Willibrord
door de eeuwen

Botsende culturen en wisselende perspectieven
op de apostel van de Lage Landen

redactie:

Anton ten Klooster

Arnold Smeets

Peter-Ben Smit

Colofon

Deze publicatie is mede mogelijk gemaakt door bijdragen van de School of Catholic Theology (Universiteit van Tilburg) en de C.J. de Vogelstichting.

© 2018 Berne Media | uitgeverij abdij van berne

www.berneboek.com

Vormgeving omslag en binnenwerk: Garage BNO

Tenzij anders vermeld, zijn de aanhalingen uit de Bijbel overgenomen uit de Nieuwe Bijbelvertaling (NBV), uitgegeven door het Nederlands Bijbelgenootschap, Haarlem, 2004.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

ISBN 978-90-8972-300-0

e-book 978-90-8972-301-7

Inhoud

Inhoud

Inleiding

Arnold Smeets, Peter-Ben Smit

Leven voor de missie: Willibrord en de Friezen

Sven Meeder

Willibrords Engelse wortels: vergeten en herinnerd in de vroege middeleeuwen

Miriam Jones

‘O vos qui Batavas’; de getijden van de H. Willibrord in de Oud-Katholieke Kerk

Wietse van der Velde

Willibrord en de oud-katholieken

Aartsbisschop Joris Vercammen

Willibrord in Utrecht en daarbuiten: protestantse gedachten bij een geloofsgetuige

Marrit Bassa

Een geloofsgetuige in de Vinex

Idelette Otten

Willibrord: voorbeeld en inspiratiebron voor onze tijd?

Kardinaal Willem Eijk

Willibrord de pionier

Karin van den Broeke

Willibrord op het witte doek: scenarioschrijver Alex van Galen over Redbad

Arnold Smeets

Van wie is Willibrord?

Anton ten Klooster, Fokke Wouda

Alquin. Leven van aartsbisschop Sint Willibrord

Petty Bange

Noten

Literatuur

Over de auteurs

Inleiding

Arnold Smeets, Peter-Ben Smit

Op het Janskerkhof in de binnenstad van Utrecht staat fier een bronzen ruiterstandbeeld van Willibrord. De apostel van de Lage Landen is afgebeeld op een stoer paard en met een nadenkende en turende blik. De heilige draagt in zijn hand een kerkgebouw.

Het beeld werd gemaakt in het kader van de grote Willibrordviering van 1939 – het beeld kon pas na de oorlog geplaatst worden – die een belangrijke impuls voor de Nederlandse oecumene betekende en die, de oorlog tussen Duitsland en Engeland was al een feit, eraan herinnerde hoe een persoon als Willibrord culturele en politieke grenzen overwon om mensen in één verzoenende gemeenschap samen te brengen. Willibrord gold als belichaming van een op vrede gericht internationalisme. Van die actualiteit heeft hij niets verloren.

Utrecht wordt wel eens als hoofdstad van kerkelijk Nederland getypeerd. De grote christelijke kerken in Nederland zijn op de een of andere manier met Utrecht verbonden en verweven. Maar ook gezien de veelheid en variëteit van de sporen die de geschiedenis van het christendom in de stad heeft nagelaten, lijkt daar iets voor te zeggen. Denk bijvoorbeeld aan de vele kerk- en kloostergebouwen die met hun fraaie gevels en imposante torens het stadsgezicht bepalen. Daarnaast zijn er sporen van vroomheid, zoals de kunstschatten in de kerken en in de collectie van het Museum Catharijneconvent of de gedenksteen van de kluis van Suster Bertken. Sporen van naastenliefde, zoals de Martinusbrug waar ooit de armen van de stad bedeeld werden, het Utrechtse stadswapen en – ze zijn er nog – de zusters augustinessen.

