De kunst van
geestelijke
begeleiding

Een praktijkboek in ignatiaans perspectief

Jos Moons SJ

Colofon

© 2019 Berne Media | uitgeverij abdij van berne

www.berneboek.com

in samenwerking met Uitgeverij Averbode | Erasme N.V.

www.averbode.be

Vormgeving: Garage BNO

Redactie: Madeleine Gimpel

De aanhalingen uit de Bijbel zijn overgenomen uit de Nieuwe Bijbelvertaling (NBV), uitgegeven door het Nederlands Bijbelgenootschap, Haarlem, 2004, tenzij anders aangegeven.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

ISBN 978-90-8972-303-1 (Nederland)

e-book 978-90-8972-304-8

NUR 728

ISBN 978-2-8081-0286-5 (België)

D/2019/11.123/56

Aanbevelingen

Geestelijke begeleiding is een parel uit de kerkelijke schatkamer. In mijn protestantse traditie is die parel kwijtgeraakt. Gelukkig zijn anderen zorgvuldiger geweest, bijvoorbeeld de jezuïeten. In dit boek maakt Jos Moons sj geestelijke begeleiding begrijpelijk, praktisch en toegankelijk voor dominees en wie maar anderen willen helpen om in hun leven God meer te zoeken.

Elsbeth Gruteke-Vissia, predikant PKN, EO Radio

Jos Moons verstaat als geen ander de kunst om subtiele zaken op eenvoudige wijze te verwoorden. In dit handboek doet hij dat met het mysterie van de wederzijdse zoektocht van God en mens. Met talrijke praktijkvoorbeelden en concrete tips neemt hij de lezer mee in een ontdekkingstocht van de ignatiaanse traditie van geestelijke begeleiding.

Nikolaas Sintobin, jezuïet en internetpastor

Dr. Jos Moons sj heeft een helder en praktisch boek geschreven. Gevoed door de wijsheid van de ignatiaanse spiritualiteit geeft hij handvatten voor geestelijke begeleiding. Ik hoop van harte dat veel priesters en andere begeleiders door deze studie hun begeleiding van pastoranten kunnen verbeteren. Van harte aanbevolen!

Mgr. dr. Gerard de Korte, bisschop van ’s-Hertogenbosch

Inhoud

Inhoud

Aanbevelingen

Inleiding

1 Een praktijkboek

Andere boeken over begeleiding

Geen keurslijf

Drie soorten gebruik

Affectieve orthodoxie

Belofte

2 Kernwaarden
Geestelijke begeleiding in ignatiaans perspectief

Eerbied en terughoudendheid

Spirituele ervaring

Voorkeur voor wat ten leven leidt

Vorming tot spirituele volwassenheid

Een concrete methode

3 Eerste handvat: rustig aan

Smalltalk

De duik de diepte in

God in het gewone

Rustig aan met God

Ontspanning

4 Tweede handvat: luisteren door te volgen

Actief luisteren: zo niet

Actief luisteren: vormen

Verstoppen

Techniek of kunst?

En God?

Altijd volgen?

5 Derde handvat: op zoek naar de ziel

Soorten geestelijke begeleiders

Casus 1. Op zoek naar goud

Casus 2. Als er weinig glimt

Casus 3. Als alles donker is …

Besluit

6 Vierde handvat: verdiepen

De vrucht van verdieping

Behulpzame interventies

Voorzichtig, voortvarend en terughoudend

Gesloten vragen?

