 In 2016 was dit aantal met nog 100 uitgiftepunten toegenomen en werden wekelijks in samenwerking met bedrijven, instellingen, overheden en particulieren 38.500 pakketten uitgereikt met hulp van 11.000 vrijwilligers. Ongeveer 135.000 Nederlanders waren aangewezen op deze voedselpakketten.12

Hoewel voedselbanken een positieve bijdrage leveren in gevallen van armoede en voedselonzekerheid, heeft het verstrekken van pakketten ook een schaduwkant. Voedsel ontvangen van de voedselbank blijkt gepaard te gaan met schaamte (voedsel uit de kratten is vaak op/over de datum, klagen over de inhoud van het pakket is ongewenst of een teken dat de nood vast niet zo erg hoog is, intussen moet je toch dankjewel zeggen) en heeft een negatief effect op de eigenwaarde en het sociale zelf-verstaan van mensen (ontvangers ervaren een stereotypering van voedselbankklanten als arm, gek, lui, zwak; ook is hun situatie ‘vast hun eigen schuld’).13

In 2016 bleek dat de voedselpakketten niet voldeden aan de richtlijnen voor gezonde voeding.14 De dagelijkse aanbevolen hoeveelheid kcal, proteïne en verzadigde vetzuren werd met wat aangeboden werd ruimschoots gehaald (lees: overschreden), terwijl de verstrekte hoeveelheid fruit en vis niet toereikend was voor de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid. In aanvulling op het voedselpakket kocht nog geen 10 procent van de ondervraagde afnemers zelf fruit, nog geen 5 procent vis. Een toch al (financieel) kwetsbaar deel van de bevolking loopt dus meer risico op gezondheidsklachten wanneer zij langdurig aangewezen zijn op hulp van de voedselbank. Hun portemonnee laat voor puur, eerlijk en duurzaam geen keuze. Daarnaast levert afhankelijkheid van de voedselbank dus ook psychosociale druk op.

2. Tv-kookprogramma’s, tv-koks, kookboeken, -tijdschriften en -blogs

‘Kookwedstrijden, kook-reisprogramma’s, kook-realityshows, consumentenrubrieken over eten, documentaires over chefs; de hongerige kijker kan een etmaal rond bingen zonder ook maar een stap in de keuken te hoeven zetten,’ schreef kookcolumnist Janneke Vreugdenhil in de NRC in 2016.15 Er is dus nauwelijks beginnen aan om alle praktijken in dit voedsel-media-cluster te beschrijven, maar we pikken er twee fenomenen uit.

Onontkoombaar zijn de koks die hun eigen kook- en bakprogramma’s op televisie hebben, meestal met bijbehorende Facebookpagina’s en de uitgave van kookboeken om hun populariteit en afzetmarkt te vergroten. Populaire Nederlandse en Vlaamse koks zijn bijvoorbeeld Jeroen Meus (alle weekdagen op de Vlaamse tv met Dagelijkse Kost, met een gelijknamig receptenboek en een Facebookpagina met ruim 200.000 likes) en Yvette van Boven van het programma Koken met Van Boven (auteur van talloze receptenboeken, twee Facebookpagina’s, elk goed voor ongeveer 25.000 likes). Uiteraard kan hier ook de al genoemde Britse chef-kok Jamie Oliver niet ontbreken (Facebookpagina met 6,6 miljoen likes), goed voor meters kookboeken in verschillende talen, een maandelijks tijdschrift in de boekhandel, meerdere tv-series (ook allemaal internationaal doorverkocht) en verschillende smartphone-apps. Van de buitenlandse koks genieten Nigella Lawson en Yotam Ottolenghi al jarenlang populariteit. Ook een begrip zijn The Hairy Bikers (twee langharige mannen met een achtergrond in tv- en filmproducties) die een tv-show presenteren die draait om cookery and travelogue. Frequent komen in de afleveringen ongebruikelijke locaties en hun beider motorfietsen voor.