De nog in gebruik zijnde kerken illustreren de verscheidenheid in spiritualiteit en theologie – herkenbaar aan naam en interieur – en getuigen zo ook van afscheiding en theologische twisten. De sporen van de beitels van de beeldenstormers in de Domkerk zijn stille getuigen van het feit dat religie geweld kon oproepen. Wie goed luistert, hoort wellicht nog een vage echo van het rumoer van de Aprilbeweging van 1853, toen het besluit van paus Pius IX opnieuw rooms-katholieke bisschoppen te benoemen, door menigeen werd ervaren als acute bedreiging van het calvinistische Nederland en voor de ‘oud-bisschoppelijke Cleresie’ (kortweg Cleresie), de huidige Oud-Katholieke Kerk van Nederland. De ondiplomatieke typering van het calvinisme als een ketterij en de Cleresie als ‘dat verderfelijk onding’ deed hier natuurlijk geen goed aan.

De storm ging liggen en Utrecht huisvest sindsdien twee aartsbisschoppen. Het hoogst ten hemel reikende spoor van Willibrords missie is de Domtoren, horend bij een protestantse kerk, nu (symbolisch voor de kerk van Willibrord?) in de steigers. De diepste sporen die Willibrord achterliet, zijn echter onzichtbaar: in de levens van mensen die door hem en zijn opvolgers waarde ontdekten in het christelijk geloof.

Al dit christelijk cultureel erfgoed, net als overigens de relieken van Willibrord die in Utrecht hun rustplaats gevonden hebben, herinnert aan een man die voortdurend in beweging was. Zijn leven stond in het teken van peregrinatio, een pelgrimstocht op weg naar het hemelse Jeruzalem, in dienst van het evangelie. Hem recht doen betekent ook in beweging blijven – traditie is niet de as bewaren, maar het vuur doorgeven, volgens een aan velen toegeschreven uitdrukking.

De essays in deze bundel doen precies dit: ze kijken terug om vooruit te kunnen kijken, analoog aan het beroemde stapje van de Willibrordprocessie van Echternach. Ze zetten zo de traditie voort, waar Willibrord een schakel in en een belichaming van was. De bijdragen aan de bundel laten tevens zien hoe in een ‘oecumenische winter’ of een land vol ‘relistress’ kleinschalige initiatieven een belangrijke bijdrage tot inhoudelijke verdieping, wederzijds begrip en daarmee gemeenschap kunnen leveren, tussen kerkelijke tradities en tussen ‘kerkelijke’ en ‘seculiere’ stemmen. We zijn ervan overtuigd dat deze bundel ook zo in het voetspoor van Willibrord gaat.

Onder het Domplein liggen, als een soort dragende grond, de restanten van de kerk die Willibrord zelf nog gebouwd heeft. Daar is het allemaal begonnen; daar vindt de veelzijdigheid van christelijke uitingsvormen een oorsprong en inspiratiebron. Zo veelzijdig is ook deze bundel. In de laatste bijdrage van de bundel beschrijven Anton ten Klooster en Fokke Wouda onder meer de ontstaansgeschiedenis van Willibrord door de eeuwen.

De bundel presenteert de negen overige bijdragen in (min of meer) chronologische volgorde. De historicus Sven Meeder en Miriam Jones (VU) baseren zich op de oudste bronnen; de scenarioschrijver Alex van Galen heeft het over de recente verfilming van de geschiedenis van de kerstening der Lage Landen: een epos over koning Radboud en ‘onze’ missionaris Willibrord.

Het staat iedere lezeres of lezer natuurlijk vrij een andere leesroute te kiezen; je kunt de negen bijdragen van deze bundel op verschillende manieren indelen of groeperen. Wat er dan boven komt drijven, zal iets zeggen over je eigen visie, betrokkenheid of positie ten opzichte van Willibrord. De auteurs in de bundel nemen ook hun eigen positie in tegenover de traditie en geschiedenis. Ze zijn protestant, oud-katholiek of rooms-katholiek en soms dominee, pastoor of bisschop en sommigen zijn (ook) kerkelijk gezagsdrager; ze schrijven vanuit een kerkelijke betrokkenheid of juist niet, met wetenschappelijke distantie (Meeder, Jones en Van der Velde), of als kunstenaar (Van Galen).