Verstoppen

7 Vijfde handvat: evalueren

Margaret verloor haar man en is God kwijt

Onderscheiding der geesten

God

Sfeer

Vruchten / Rijk Gods

Afsluitende overwegingen

8 Zesde handvat: vorming

Wat je wil bespreken (en wat niet)

Waarom je doorvraagt

Voorbeelden en oefenen

Uitleggen wat je hoort

Kiezen

9 Bijzondere begeleiding: roepingsbegeleiding

De tweetrapsraket

‘Mystagogie’

Intermezzo: roeping als vlucht

Het tweede deel van de raket

Afronden

Besluit

Dankwoord

Appendix

Geestelijke oefeningen

Ignatiaanse spiritualiteit

Ignatius van Loyola

Jezuïeten

Onderscheiding der geesten

Gebruikte literatuur

Over de auteur

Inleiding

Dit boek gaat over geestelijke begeleiding. Daar zijn de afgelopen tientallen jaren weliswaar meerdere boeken over verschenen, maar geen daarvan biedt concrete, heldere, praktische handvatten. Dat is de bedoeling van dit boek. De lezer verwachte dan ook meer een praktijkboek over de kunst van geestelijke begeleiding dan een boek met diepe spirituele en theologische gedachten.

Doelgroepen

Ik heb het boek geschreven met twee groepen voor ogen. Ten eerste de beginnende, aspirant-begeleider: dominee of priester net zo goed als ‘gewone’ gelovige, man net zo goed als vrouw. Die beginnende begeleider zal hier een aantal kneepjes van het vak leren, die haar of hem helpen zich de kunst eigen te maken.

Ten tweede de begeleider met enige ervaring. Bij workshops heb ik meermaals gemerkt dat de benadering van dit boek ook in de smaak valt bij begeleiders met enige ervaring, of zelfs met veel ervaring. Het kan je bevestigen in wat je doet en je daarmee steviger doen staan. Of het kan woorden geven aan wat je onbewust en onbenoemd deed; voortaan zul je dan willens en wetens bepaalde dingen wel en andere niet doen. Bovendien merk ik zelf soms dat een ander het net weer anders zegt; in die zin kan het verfrissen. Daar komt nog bij, dat ik bij de verschillende aspecten van begeleiding wat theorie bespreek; dat kan de eerder praktische ingesteldheid van begeleiders voorzien van enige verdieping.

Al heeft dit boek een heel specifieke, rooms-katholieke en jezuïtische achtergrond, de boodschap ervan is ook bedoeld voor christenen met andere bloedgroepen. De oorsprong van dit boek ligt in wat ik leerde bij de jezuïeten en mijn ervaring als rooms-katholiek studentenpastor en geestelijk begeleider in Amsterdam, Utrecht en Leuven. Bij wat ik schrijf, denk ik aan bepaalde artikelen, geestelijke begeleiders of cursussen. Ik herinner me flarden van gesprekken en zie weer namen en gezichten voor me. Mislukkingen schieten me te binnen, en ook diepe gesprekken die juist wel goed liepen. Die heel specifieke achtergrond kleurt onvermijdelijk de stijl, de voorbeelden enzovoorts. Hopelijk is het voldoende gelukt om het ook interessant te maken voor katholieken met een andere achtergrond en voor de zeer gewaardeerde zusters en broeders van andere christelijke kerken.

Begeleiders tekort

Het doel van dit boek is om bij te dragen aan een nood in de kerk. Hoewel mijn persoonlijke ervaringen een rol spelen in oorsprong en inhoud van het boek, is dit dus geen persoonlijk ‘plakboek’. Er zijn in de rooms-katholieke kerk en in de andere christelijke kerken te weinig goede geestelijke begeleiders (m/v). ‘Naar wie moet ik seminaristen sturen?’ zei de rector van een Nederlandse priesteropleiding me ooit. Toen ik naar België verhuisde, zei een Vlaamse bisschop het hem na: ‘Naar wie stuur ik jongeren die zoeken? Mensen die een roeping onderscheiden? Of die een carrièreswitch overwegen? Of voor wie God zwijgt?’