Naast programma’s die sterk leunen op de naam van één chef, zien we tv-programma’s met een wedstrijdkarakter, zoals Heel Holland Bakt (de Nederlandse versie van The Great British Bake-off), MasterChef (en MasterChef Professional, ook in Groot-Brittannië en Australië), Great British Menu. Kinderen hoeven zich niet buitengesloten te voelen van dit soort wedstrijden: NPO Zapp zond in de kerstvakantie van 2017–2018 wederom een seizoen van de CupCakeCup uit: een bakwedstrijd waarbij, volgens de bijbehorende website ‘heel Nederland weer [kon] genieten van een nieuw seizoen vol mooie, pittige, fruitige en oogstrelende cupcakes’.16 Wie vaker naar dit soort programma’s kijkt, valt op dat er een heel eigen foodjargon wordt gebezigd. Het bestaan van kookjargon is uiteraard niet nieuw, maar het grote publiek heeft daar, met name door de mediatisering van onze cultuur, nu deel aan gekregen.

Bij dit alles draait het niet alleen om het eindresultaat. Zoals Jamie Oliver de vinger legt bij het ‘dienen’ door voedsel, zo wijst Nigella Lawson op koken als een ontspannende bezigheid: ‘It’s also about the process of cooking itself – showing how it can provide pleasure and calm in an ever more stressful world.’17 Het is dus ook een manier om je tot die wereld te verhouden. Dat blijkt ook uit de enorme hoeveelheid foodblogs (zie bijvoorbeeld Chicks love food, Uit Pauline’s keuken), waarop vaak niet alleen recepten gepost worden, maar ook restauranttips, fotodagboeken, keuken- en kooktips. Menig foodblog schuurt aan tegen wat lifestyle wordt genoemd: de kenmerkende manier van leven van een individu, groep of cultuur. Ook de eigen gratis tijdschriften die supermarkten uitgeven, bewegen zich in dat lifestylespoor. Inderdaad: wat we eten is wie we zijn. Wat daarnaast evenzeer waar is, maar wat mensen in dit veld niet benoemen: er wordt aan de foodcultuur ook goed geld verdiend.

3. Voeding en gezondheid

Een derde cluster dat onze foodcultuur en -praktijken karakteriseert – en dat deels samenhangt met wat onder het cluster ‘keurmerken, labels en merken’ al is genoemd – is de aandacht voor de relatie tussen ons voedsel en een gezond lichaam. De Schijf van Vijf van het Voedingscentrum stimuleert een ‘gezondere keuze’. Voedingssupplementen worden op de markt gepromoot en eens in de zoveel tijd duikt er weer een nieuwe voedselhype op (denk aan raw food en superfood, de anti-tarwehype en de promotie van spelt, of de avocadohype). Er zijn daadwerkelijk voedselintoleranties (gluten, koemelk), maar er is ook het verschijnsel dat mensen bepaalde producten (brood, melk) niet meer eten omdat ze denken dat die schadelijk zijn.

Te midden van dit alles worden voedingsadviezen gegeven door verschillende mensen (parallel aan bovengenoemde foodblogs gebeurt dat bijvoorbeeld in dieetblogs), variërend van diëtisten en voedingsconsulenten die zijn aangesloten bij beroepsverenigingen, tot zelfbenoemde voedselgoeroes als de dames van The Green Happiness en de twee Nederlands-Marokkaanse twintigers die zich The Healthy Sisters noemen en vrolijk de Marokkaanse eetcultuur proberen te veranderen.18 Wat nu wel en niet gezond is wordt een steeds diffuser geheel, waarin wetenschappelijke onderzoeksresultaten en ongefundeerde aannames en overtuigingen door elkaar heen lopen. Toch kan er een duidelijk verband zijn tussen ons voedingspatroon en onze gezondheid, bijvoorbeeld bij een problematische omgang met voedsel en/of alcohol (overgewicht, eetstoornissen en alcoholverslaving), maar ook een verhoogd risico op hart- en vaatziekten en kanker (frequent alcoholgebruik en roodvleesconsumptie zijn bijvoorbeeld factoren die een rol spelen bij het ontstaan van kanker).19 Overigens wordt er steeds meer wetenschappelijk onderzoek verricht naar voeding en de effecten daarvan op onze gezondheid, maar zijn resultaten daarvan niet altijd eenduidig.