Hebben historische beschouwingen voorrang op theologische overwegingen? Dan zal je Willibrord wellicht primair historisch boeiend vinden – en het kerkelijk ‘gebruik’ van hem misschien maar verdacht. Of vind je de vraag wie nu de eigenlijke opvolger van Willibrord is, Vercammen, Eijk of was het toch Van den Broeke (als preses van de Protestantse Kerk in Nederland, PKN, ondertussen opgevolgd door Saskia van Meggelen) het belangrijkste, en staat de geschiedenis in dienst van die vraag? Of nog anders: vind je Willibrord als inspirator het belangrijkste, of de spirituele betekenis van gemeenschap met de heiligen van oudsher? Dan komen opeens bijdragen als die van Bassa en Otten bovendrijven.

De ondertitel van deze bundel belooft botsende culturen en wisselende perspectieven. Wat het botsen betreft, natuurlijk is er dan het spanningsveld tussen heidense religie en het christendom. De wisselende perspectieven worden waargemaakt door de verschillende posities die de auteurs innemen om over Willibrord te schrijven. Hun visie zal onderbouwd worden en met de argumenten kunt u het eens of oneens zijn. Dan wordt het lezen van een bundel als deze interessant. Illustratief zal ook het taalgebruik zijn, welke Bijbelvertaling er gebruikt wordt en welke naam aan historiche gebeurtenissen gegeven wordt. Om een voorbeeld te noemen: het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853 verwijst natuurlijk naar het opnieuw instellen van een lokaal bestuur voor de Nederlandse rooms-katholieken. Herstel is dan een gekleurde term: er was immers al een hiërarchie, met oude papieren en historische lijnen naar Willibrord. Als redactie hebben we er voor gekozen om dit soort inkleuringen in stand te houden. Het illustreert namelijk waar de perspectieven van elkaar verschillen. En daarmee, waar ze prikkelend zijn. In onze overtuiging is dat een goed aanknopingspunt voor gesprek en discussie; en dat alles ten dienste van een verkenning van een gezamelijke grond én een verkenning van een gezamelijke toekomst. Die verkenning is overigens al begonnen, en de auteurs die aan deze bundel meewerken leveren meteen ook een bijdrage aan dat interessante en betekenisvolle, oecumenische gesprek. Het laatste woord is aan Alcuin, de eerste biograaf van Willibrord. De samenstellers van deze bundel zijn blij met de toestemming van dr. Petty Bange om haar vertaling in deze bundel te mogen opnemen.

Wie er het meeste recht doet aan Willibrord? We beantwoorden dat met een beeld: je kunt je namelijk afvragen wie er, als je op het Domplein rondwandelt, precies bóven de historische grond van Willibrord staat. De kardinaal, de aartsbisschop, de preses of toch de dominee, historicus of kunstenaar? Het is – zo lijkt ons – wijzer om het plein open te houden. Precies die openheid geeft ieder van ons ruimte om in de veelheid van vertrouwde en inspirerende perspectieven op Willibrord en het geloof waar hij de missionaris van is, botsingen te doen keren naar momenten van verrijking en aanvulling.

Daar mogen we de tijd voor nemen. Zoals bekend rust Willibrord in Echternach waar hij jaarlijks herdacht en gevierd wordt met een drukbezochte processie. Traditioneel ging dat met drie stappen voor- en twee achteruit. Immers, wie viert heeft de tijd. Maar, om het populair te zeggen, het bleek toch wel een ding om de gang van de processiegangers enigszins synchroon te houden. Om chaos te voorkomen wordt er tegenwoordig ritmisch springend van rechter- naar linkervoet naar het graf van de heilige gegaan. Nog altijd neemt men ruim de tijd om het doel te bereiken – ieder jaar weer.

Leven voor de missie:
Willibrord en de Friezen

Sven Meeder

In het voorjaar van het jaar 796 na Christus verzamelde Karel de Grote zijn legers voor een veldtocht tegen de Saksen.1 Net als het jaar daarvoor. En daarvoor. En twee jaar daarvoor. De Saksen waren jaar in jaar uit een terugkerende bron van zorg en ergernis voor de Frankische koning. Eigenlijk hadden Franken en Saksen het al sinds het begin van de achtste eeuw regelmatig met elkaar aan de stok, maar vanaf 772 werden de conflicten heviger toen de jonge koning Karel feitelijk een veroveringsoorlog startte.