Het boek sluit bovendien aan bij de groeiende aandacht voor spiritualiteit in alle christelijke kerken. Of je nu katholiek of protestant, evangelisch of pinkstergelovige bent, de christen van morgen zal alleen bestaan als hij ‘mysticus’ is, zo zei jezuïet-theoloog Karl Rahner halverwege de twintigste eeuw. Hij bespreekt hoe het geloof van de toekomst eruit zal zien, en stelt dat het meest wezenlijke is dat het niet zal kunnen zonder persoonlijke ervaring van God.1 Wel, precies die ervaring komt ter sprake – en wordt gewekt, verdiept en uitgezuiverd – in geestelijke begeleiding.

Verder sluit het boek wat betreft de katholieke wereld aan bij de bisschopssynode over ‘jongeren, geloof en roepingsonderscheiding’ die in het najaar van 2018 werd gehouden. Cruciaal voor precies die drie onderwerpen is goede geestelijke begeleiding. En misschien nog belangrijker: het past bij de toch wel nieuwe kerkelijke cultuur die paus Franciscus regelmatig promoot, en waarin we niet exclusief naar de letter van catechismus en kerkelijke regel grijpen, maar ook proberen om onderscheidend aan te voelen wat het goede is. Precies daarbij is geestelijke begeleiding een bijna onmisbare hulp.

Menukaart

De eerste twee hoofdstukken leggen het fundament en bevatten vooral theoretische overwegingen. In het eerste hoofdstuk bespreek ik enkele andere boeken over begeleiding en licht ik toe waarom ik gekozen heb voor een praktijkboek. Het tweede wijdt enkele woorden aan het kader van waaruit ik werk: de ignatiaanse spiritualiteit. Deze hoofdstukken kunnen gerust overgeslagen worden. Daarna volgen de beloofde praktische hoofdstukken. Ik geef steeds een handvat voor geestelijke begeleiding en illustreer met casussen hoe je daar concreet mee kunt werken. Het gaat bijvoorbeeld over luisteren en over de vraag waar je je op richt bij het luisteren, over verdieping en over evaluatie. Ten slotte bespreek ik één bijzondere vorm van begeleiding, namelijk roepingsbegeleiding. Na het besluit volgt een dankwoord, want wat heeft een mens dat hij niet gekregen heeft?

1 Voor de context, vgl.: Nur um deutlich zu machen, was gemeint ist (…) könnte man sagen: der Fromme von morgen wird ein «Mystiker» sein, einer, der etwas «erfahren» hat, oder er wird nicht mehr sein, weil die Frömmigkeit von morgen nicht mehr durch die im Voraus zu einer personalen Erfahrung und Entscheidung einstimmige, selbstverständliche öffentliche Überzeugung und religiöse Sitte aller mitgetragen wird, die bisher übliche religiöse Erziehung also nur noch eine sehr sekundäre Dressur für das religiöse Institutionelle sein kann. Karl Rahner, ‘Frömmigkeit früher und heute’, in Schriften zur Theologie VII (Einsiedeln: Benzinger, 1966), 11–32, blz. 22–23; oorspronkelijk een lezing uit 1966, die later ook gepubliceerd werd in Geist und Leben. De tekst is vaak geciteerd en rijkelijk becommentarieerd.

1 Een praktijkboek

Wat is geestelijke begeleiding eigenlijk voor iets? Is het een vanuit de hemel geschonken gave die je al dan niet bezit? Is het iets dat komt met de jaren, iets voor oude en wijze mannen en vrouwen? Of is het voorbehouden aan predikanten, priesters en religieuzen? In al deze gevallen is geestelijke begeleiding iets speciaals, dat sommigen hebben en anderen niet.

Er bestaat zeker zoiets als talent en aanleg. Dat heeft bovendien een gelovige diepte. Het past bij de Bijbelse visie op de kerk om te spreken over geestesgaven of charismata die aan individuele gelovigen geschonken worden om er de kerk en de wereld mee te dienen en op te bouwen. In de Rooms-Katholieke Kerk werd die visie met het Tweede Vaticaanse Concilie onder het stof vandaan gehaald (zie met name Lumen gentium, nr. 12).