4. Eten (van) buiten-de-deur

Wie herinnert zich nog dat naast de snackbar de ‘afhaalchinees’ het enige adres was waar je eten kon bestellen om dat vervolgens thuis te gaan opeten? Tussen 1980–2005 is het aantal maaltijden dat Nederlanders snel en gemakkelijk van buiten de deur in huis halen aanzienlijk toegenomen.20 Uiteraard vallen daar de voorverpakte kant-en-klaarmaaltijden uit de supermarkt onder. Ook de wereld van de catering is flink gegroeid, zowel in formaat als in diversiteit: je kunt (vooral in de Randstad) eten afhalen uit ongeveer alle wereldkeukens. Onder invloed van technologische ontwikkelingen heeft er bovendien een switch plaatsgevonden van afhalen naar bezorgen. Waar aanvankelijk de pizzakoerier nog uitsluitend in dienst was van het pizzarestaurant, zijn talloze ondernemers handig ingesprongen op de wens van de consument om vanaf de bank met de iPad op schoot iets te eten te bestellen: Foodora, Thuisbezorgd, Deliveroo en Uber Eats zijn bezorgdiensten die (per brommer, scooter maar steeds vaker ook de fiets) een schakel vormen tussen restaurants/cateraars en consument.

Het onpersoonlijke aan deze ontwikkeling van afhaal- en bezorgmaaltijden kreeg in 2012 een tegenhanger in Thuisafgehaald, dat – vanuit de overtuiging dat eten mensen met elkaar verbindt – afhalers met 10.000 thuiskoks in dezelfde buurt in contact brengt. Naast verbinding van buurtgenoten behoren het tegengaan van voedselverspilling en stimuleren van gezond eten tot de doelstellingen van dit initiatief (zie hier drie clusters overlappen: duurzaamheid, koks en gezondheid).21 Sommige individuele koks bieden zelf maaltijden aan en hebben hun eigen bezorgdienst opgezet (in Amsterdam bijvoorbeeld MarleenKookt en MarleenMeteen waarvan bezorgers met elektrische bakfietsen op werkdagen door de stad razen om het door jou online geselecteerde menu naar je toe te brengen). Naast al deze commerciële aanbieders bestaat nog steeds de betaalbare gezonde, warme maaltijd voor kwetsbare mensen die niet (meer) zelf kunnen koken: Tafeltje Dekje, een dienst die al ruim zestig jaar wordt aangeboden door verzorgingshuizen, thuiszorg- en welzijnsorganisaties.

Behalve eten van buiten-de-deur in huis halen, is in de afgelopen decennia ook het buiten-de-deur eten toegenomen.22 De bevolkingssamenstelling is hierop van invloed geweest, met name het kleiner worden van de gezinsomvang, een toename van het gemiddeld opleidingsniveau en toegenomen arbeidsparticipatie van vrouwen. Net als bij de moestuintjesactie speelde Albert Heijn de laatste jaren ook in op deze tendens en stimuleerde die tegelijkertijd: AH heeft sinds 2015 jaarlijks een restaurantactie in samenwerking met online restaurantgids IENS. In 2017 leverde dat honderdduizenden reserveringen op waarbij klanten die AH-restaurantzegels hadden gespaard bij deelnemende restaurants een tweede driegangendiner gratis kregen.

5. Samen

Uit eten gaan gebeurt dus meestal samen en dit vestigt de aandacht op een ander aspect dan de precieze inhoud van het glas aan onze lippen en wat we aan onze vork steken: eten is iets dat alle mensen nodig hebben en daarom iets dat mensen verbindt. Eten is samen, is delen, gastvrijheid, interesse in elkaars verhalen. Daarbij is er een relatie tussen het soort voedsel dat mensen delen en hun intimiteit: ‘Borrels zijn voor vreemden, bekenden, werklui en familie. Maaltijden zijn voor familie, goede vrienden en gerespecteerde gasten,’ aldus de Amerikaanse antropologe Mary Douglas.23

In onze cultuur eten mensen samen in verschillende contexten. Met huisgenoten als die er zijn (al staat de gezamenlijke maaltijd thuis wat onder druk, zie ‘Etenstijd’), met buren, vrienden en familie, bij kookclubs, soms ook leesclubs en sportclubs (zie de bijdrage van Iris Speckmann en Christa Anbeek in deze bundel), bijeenkomsten op het werk, in buurthuizen, maaltijden in de kerk (warme maaltijden en/of de Maaltijd van de Heer). Maaltijden worden ingezet om verbindende tafelgesprekken te kunnen voeren of uitwisseling van vragen en gesprek over bepaalde thema’s te stimuleren, het meest expliciet tijdens het Diner Pensant – een vorm die gebruikt wordt in organisaties of ook wel door filosofen. Een opvallend rondrijdend verschijnsel werd de afgelopen jaren de food truck: een restaurant op wielen waarin maaltijden, snacks of drankjes worden bereid en verkocht. Aanvankelijk zag men deze rollende keukens vooral op straat, tegenwoordig zijn ze ook te boeken voor de catering van feesten en evenementen.24 Sinds 2014 bestaat zelfs Foodtruckfestival TREK – een gratis toegankelijk festival waarbij tientallen food trucks in een stadspark een openluchtrestaurant vormen – hetgeen begrepen kan worden als onderdeel van de ‘festivalisering’ van onze cultuur. Voedsel maakt daar duidelijk en zelfstandig deel van uit. Eten centraal bij dit massa-evenement en de aanwezigheid van anderen daarbij is cruciaal.