Uiteindelijk zou het ruim dertig jaar duren voor de strijd in 804 beslecht werd en de Saksen ermee instemden om hun ‘duivelsaanbidding en voorouderlijke ceremonies af te zweren, het christelijke geloof en de religieuze sacramenten aan te nemen en zich te verenigen met de Franken en één volk met hen te vormen’ (in de woorden van Karels biograaf Einhard).2 Maar zover was het in 796 nog niet. In dat jaar maakte de Frankische elite zich alweer op voor een veldtocht die inmiddels in een decennialange traditie stond.

Deze Saksische oorlogen bestonden uit een serie van grote campagnes, veldslagen, Frankische overwinningen, Saksische overgaven en, vervolgens, nieuwe Saksische opstanden. Meerdere malen dachten de Franken de Saksische bedreiging te hebben bezworen, duurzame bestanden te hebben gesloten en belangrijke vorderingen in de kerstening te hebben gemaakt, om vervolgens toch weer verrast te worden door opstandige Saksen.

De onbetrouwbaarheid van de Saksen was inmiddels een cliché geworden. Deze perfidia Saxonica, ‘Saksische ontrouw’, betrof niet alleen hun politieke ontrouw in het niet-naleven van verdragen en bestanden met de Franken; de term had ook een duidelijke religieuze dimensie die verwees naar het hardnekkige vasthouden van de Saksen aan hun heidense geloof en gebruiken. Sinds de vernietiging in 772 door Karel van de Irminsul, een belangrijk Saksisch heiligdom, had de strijd tegen de Saksen dit dubbele karakter; het was enerzijds een militaire veroveringsoorlog en tegelijkertijd een inspanning om dit heidense volk te kerstenen.

In die strijd waren fouten gemaakt. Dat bewees de lange duur van het conflict wel. De christelijke missie naar de Saksen was bij tijd en wijle verkeerd aangepakt. In 796 – het conflict was al ruim twee decennia oud – was het tijd om te reflecteren op de Frankische inspanningen. De oorlogen waren bijzonder bloedig verlopen, met als berucht dieptepunt het bloedbad bij Verden, waarbij 4500 Saksische gijzelaars werden geëxecuteerd.

Ook de kerstening van de Saksen was in het verleden niet zachtzinnig verlopen. Heidense heiligdommen waren vernietigd met grote, dramatische gebaren; na bloedige nederlagen werden de Saksen direct ‘uitgenodigd’ om zich massaal te laten dopen, zonder instructie vooraf en zonder werkelijk een keuze te hebben. Deze nieuwe christenen werden bovendien direct geacht de kerkelijke belasting, tienden, te betalen. Ongehoorzaamheid kwam hun duur te staan.

In de zogenaamde Capitulatio de partibus Saxoniae, een brief met wetten voor het Saksische gebied, schrijft Karel veelvuldig de doodstraf voor, voor het uitvoeren van heidense gebruiken of voor de weigering van heidenen om zich te laten dopen. Een episch gedicht over de bekering van het Saksenland beschrijft hoe Karel de ‘bosaanbidders’ naar het hemelse koninkrijk ‘sleurde’ (traxit) met behulp van bloederige schilden, oorlogssperen, glimmende zwaarden en bloed-besmeurde pijlen.3

Kortom, de bekering was bepaald niet zachtzinnig, was grotendeels gedwongen of onder dreiging van geweld, ging gepaard met zware belastinglasten en zonder de tijd te nemen om de bekeerlingen te instrueren in de christelijke leer. In 796 was er alle reden om die strategie nog eens te heroverwegen.

Alquins Leven van Willibrord

In datzelfde jaar schreef Alquin zijn biografie van Willibrord. Bijna zestig jaar na de dood van de heilige was dit het eerste hagiografische werk met deze Angelsaksische missionaris in de hoofdrol. Het werk is niet los te zien van de politiek-religieuze context waarin Alquin het schreef. Alquin, abt van het Sint- Martinusklooster in Tours en lange tijd de belangrijkste intellectueel aan het hof van Karel de Grote, leverde met dit werk namelijk niet alleen een beschrijving van Willibrords leven en daden, het betrof hier zeker ook een pamflet voor de politiek van de dag.