En toch. De keuze voor een boek met handreikingen betekent een andere, gewonere visie op geestelijke begeleiding. Het wordt hier op de eerste plaats beschouwd als een ambacht, een praktische vaardigheid in de meest positieve zin.

Het goede nieuws van die visie is dat het te leren valt. Minstens tot op zekere hoogte. Precies dat is dan ook de doelstelling van dit boek. Ik zal zes concrete handvatten aanreiken, die samen een soort programma vormen. Steeds geef ik casussen uit de praktijk om voor te doen hoe je die handvatten kunt hanteren. De nadruk ligt dus niet op abstracte reflectie van theologische, spirituele, mystieke, of sociaalpsychologische aard. Een praktische vaardigheid vraagt om een praktische aanpak. Vandaar een praktijkboek.

Die focus is uniek. Er is wel het nodige geschreven over geestelijke begeleiding, zowel in het Nederlands als in andere talen, maar zelden reiken die boeken concrete handvatten aan. Om dat aan te tonen, bespreek ik hieronder enkele boeken over begeleiding, met name: de klassieker uit de jaren tachtig van de vorige eeuw, The Practice of Spiritual Direction van jezuïeten Willam Barry en William Connolly; de klassieker van trappist André Louf, De genade kan meer (1992/2003); het boek over geestelijke begeleiding Beyond the Beginnings van Janet Ruffing (2000); de ignatiaanse boeken van Timothy Gallagher uit het begin van de eenentwintigste eeuw; een boek over geestelijke begeleiding van trappist Bernardo Olivera (2006/2008); het in protestantse kring veel gelezen boek Luisteren 2.0 van Bert Bakker (2013); en ten slotte de Beginner’s Guide van mede-jezuïet Richard Malloy (uit 2017).2 Het zijn vaak waardevolle boeken, maar het zijn geen praktijkboeken.

Andere boeken over begeleiding

Recent, in 2017, publiceerde mede-jezuïet Richard Malloy een Beginner’s Guide over geestelijke begeleiding, aldus de subtitel.3 Het boek is inderdaad heel toegankelijk, met volop anekdotes, casussen en ervaringen. Misschien gebruikt de auteur zelfs te veel anekdotes, casussen en ervaringen: Malloy’s boek lijkt regelmatig een collectie wijsheden (die overigens vermakelijk gepresenteerd wordt). Dat suggereert dat geestelijke begeleiding bestaat uit het aanreiken van toepasselijke wijsheden. Ironisch genoeg is dat precies het omgekeerde van de visie op begeleiding die de auteur zegt voor te staan, waarin het juist draait om wat er gebeurt in de ziel van de ander. Maar mijn belangrijkste bezwaar is dat de auteur nergens vertelt wat de beginnende begeleider concreet zou moeten doen.

Dat geldt ook voor een in jezuïetenkringen (terecht) geliefd werk over geestelijke begeleiding uit de jaren tachtig, The Practice of Spiritual Direction.4 Het bevat de nodige voorbeelden uit de praktijk, inclusief meerdere stukjes dialoog. Maar de casussen functioneren als illustratie van abstracte gedachten, niet van concrete handvatten, zodat het als leerboek toch te wensen overlaat. De nadruk ligt op theoretische overwegingen. Die zijn zeer lezenswaardig; de auteurs blinken uit in de heldere bespreking van een ignatiaanse visie op begeleiding; daarom zal ik in het vervolg dan ook meermaals naar dit boek verwijzen. Het bevat echter niet de concrete handvatten waarmee de (beginnende) begeleider geholpen is.