6. Producten: koffie, water, wijn, brood

Er zijn enkele opvallende ‘producten’ in onze foodcultuur, die we tot slot in een eigen cluster bespreken: koffie, water, wijn, brood.

De laatste jaren zijn hippe koffietentjes als paddenstoelen uit de grond geschoten, vooral in de steden. Bekend zijn grote ketens als Starbucks, Coffee Company, Bagels & Beans, maar er zijn ook talloze kleine, niet-franchise koffiebars. ‘Even koffie doen’ is een aanduiding geworden voor een sociale activiteit (afspraak met vrienden of netwerken) waarbij koffie wordt genuttigd, thuis of elders. Koffietentjes in grotere steden zijn vaak ook een werkplek voor studenten en zzp’ers (de aanwezigheid van een gratis wifinetwerk voor hun laptops wordt niet zelden al met een sticker bij de voordeur aangegeven).

Hoewel je met de toename van deze koffietenten zou verwachten dat Nederlanders de laatste jaren meer koffie zijn gaan drinken, schijnt dit niet het geval te zijn. Veeleer is de diversiteit in het aanbod toegenomen (koffie in het winkelschap komt van over de hele wereld, van Java tot Brazilië, sowieso in de supermarkt en uiteraard al helemaal in speciale koffie- en theewinkels van bijvoorbeeld Simon Levelt). Bovendien is koffie gepersonaliseerd. Buiten de deur kiest ieder haar eigen cappuccino / latte / macchiato / espresso / americano / ristretto / lungo, al dan niet met extra shot melk / sojamelk / hazelnootsiroop. In veel woningen heeft het koffiezetapparaat met grote koffiepot plaatsgemaakt voor een machine die de koffie per kopje bereidt (espressomachines, Senseo- en Nespresso-apparaten en dergelijke).

De individualisering in onze samenleving is dus ook doorgedrongen tot in onze koffiekeuze. Toch is, zoals gezegd, koffiedrinken niet per se een individuele aangelegenheid. Speciale aandacht vraagt hier een fenomeen dat overgewaaid is uit Napels: de caffè sospeso. Wie in een koffiebar koffie bestelt, kan – uit naastenliefde of uitdrukking van voorspoed – ervoor kiezen twee te betalen en er een te ontvangen. De tweede koffie is voor een (onbekende) volgende klant die zelf geen koffie kan betalen, maar aan de bar kan vragen of er wellicht nog een ‘uitgestelde koffie’ is.

Naast koffie is er veel te doen over bronwater in onze cultuur. ‘Gewoon’ water, met munt- of citroensmaak, plat en koolzuurhoudend (met harde of zachte bubbels), in grote en kleine flessen en pakken – water komt in het grote schap van de supermarkt in soorten en maten. Vermoedelijk onder invloed van toegenomen mobiliteit is het de afgelopen decennia gebruikelijk geworden om onderweg een flesje water bij je te hebben. Inmiddels kun je op elke straathoek een petflesje van een halve liter water kopen. De miljardenindustrie die gemoeid is met het verpakken en met winst verkopen van iets dat in 2010 door de Verenigde Naties is aangemerkt als mensenrecht, roept ethische vragen op.25

De hoge belasting van al deze flesjes op het milieu (transport en de beruchte plastic soep in de oceaan waarin afgedankte flesjes eindigen) hebben een lobby op gang gebracht voor kraanwater – in Nederland van uitstekende kwaliteit en goedkoop – en duurzamere herbruikbare flesjes. Dat leidde tot extra watertappunten en bijvoorbeeld grote onderwijsinstellingen, sportscholen en op treinstations (stichting Join the pipe zet zich hiervoor actief in).