Hij ageert in het Leven van Willibrord tegen de straffe missioneringstactieken zoals die eerder in het Saksenland waren uitgevoerd door een geheel andere aanpak voor te stellen. Dit was extra relevant geworden nu in 796 het Slavische volk van de Avaren verslagen waren en er dus een geheel nieuw missioneringsgebied open lag. Het was belangrijk om niet dezelfde fouten te maken als eerder bij de Saksen.

Alquin verpakt zijn adviezen in de beschrijving van de held van het verhaal: Willibrord. Hij beschrijft de heilige als een man die een hele andere manier van missionering voorstond: namelijk door middel van geduldige prediking. In plaats van christenen die hun boodschap overbrengen door middel van grootse, schokkende verwoestingen of ‘wonderen’, martelaarschap, onder dreiging van het zwaard, of in oppervlakkige, massale doopceremonies presenteert Alquin de lezer een geestelijke die in zijn werk bij de Friezen de nadruk legde op de geweldloze, weinig spectaculaire aanpak van de mondelinge overdracht van het evangelie en de christelijke dogma’s: overtuigen door middel van voorbeelden en argumenten. Hij vond dat de doop voorafgegaan moest worden door intensieve preken en instructies, zodat de dopeling een gedegen kennis van het christendom had opgedaan.

En dus noemt Alquin Willibrord meerdere keren ‘de devote prediker van Gods woord’ en beschrijft hij zijn daden bij de Friezen en elders vooral als die van een rondreizende religieuze redenaar in dienst van het evangelie.

Het merendeel van zijn activiteiten zal plaatsgevonden hebben in de directe omgeving van zijn missiepost Utrecht, maar Willibrord verkondigde de christelijke boodschap ook aan de Friese leider Radboud (of Redbad), die hem welwillend ontving, maar uiteindelijk toch niet overtuigd leek te zijn. Na dit teleurstellende resultaat trok Willibrord verder naar het gebied van de Denen, om zijn stichtelijke woorden te richten aan hun leider Ongendus. Ook Ongendus ontving Willibrord op eervolle wijze, maar diens kersteningspogingen bleken ook hier vergeefs: de bevolking, zo schrijft Alquin, bleek stevig vast te houden aan hun kwade praktijken en afgoderij en leek niet geïnteresseerd in enige hoop op een beter leven.

Deze passages in het Leven van Willibrord zouden zomaar de indruk kunnen wekken dat Willibrord niet bijzonder goed was in zijn werk als verkondiger van Gods woord, aangezien hij de barbaarse leiders niet wist te overtuigen om het heidendom af te zweren. Maar hij maakte wel degelijk indruk, zo lijkt het. Het is Willibrords standvastige houding en het koppig blijven preken wat hem en zijn metgezellen uiteindelijk uit een benarde positie bevrijdt.

Op de terugweg uit Denemarken had Willibrord de heidenen namelijk geprovoceerd door op Fositeland (het huidige Duitse Helgoland), een heilig eiland gewijd aan de heidense god Fosite, drie volgelingen in een heilige bron te dopen en een aantal aldaar grazende heilige dieren te verorberen. De Friese leider Radboud laat de missionaris en zijn reisgenoten op hun terugtocht gevangennemen en dreigt hen te offeren aan de heidense goden (één metgezel treft dat lot ook daadwerkelijk). Na drie dagen leest Willibrord Radboud echter nog altijd standvastig de les en volgens Alquin is de Friese leider zo onder de indruk van de onverzettelijkheid van de geestelijke dat hij hem alsnog vrijlaat.

Dat Willibrord uiteindelijk de leiders van de Friezen en Denen niet bekeert tot het christendom is wellicht ook niet geheel vreemd. Een kerstening van een volledige stam of volk door de bekering van hun koning of leider is weliswaar een standaardmotief in veel andere heiligenlevens, maar het past niet echt bij de indruk die we krijgen van Willibrords werkwijze. Alquin beschrijft hoe de man Gods na aankomst in de Lage Landen ‘heel ijverig de verschillende plaatsen’ bezocht om het missiewerk te doen, waarna ‘het zaad van het leven door de aanwezigheid van de hoogste genade bevochtigd was, en her en der (per loca singula) op de akkers van vele harten door zijn prediking overvloedig was uitgelopen’.4 De woorden ‘op verschillende plaatsen’ en ‘her en der’ wekken niet de suggestie van een grootscheepse, rasse verbreiding van het christendom, maar eerder een gestage voortgang.