Voorbeelden uit diverse contexten – de geschiedenis, de (spirituele) literatuur, hedendaagse casussen – spelen een grote rol in de boeken die de Amerikaanse pater Timothy Gallagher aan het begin van dit millennium publiceerde.5 Echter, zijn boeken gaan over spiritualiteit, niet over geestelijke begeleiding. Bovendien zijn de casussen vaak hoog-kerkelijk en op een storende manier eenvoudig-vroom. ‘Een vrouw poogt met de psalmen te bidden en volhardt daarin, ondanks de afleidingen. Dan komt ze een vers tegen dat haar sterk aanspreekt, en dat haar verzekert dat God met haar is in haar worstelingen.’ Ik volg Gallagher graag in de keuze voor een praktische insteek, maar ik geloof dat God ook ter sprake kan komen in een licht-gelovigere context. Het is niet pas als je elke dag naar de kerk gaat dat God zich met je zal bezighouden.

Ook het veelgeprezen boek De genade kan meer van trappist André Louf gaat over geestelijke begeleiding.6 Volgens het voorwoord situeert het zich grotendeels ‘ergens tussen een geestelijke overpeinzing en een praktisch initiatieboek in’.7 Dat laatste komt niet voldoende uit de verf. Hij bespreekt inderdaad belangrijke aspecten van geestelijke begeleiding: innerlijkheid, de relatie begeleider-begeleide, overdracht, verlangens, de innerlijke politieagent (of het zogenoemde Über-Ich) en scrupules naast de innerlijke spiegel (of narcisme), onderscheiding, moeite met gebed, enzovoorts. Je voelt hoe serieuze studie en jarenlange ervaring Loufs gedachten over begeleiding een glans van wijsheid verlenen. Maar nergens leer je wat je concreet moet (of kunt) doen als iemand zich met een kwestie of vraag meldt; als ‘praktisch initiatieboek’ stelt het mijns inziens dan ook teleur.

Uit dezelfde traditie komt het oorspronkelijk Spaanstalige boek Licht op mijn pad van trappist Bernardo Olivera.8 Het bevat een interessante uiteenzetting over geestelijk moeder- en vaderschap die in de nog altijd te veel door mannen bepaalde kerkelijke wereld relevant is, zij het met een wel wat stereotypische visie op gender. Bovendien legt Olivera uit welke verschillende functies de geestelijke begeleider heeft, zoals onthaal en verheldering, en doet hij daarmee een voorstel voor concrete handvatten. Helaas is het toch eerder een uiteenzetting van allerlei theoretische aspecten van die functies dan over hoe je die praktisch hanteert; het ontbreken van casussen is daarvoor indicatief.

Ook het boek voor gevorderde geestelijke begeleiders Spiritual Direction. Beyond the Beginnings van de ‘mercy sister’ Janet Ruffing bespreekt belangrijke thema’s en geeft blijk van volop ervaring.9 Het is de moeite waard om de misschien eerder vrouwelijke gevoeligheid voor affectieve thema’s. Zo spreekt ze over het belang van verlangen, over de neiging tot weerstand tegen ervaringen van intimiteit met God en over de begeleiding van mensen in ervaringen van liefdes- en bruidsmystiek. Maar ook hier geen concrete handvatten.

Aparte vermelding verdient het boek Luisteren 2.0 van Bert Bakker.10 Dit boek is namelijk nadrukkelijk wél praktisch: het staat bol van de voorbeelden en van casussen met commentaar. Geïnspireerd door het zogenaamde ‘motiverend luisteren’ uit de psychologie wil Bakker de (protestantse) kerken helpen om op een nieuwe manier te luisteren – vandaar 2.0 – met meer aandacht en ontvankelijkheid voor wat mensen bezighoudt. Hij onderscheidt een verwelkomende rol, die van de gastvrouw, en eventueel nog begeleiding in verandering, de vroedvrouw. Het boek is een waardevolle hulp om écht te luisteren, te horen wat de ander zegt, en daarop verder te gaan.