Dan de consumptie van wijn. Cijfers wijzen uit dat de algehele consumptie van wijn, bier en gedistilleerd in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw flink is toegenomen, met een piek in 1979. De consumptie van bier en gedistilleerd nam daarna af, maar die van wijn niet. Kregen Nederlanders per hoofd van de bevolking in 1960 door wijn te drinken jaarlijks nog 0,23 liter pure alcohol binnen, in 2016 was dit opgelopen tot 2,47 liter pure alcohol.26 Deze toename vestigde de aandacht op gezondheidsrisico’s van overmatige alcoholconsumptie (in het bijzonder door jongeren, in het eerste decennium van deze eeuw raakte niet voor niets het woord ‘comazuipen’ in zwang), waardoor sinds 1 januari 2014 wettelijk geen alcohol meer verkocht mag worden aan personen jonger dan 18 jaar.

Brood is eveneens een product dat in steeds grotere diversiteit wordt aangeboden. Nederland heeft een broodcultuur (over het algemeen wordt hier niet warm geluncht) en in de afgelopen decennia hebben bakkers daarvan de groeimogelijkheden ontdekt, met name van het segment luxebrood en speciaal brood. Naast tarwebrood kwam steeds meer ook mais-, spelt-, haver- en roggebrood, gist- en zuurdesembrood, al dan niet met pitten, zaden, granen en krenten. Daarnaast, overgewaaid uit verschillende buitenlanden, onder andere briochebrood, ciabatta en focaccia, croissant en bagel, kaiserbroodje, boule, naan en Turks brood. Na de Tweede Wereldoorlog nam het aantal bakkers in Nederland toe en ook werd steeds meer brood in de supermarkt verkocht.

Twintig jaar geleden richtte Dimitri Roels het Vlaams Broodhuys op (alleen al de spelling doet ambachtelijk aan), dat bakt ‘zoals topkoks koken; met hoogwaardige ingrediënten, culinaire bezieling en jarenlange ervaring’. Zijn missie is om mensen weer dagelijks bewust te laten genieten van brood ‘echt brood, dat niet scheurt als je er boter op smeert’.27 Slappe bruine boterhammen worden tegenwoordig verre van aantrekkelijk gevonden: brood moet robuust zijn, stevig, vol smaak, een knapperige korst hebben en natuurlijk liefst ambachtelijk zijn gemaakt.

Thuis je eigen brood bakken is sinds een aantal jaren weer in en ook in de eigen keuken zien we de grote diversiteit van brood. Op internet vinden we community’s waar hobbybakkers en professionals hun baktips, ervaringen en technieken delen. Is je zuurdesemstarter ingestort of wil je een brood met een mooie korst maar weet je niet hoe je die kunt krijgen, dan vind je bijvoorbeeld raad op Broodbakforum.nl (maar zie ook Thefreshloaf.com, Weekendbakery.com, Uitdekeukenvanlevine.nl, Wiebaktmee.nl).

Context

Onze voedselpraktijken vinden plaats in een wereld waarin globalisering, individualisering en voortschrijdende technologische ontwikkelingen een rol spelen. Dat maakt de discussie over hoe we onze huidige voedselcultuur moeten verstaan complex en evenzeer ambigu. Er is schaarste en er is overvloed, soms heel dicht naast elkaar. Documentairemaker Joakim Demmer maakte in Dead donkeys fear no hyenas (2017) die ambiguïteit pijnlijk duidelijk: in Ethiopië wordt enerzijds voedsel geïmporteerd om de hongerlijdende bevolking te voeden en tegelijkertijd wordt door investeerders met geld van de Wereldbank de productie van voedsel gestimuleerd en vervolgens (o.a. naar Europa) geëxporteerd. Daarbij wordt de inheemse bevolking van het land verjaagd en wordt landroof gepleegd: voor een hongerloon mogen ze nu werken op de landbouwgrond die is gecreëerd uit de bossen die ze vroeger bezaten.

Hebben we inderdaad reden om ons ongerust te maken, en zo ja, waarover dan precies? Moeten we spreken van een mondiale voedselcrisis? ‘Over de kwaliteit en kwantiteit van ons voedsel, nu en in de toekomst, over de onomkeerbare teloorgang van landschap en cultuur, en over de vernietigende uitwerking van moderne technologie en wetenschap’ maken steeds meer mensen zich zorgen, constateerde Louise O. Fresco al in 2006.28 Ze stelt vast dat er veel pessimisme is in het denken over de vooruitgang en ook veel angst voor moderne genetische en biologische technieken en de vernietiging van landschap en plattelandsleven, ja zelfs een verlies aan traditionele boerengemeenschappen, talen en inheemse culturen. De ‘natuur’ wordt verregaand geromantiseerd.