Zijn missie naar Ongendus mag dan niet hebben geleid tot de bekering van het hele ‘woeste volk van de Denen’, maar hij wist wel dertig jongens te overtuigen hem te volgen naar Utrecht: nog onderweg werden ze gedoopt. Een vergelijkbare aanpak, een voor een, klinkt ook door als Alquin de balans opmaakt van Willibrords missiewerk:

‘Welk een grote vrucht zijn werk met hulp van de goddelijke genade [...] heeft afgeworpen, daarvan getuigen tot op de dag van vandaag de mensen in de steden en dorpen en versterkte plaatsen, die hij door zijn vrome aansporingen tot de erkenning van de waarheid en de verering van de ene almachtige God had gebracht; getuigen zijn ook de kerkjes, die hij op verschillende plaatsen (per loca singula) heeft laten bouwen, en de gemeenschappen van Gods dienaren, die hij her en der (aliquibus in locis) heeft bijeengebracht’.5

‘En zo,’ schrijft Alquin, ‘maakte Willibrord dag in dag uit (de die in diem) meer en meer (magis magisque) vorderingen, geholpen door goddelijke genade.’6

De auteur van Willibrords leven is duidelijk: ‘de prediking van het evangelie verdient de voorkeur boven het doen van allerlei wonderen’,7 maar tegelijkertijd schrijven de regels van het genre voor dat elk heiligenleven een aantal wonderen bevat. Daar ontkomt ook Alquin niet aan en met zichtbare tegenzin voegt hij aan het einde van de tekst nog een aantal wonderen toe. Erg spectaculair kunnen we die wonderdaden niet noemen.

Zo had Willibrord de weinig risicovolle voorspelling gedaan dat de kleine Pepijn, het zoontje van Karel Martel, ‘zeer hoogverheven en beroemd zal zijn en groter dan alle voorafgaande Frankische hertogen’ (Pepijn III zou de eerste Karolingische koning worden – iets wat Alquin uiteraard al wist). Daarnaast werden enkele zieken genezen door Willibrord en had de heilige de hand in een aantal miraculeuze vermeerderingen van wijn. Ook leste hij de dorst van enkele kustbewoners met water uit een zelf gegraven greppel in de duinen. Tot tweemaal toe werd Willibrord door God beschermd tegen woedende heidenen, die hem op zijn reizen ofwel de huid vol scholden ofwel met een zwaard op zijn hoofd sloegen.

Dit laatste voorbeeld is het eerste wonder dat Alquin beschrijft en krijgt dus speciale aandacht. Dit is niet alleen omdat Willibrord het incident zonder kleerscheuren doorkwam, maar juist ook omdat de aanvaller gespaard bleef. Voor even dan. Alquin vertelt hoe de reisgenoten van Willibrord aan kwamen snellen om de goddeloze man die op de missionaris had ingeslagen, te doden maar de heilige bevrijdt de man uit de handen van zijn eigen handlangers en laat hem gaan. Drie dagen later zou de man alsnog de hand aan zichzelf slaan, maar de boodschap was belangrijk: het is niet aan de christelijke missionarissen om geweld te gebruiken; het is aan God om te straffen.

Het belang van deze les kan niet overschat worden in een tijd waarin de Franken het ene bloedbad na het andere aanrichtten onder de Saksen en de doodstraf werd opgelegd voor een scala aan heidense gebruiken. Alquins kritiek hierop is niet mis te verstaan, de Brief aan de Romeinen citerend: ‘Mij komt de wraak toe, ik zal het vergelden, spreekt de Heer.’ (Rom. 12, 19 KBS)

Bonifatius: de tegenpool van Willibrord

Het contrast met die andere Angelsaksische missionaris is opvallend. Waar het zwaard van de heiden Willibrord niet kon deren, was hetzelfde wapen het instrument van Bonifatius’ marteldood op een lentedag in 754 nabij het Friese Dokkum. Bonifatius is in zijn geheel afwezig in Alquins Leven van Willibrord, ondanks het feit dat de twee mannen enkele jaren samenwerkten in Utrecht én het feit dat Willibrord in Bonifatius kennelijk ooit zijn opvolger zag. Dat lezen we niet in het Leven van Willibrord, maar in het Leven van Bonifatius.