Toch denk ik dat mijn zes handvatten beter verwoorden wat je doet als begeleider dan de twee rollen die Bakker onderscheidt. Bovendien vermoed ik een principieel verschil van inzicht over geestelijke begeleiding. Waar volgens Bakkers visie begeleiding gaat over verwelkomd worden (door de gastvrouw) en geholpen worden om stappen te zetten (door de vroedvrouw) is de kern van ignatiaanse begeleiding het verdiepende gesprek over God die zich meedeelt in het leven en de ziel van de ander. Daarbij is de persoonlijke ervaring zeer belangrijk, zodat ik Bakker niet kan volgen in zijn relativering van emoties.11 Blijkt in dit principiële verschil van inzicht meteen een fundamentele zwakte, namelijk dat Bakker zijn methode overneemt uit de psychologie? Want een eigen gelovige verantwoording, met theologisch-spirituele kadering, ontbreekt bijna volledig in Bakkers boek. (Zelf zal ik daarin voorzien in het volgende hoofdstuk.)

Geen keurslijf

Er is dus behoefte aan een praktijkboek. Het is een zinvolle aanvulling op de bestaande boeken over geestelijke begeleiding. Toch past het om een paar relativerende opmerkingen te maken. Een praktijkboek met concrete handvatten mag geen keurslijf worden. Het is net als met de grote dogma’s van het geloof. Die zijn bedoeld om de weg te wijzen naar het geloof; ze zijn niet het geloof zelf. Zo zijn de handvatten in dit boek bedoeld om de weg te wijzen, niet om te verabsoluteren.

Bovendien, waar ik stap voor stap ontvouw hoe een begeleidingsgesprek loopt, werkt het in de praktijk zelden zo. Een gesprek heeft hoogst uitzonderlijk een rechtlijnig verloop. Daarnaast presenteer ik meestal één manier van reageren, die impliciet de goede lijkt, terwijl in werkelijkheid vaak meerdere reacties mogelijk en goed zijn. Soms noem ik die ook, soms niet. Als zaken versimpeld worden, is dat om pedagogische redenen.

Daar komt nog bij dat begeleiders de nodige menselijke kwaliteiten en levenservaring alsook een bepaalde houding nodig hebben. Zonder persoonlijke warmte, zelfvertrouwen, affectieve vrijheid, vertrouwdheid met het spirituele, enkele doorleefde crisissen … heb je niets aan de handvatten die hier gepresenteerd worden.12

Een andere relativerende opmerking is dat dit ‘een’ praktijkboek is. Ik leg bepaalde accenten, op grond van bepaalde overtuigingen. Er zijn andere accenten en overtuigingen mogelijk. Mijn voorstel is niet het enig zaligmakende. Er zijn andere tradities van geestelijke begeleiding, zoals de benedictijnse of karmelitaanse of charismatische; en binnen de tradities leggen verschillende personen verschillende accenten.

Drie soorten gebruik

Wie deze beperkingen voor lief neemt, kan veel hebben aan dit boek. Het kan zinvol zijn voor wie de kunst van begeleiding aan het leren is. Die moet niet te snel zeggen dat hij of zij het anders doet; die hoort eerst de kunst te leren. Dan kun je het beste eerst een tijdje bepaalde aanwijzingen volgen. Toen ik ooit leerde paardrijden had het weinig zin om meteen eigenwijs te zijn; ik was immers iets aan het leren waar ik weinig van wist. Wie voor het eerst appeltaart bakt, volgt ook het beste gewoon het recept. Pas wie het handboek kent, mag het relativeren. Je doet het dan, anders dan het gezegde luidt, wél gehinderd door kennis van zaken en wél gehinderd door ervaring.

Vervolgens is het boek nuttig voor wie ervaring heeft en die ervaring eens kritisch wil beschouwen. Het kan een spiegel zijn, ter bevestiging of bevraging van je eigen praktijk. Het zegt dan niet hoe het moet, maar hoe het ook kan. Als je het zelf anders doet, kun je dan uitleggen waarom je het anders doet? En wat daar het voordeel van is?