De paradox die Fresco laat zien, is dat het de mensheid beter lijkt te gaan dan ooit: ‘Slechts vijf of zes generaties geleden bevond negen tiende van onze medeburgers zich als boer, pachter of handwerksman onder de armoedegrens.’29 De welvaart (en levensverwachting) is aanzienlijk toegenomen, niet in de laatste plaats in de derde wereld. Cijfers wijzen uit dat ‘de landbouw- en voedselindustrie vandaag de dag een kwalitatief en kwantitatief verbeterd voedselpakket produceert voor een wereldbevolking die bijna twee keer zo groot is als veertig jaar geleden’ en daarbij, dat dit gebeurt op ongeveer dezelfde oppervlakte bouwland.30 Dit succes is grotendeels te danken aan het gebruik van moderne landbouwtechnologie (50% daarvan door moderne genetica), maar dat wordt nogal eens vergeten, of er worden negatieve effecten aan toegekend die allerminst eenduidig zijn. Er is minder uitputting van fossiele brandstoffen, de bevolkingsdruk en milieuvervuiling zijn hanteerbaar gemaakt. Greenpeace voert al jaren een harde strijd tegen de gentechgewassen van bijvoorbeeld Monsanto, de Amerikaanse biotechnologische multinational die landbouwproducten produceert, maar de technologische ontwikkelingen in het laatste kwart van de twintigste eeuw bieden volgens Fresco eigenlijk juist hoop.

De relatie van individuele westerse consumptiepatronen met het wereldvoedselvraagstuk en het milieu houden de gemoederen al een tijdlang bezig, maar de aard van die relatie is allerminst eenduidig.

Theologische radicalisering

We begonnen onze bijdrage met de vraag: wat eten mensen in onze food culture? Hoe bereiden ze voedsel en welk voedsel? Met wie eten ze en waarom? Wat we in bovenstaande clusters gepresenteerd hebben, zijn dus praktijken van voedsel en samen eten en drinken uit de breedte van onze cultuur: ze staan niet per se (of direct) in een religieuze of kerkelijke context. Niettemin gaat het in veel van deze praktijken om ‘meer dan brood alleen’: om gastvrijheid, om identiteit, menselijkheid en menselijke verhoudingen, om delen, vieren, om wat mensen heilig is, om gezondheid en heelheid, om overvloed en tekort. Dat zijn allemaal aspecten die ook in de viering van de Maaltijd van de Heer aan de orde kunnen zijn (maar niet altijd allemaal tegelijk). Onze vraag is nu dus: of en in hoeverre in onze voedselpraktijken ons ook ‘een ander’ tegemoetkomt, dat wil zeggen of en in hoeverre in onze voedselcultuur ons iets tegemoetkomt wat zich onttrekt aan het empirisch waarneembare en wat zich alleen in metaforen laat beschrijven. Noem het God, of niet. Anders gezegd, of onze voedselpraktijken ook potentieel een ‘alledaagse’ sacramentaliteit hebben en dus in verband kunnen worden gebracht met de Maaltijd van de Heer.

Wat wij hieronder voorstellen (en we doen dat als protestantse theologen, waarbij we aantekenen dat Calvijn en andere reformatoren de notie sacrament altijd tamelijk ‘los’ hebben gehanteerd) is een theologische radicalisering van de notie sacrament.31 Ervan uitgaande dat onze werkelijkheid meer tekenen bevat waarin God op de mensen kan toekomen dan alleen de strikte kerkelijke handelingen rond twee of zeven klassieke sacramenten, suggereren we dat de verscheidene activiteiten van het dagelijks leven die met deze strikte sacramentele handelingen in verband staan, misschien moeten worden gewaardeerd als preludes en verlengingen van het sacrament in strikte zin en wellicht zelf als sacramenteel kunnen worden gezien. Ons doel hiermee is tweeledig: opnieuw nadenken over het sacramentele van het dagelijks leven, en het sacrament in de strikte zin weer inbedden in het dagelijkse leven.

Radicaal denken vanuit het hier en nu

We stellen een theologische radicalisering voor van het begrip sacrament, dus ligt het voor de hand ons te wenden tot de zogenaamde Radicale Theologie; daarbij beperken we ons hier tot het werk van Richard Kearney.32 Zijn radicale theologische project voorziet ons van een raamwerk dat de mogelijkheid opent de notie ‘sacramenteel’ te gebruiken voor handelingen die in strikte, kerkelijke, zin geen sacramenten zijn. Anders gezegd: in deze theologie worden klassieke noties – zoals sacrament en sacramenteel – opengebroken.