Bonifatius behoorde tot een jongere generatie dan Willibrord en kwam dus ook later op het Europese vasteland aan en ook stierf hij later, vijftien jaar na Willibrord, maar hij kreeg eerder een hagiografie. Niet lang na die vreselijke dag in Friesland kreeg een zekere Willibald de opdracht van de bisschoppen van Mainz en Würzburg om het levensverhaal van hun leermeester en voorganger op te tekenen. Een heiligenleven was immers essentieel voor Bonifatius’ verering als heilige en het was de opdrachtgevers er veel aan gelegen om de herinnering aan hun stichter levend te houden.

In Willibalds tekst lezen we over de samenwerking van de twee Angelsaksische geestelijken en hoe ze uiteindelijk ieder huns weegs gingen. Willibald beschrijft de scheiding in wat bedekte termen (een ‘harmonieuze onenigheid van een mooie twist’ – contentio et consona pulchrae discretionis [...] dissensio),8 maar het lijkt erop dat de karakters van de twee mannen botsten en dat ze in 722 niet langer met elkaar overweg konden. Bonifatius verliet Utrecht, met Willibrords toestemming. In tegenstelling tot Willibald negeert Alquin deze geschiedenis met Bonifatius simpelweg.

Sterker nog, met zijn beschrijving van Willibrords deugden als geduldige prediker presenteert Alquin hem als de tegenpool van Bonifatius. Die laatste kennen we uit zijn eigen brieven als een strenge, steile hervormer en een dogmatische scherpslijper, geobsedeerd door de correcte uitvoering van religieuze rituelen. Zijn meest in het oog springende daden, het omhakken van de eik gewijd aan Donar bij Geismar en het sterven van de marteldood bij Dokkum, zijn nu juist kenmerken van hoe de missie volgens Alquin níet behoorde te verlopen.

Wanneer een van Willibrords metgezellen door Radboud ter dood wordt gebracht, na de stunt op Fositeland, en dus een martelaar voor het geloof wordt, meldt Alquin dit zo bondig mogelijk, zonder de man in kwestie bij naam te noemen: van Alquin hoeven we geen enthousiaste verhalen te verwachten over het martelaarschap. Dit stond uiteraard in groot contrast met de manier waarop de erfgenamen van Bonifatius, in Fulda, Mainz en Würzburg hún held herdachten.

Ook in deze literaire strijd met Willibalds Leven van Bonifatius speelde de eigentijdse discussie over de missie onder de Saksen een rol. Diezelfde erfgenamen van Bonifatius hadden belangen en bezit in het Saksische gebied en er zijn aanwijzingen dat zij heel anders over de missioneringsmethoden dachten dan Alquin, en de strenge regelgeving van de Capitulatio de partibus Saxoniae juist ondersteunden en niet afwijzend stonden tegen gedwongen landonteigening of de opgelegde betaling van tienden.

Langzame maar duurzame kerstening

Ook al had Alquin met zijn portret van Willibrord tot doel om zijn missiologische opvattingen te verspreiden met het oog op de situatie bij de Saksen en de Avaren, het lijkt erop dat hij Willibrords missie redelijk waarheidsgetrouw opgetekend heeft. Anders gezegd, er zijn andere bronnen over het leven van Willibrord die eenzelfde beeld schetsen van een missionaris die vooral door geduldig prediken een gebied langzaam maar gedegen wilde kerstenen. Zo lijkt zijn methode inderdaad gebaseerd te zijn op het overreden en onderwijzen van enkele heidenen en zo langzaam zijn kerk op te bouwen.

Kloosters zouden een essentiële rol spelen in de kerstening van de Friezen. Hier werden, in relatieve afzondering van de (heidense) wereld om hen heen, nieuwe generaties missionarissen onderwezen. In het Utrechtse klooster leerden vooral jonge Friezen lezen en schrijven in de taal van de Bijbel, het Latijn, ze leerden over de christelijke leer, de eredienst en natuurlijk over de belangrijke lessen die getrokken konden worden uit de missiepogingen uit het verleden. Willibrords missie was er een van de lange adem: uiteindelijk zouden de bekeerde Friese jongens zelf missionarissen worden onder hun eigen volk, net als de dertig Deense jongens die hij mee had genomen na zijn expeditie naar Ongendus.

De missie in de Lage Landen bestond daarnaast uit een langzame verspreiding van kerkjes en kleine kloostergemeenschappen (op land dat werd geschonken door net bekeerde Friese edelen) als een groeiend aantal eilandjes van geletterdheid en christendom in een zee van heidendom en analfabetisme. Langzaam zouden deze inktvlekjes in elkaar overlopen, door de overredende kracht van goede voorbeelden en solide religieuze argumenten. Precies de praktijk die Alquin beschrijft.

Een achtste-eeuws boeteboek lijkt dit beeld van Willibrord nog meer te bevestigen.9 Een boeteboek is een typisch vroegmiddeleeuws genre, overgewaaid uit Ierland en Engeland, waarin begane zondes en sociale en religieuze vergrijpen een gespecificeerde straf toegewezen kregen. Getarifeerde boetedoening dus, waarbij kleinere vergrijpen gecompenseerd moesten worden door een milde boetedoening, terwijl ernstiger misdaden op zwaardere straffen konden rekenen. Dit systeem van variërende boetedoening maakt het mogelijk om af te lezen welke overtredingen als bijzonder ernstig werden beschouwd door de schrijver en gebruiker van het boeteboek, en bij welke overtredingen de gebruiker milder en toegeeflijker kon optreden.

Dit specifieke boeteboek, het zogenaamde Paenitentiale Oxoniense II, beschrijft heidense praktijken die we dankzij archeologische bronnen kennen uit de Friese gebieden, zoals de heidense gewoonte om doden te verbranden (iets wat ook de Saksen nog doen). Daarnaast lezen we over een specifieke vorm van infanticide, kindermoord: als een pasgeborene niet aangenomen wordt door de moeder en geen voedsel heeft binnengekregen, mag het gedood worden. Over dit gebruik lezen we ook in het heiligenleven van de Friese heilige Liudger: zijn moeder lijkt als baby dit lot ternauwernood te hebben ontlopen doordat een onbekende vrouw het kindje snel wat honing had gevoerd. We vinden hetzelfde gebruik in de Lex Frisionum, Karel de Grotes wetboek voor de Friezen.

Het heeft er dus alle schijn van dat de Paenitentiale Oxoniense II bedoeld was voor gebruik in het Friese missiegebied in een tijd dat christenen en heidenen nog door elkaar leefden. Mogelijk is het zelfs gebruikt, of geschreven, door Willibrord zelf. Het boeteboek getuigt in elk geval van eenzelfde geduldige en toegeeflijke houding die we ook teruglezen in Alquins levensbeschrijving van de heilige.

Neem bijvoorbeeld de moord op pasgeborenen: in Willibrords boeteboek wordt onderscheid gemaakt tussen de moord op kinderen die niet zijn aangenomen door de moeder en niet zijn gevoed, en kinderen die wel aangenomen zijn. In het geval van moord op die laatstgenoemde categorie is de voorgeschreven boetedoening hoger, waarmee het doden van niet-gevoede kinderen dus feitelijk minder ernstig wordt geacht. Hiervoor zijn uiteraard geen christelijke precedenten; hier past het boeteboek zich aan aan de vigerende praktijken onder de heidenen en zij die nog maar net christelijk zijn geworden. Paus Gregorius de Grote had ruim een eeuw eerder aartsbisschop Augustinus van Canterbury al met zo veel woorden geadviseerd om niet te proberen alle lokale tradities en gebruiken te willen bestrijden. Dit zou het alleen maar moeilijker maken om heidenen te overtuigen christen te worden. Geduld was op zijn plaats. Willibrord lijkt dit advies ter harte te hebben genomen.