Belangrijk is te bedenken dat het project van de Radicale Theologie de mogelijkheid van een terugkeer naar God na (de dood van) God open probeert te houden, zonder weer uit te komen bij een onto-theologie (een theologie die God beschrijft als eerste en laatste oorzaak van alles wat is). Kearney noemde zijn onderneming hiertoe ‘anatheïsme’, wat wil zeggen: ana-theïsme (voorbij het theïsme dat uitgaat van een vastgeklonken orde tussen de eeuwige en alomtegenwoordige God enerzijds en het eindige en tijdelijke anderzijds) en ‘an-atheïsme’ (niet het atheïsme dat God ontkent).

In zijn zoektocht naar een terugkeer naar God voorbij God stelt Kearney onder andere ‘een sacramentele terugkeer naar de heiligheid van het alledaagse’ voor. In deze sacramentele terugkeer draait het om het verwelkomen van het vreemde in het gewone: ontdekken dat het goddelijke kan terugkeren in het dagelijks brood en de wijn van alledag. Het is een opnieuw verwelkomen van het heilige in het alledaagse na de onttovering ervan. De kracht van het ‘ja’ komt in het kielzog van het ‘nee’. Dat is de kern van Kearneys anatheïsme: wat lang als heilig beschouwd werd, hebben we afgewezen waarna wat rest nu opnieuw geheiligd kan worden – opgedragen aan het goddelijke.33 Kearney neemt zijn vertrekpunt dus in het concrete en toevallige.

Laten we een voorbeeld geven dat aansluit bij ons betoog over de samenhang tussen onze voedselcultuur en het avondmaal of de eucharistie: brood in zijn fysieke, smakelijke, eetbare, ruikbare, tastbare vorm, of wijn van een bepaalde druif met een bepaalde kleur die zich op een bepaalde manier gedraagt in de mond, kunnen op hun eigen specifieke manier sacramenteel worden waarbij hun oorspronkelijke kwaliteiten niet verloren gaan. Kearneys terugkeer naar God na God kan zich manifesteren als een sacramentele terugkeer, en dat wil bij Kearney zeggen: als een opening naar een God wiens afdaling in het vlees afhankelijk is van ons antwoord op de roep van het heilige of de heilige die uit het toevallige en materiële opklinkt op dat moment.34 Anders gezegd, onze alledaagse voedselpraktijken hebben onder voorwaarde sacramentele potentie.

Casual sacramentality

Met dat radicale vertrekpunt in de smaak, geur, kleur en de concrete tastbaarheid van ons eten en drinken en de ontmoeting die plaatsvindt dóór, mét en ín het materiële, komen we een heel eind. We zijn echter nog niet helemaal voldaan: we zoeken een nadere specificatie van de notie sacramentaliteit vanwege de grote variëteit en diversiteit aan voedselpraktijken die we waarnemen – een ‘attenderend begrip’ dat ons een bepaald idee geeft welke kant we op moeten kijken bij de voedselpraktijken die we waarnemen. Waarin herkennen we de roep van het andere, de ander, de vreemdeling, het vreemde in het alledaagse?

Vast staat, dat het zich niet ontologisch laat fixeren. Een nadere specificatie moet tenminste dus ruimte laten voor het terloopse ervan en ook voor het ongeorganiseerde van de praktijken waarin het zich kan voordoen. Er wordt veel gegeten en gedronken zonder dat dat ritueel bijzonder uitgewerkt is. Er gebeurt toevallig iets (bijvoorbeeld bij iemand die om een uitgestelde koffie vraagt, of in een kookprogramma bij een opmerking tegen de cameraman). Of er is een akkefietje tussen een Ethiopische boer en een westerse investeerder. De kwalificatie ‘sacramenteel’ kan dus in deze radicaal-theologische zin niet dwingend aan specifieke voedselpraktijken opgelegd worden, maar opent veeleer de mogelijkheid dat deze praktijken als sacramenteel herkend worden. Dit brengt ons uiteindelijk tot casual sacramentality. Deze notie is afgeleid van wat Inez Schippers casual sacrality heeft genoemd, daarmee voortbouwend op het werk van Goedroen Juchtmans en haar ‘basale sacraliteit’.35 Juchtmans doelde met die term op rituelen gebaseerd op/geïnspireerd door christelijk ritueel repertoire, zonder dat ze aan God en/of Christus refereerden. Schippers – voor haar onderzoek naar het heilige in Vinex-wijk Leidsche Rijn op zoek naar een breder begrip dan dat van Juchtmans in wier onderzoek de rituelen nog verbonden waren met het transcendente – breidde deze notie uit naar rituelen (of beter: plaatsen) die mensen als ‘heilig’ beschouwden, zonder dat ze per se met het bovennatuurlijke verbonden waren.36 Dit geldt voor de meeste maaltijdpraktijken die we in de clusters hierboven beschreven. Schippers verzamelde deze rituelen onder de noemer casual sacred. De notie casual komt met connotaties als: vluchtig, terloops, incidenteel, maar ook: informeel, en: zonder poespas. Dus ‘casual heiligheid’ in haar werk doet zich voor op plaatsen die incidenteel en informeel op immanente wijze als heilig beschouwd worden door gebruikers van die plaats.37 Hier wordt geopperd dat de afweging en/of onderkenning van wat heilig is, niet gepaard gaat met een uitvoerig of officieel ritueel en dat het niet gebonden is aan een bepaalde plaats.

Nu is sacramentaliteit iets anders dan sacraliteit. Hier komen we terug op Kearney en zijn nadruk op het denken in termen van het fysieke en natuurlijke. In de notie van casual sacramentaliteit zoals wij die voorstellen, verwijst sacramentaliteit naar het verwelkomen van de ander, al dan niet God genoemd, in het fysieke, lichamelijke bestaan. Dit brengt ons ertoe ‘casual sacramentaliteit’ te beschrijven als concrete fysieke en lichamelijke (‘embodied’) praktijken in het dagelijks bestaan die hun parallel hebben in strikte, klassieke sacramentele handelingen als eten, delen, danken, breken, genieten et cetera, en die en passant en informeel een opening bevatten naar de immanente ander, al dan niet God genoemd.

Naar ons idee voorziet het conceptuele kader van Richard Kearney en zijn Radicale Theologie, gecombineerd met dat van Juchtmans en Schippers vanuit de Ritual Studies, ons van een conceptueel kader dat de mogelijkheid opent om de hierboven beschreven voedselpraktijken in onze food culture in al hun diversiteit te beschrijven als mogelijke sacramentele praktijken die, op de ene of de andere manier, in het verlengde liggen van het sacrament van de eucharistie.

Tot slot

Hoe zouden ze er dan concreet uit kunnen zien, die preludes op en verlengingen van het sacrament? Op welke wijze kan onze voedselcultuur worden beschouwd als mogelijke vindplaats van sacramentaliteit? We werken hier twee voorbeelden uit, maar merken meteen op dat ons spreken een voorzichtig spreken dient te zijn: de kern van radicale theologie is immers juist dat wat iets precies betekent niet vastligt, niet te fixeren is. Het gaat er in onderstaande voorbeelden om hoe in onze voedselpraktijken het sacramentele herkend kan worden.

Brood

Brood staat in onze cultuur voor ‘het goede leven’.38 De volle graankorrel, de zon aan de hemel en de regen op het veld, de geslaagde oogst, een gevulde maag. In het breken en delen van dat brood geeft Christus bovendien zichzelf. Meermaals zegt Jezus in Johannes 6: ‘Ik ben het brood dat leven geeft.’

De huishoudelijke vraag ‘Is er geen brood meer?’ wijst op een tekort (een lege broodlade), maar roept ook situaties in gedachten waar dat tekort structureler aan de orde is: mensen die afhankelijk zijn van de voedselbank evenzeer als hongersnood elders in de wereld. ‘Wat kost dat brood?’ kan een informatieve vraag zijn aan de bakker, maar in onze cultuur ook de vraag wat onze consumptiepatronen onze planeet kosten.

Brood symboliseert kortom onszelf én de kosmos van hemel en aarde én Christus. Brood in huis is brood dat wij zelf gekocht en binnengebracht hebben of door het te laten rijzen en in de oven te bakken zelf gecreëerd hebben, maar het is tegelijkertijd brood dat wij van God ontvangen. Deze dubbelheid wordt in de liturgie duidelijk als wij de gaven van brood en wijn naar de tafel dragen om er de Maaltijd van de Heer mee te vieren en dat wij vervolgens aan de tafel ontvangen als gasten van de Gastheer.