Ten derde is het boek zinvol voor ingewikkelde gevallen, en als je niet meer spontaan of intuïtief weet wat te doen. In die gevallen kun je, met dit boek in je achterhoofd, eenvoudigweg terugvallen op de basis. Zoals toen ik voor het eerst in Engeland autoreed. Dan val je weer terug op het spiegelkijken zoals de rijinstructeur het wenste: binnenspiegel – buitenspiegel – schouder. Normaal gaat dat kijken vanzelf; nu volg je weer even bewust de procedure.

Affectieve orthodoxie

Dit boek wil dus vooral een pedagogisch-nuttig praktijkboek zijn, gericht op een praktische vaardigheid in de context van een feitelijke behoefte. Toch staat van alles op het spel. Mijn verborgen agenda is om innerlijkheid en spiritualiteit te thematiseren.

Wat de katholieke kerk betreft, bijvoorbeeld, is er veel aandacht voor de inhoud van het geloof. Dat heeft vaak ook een liturgische en morele kant; daar zijn regels en voorschriften voor, soms tot in de kleinste details. Hopelijk is er daarnaast ook nog aandacht voor de christelijke naastenliefde, in de vorm van diaconie en van ‘orthopraxie’. Dat betekent concreet bijvoorbeeld dat men bij een eucharistieviering niet alleen let op de juiste teksten of een inhoudelijke preek, maar ook in het oog houdt of het samengaat met daadwerkelijke inzet voor de naaste (of dat die er uit voortkomt). Toon mij uw geloof door uw daden, zo schreef Jakobus.

Maar dat is niet genoeg. Er hoort in de kerk ook aandacht te zijn voor de ziel en voor spiritualiteit. Christelijk leven gaat immers niet alleen om leer en leven, maar ook om uitgezuiverde innerlijkheid. Hoe zit het met de afwisseling in de ziel van warmte en kou, van liefde en haat, van mildheid en hardheid, van devotie en vertrouwen en van hopeloosheid en ongeloof? Wat hebben die te zeggen? Wat heeft er met God te maken, en wat niet? Hoe ga je ermee om? Daar is te weinig aandacht voor, en dat is spijtig.13

Je kunt bijvoorbeeld geen christen zijn zonder Gods stem te horen die in het innerlijk spreekt. Die laatste woorden heb ik niet zelf verzonnen, ze komen uit het Tweede Vaticaans Concilie dat in het document over kerk en wereld Gaudium et spes schrijft: ‘Het geweten is de meest verborgen kern en het heiligdom van de mens, waar hij alleen is met God’ (nr. 16). Het volstaat dan ook niet om de kerkelijke leer voor te houden; kerkelijke leiders hebben als taak om ‘gewetens te vormen, niet om hen te vervangen’, zo verklaarde recentelijk paus Franciscus in Amoris laetitia (nr. 37).

Daarvoor is het nodig om weet te hebben van de bewegingen in de ziel, en van hun veelheid, hun schoonheid en hun bedrieglijkheid. De christen wordt bewoond en bewogen door een geest – de Geest – van vrede, vreugde, goedheid, geduld. Maar evenzeer door geesten (in figuurlijke zin) van kille plichtpleging, bozige frustratie om de tekorten van (mede)gelovigen. Of cynisme over de samenleving (of de bisschop of andere leiders). In het voorbeeld van de goede eucharistie-

viering: die vraagt niet alleen om de juiste inhoud, de juiste teksten, de juiste caritas, maar ook de juiste innerlijke bewogenheid of spiritualiteit. Mutatis mutandis geldt hetzelfde voor andere christelijke kerken.

Het woord is gevallen: spiritualiteit. Soms wordt dat in kerkelijke contexten gezien als een bedreiging. Spiritualiteit is immers ‘in’ bij wat in de godsdienstsociologie de religieus ongebondenen heten. Ze lezen het hippe spirituele gelukstijdschrift Happinez en willen weinig weten van de kerk. In dit boek beschouw ik die populariteit niet als een bedreigend alternatief voor de kerken, maar als een kritische spiegel die uitdaagt en herinnert. En de spiegel zegt: zijn wij, kerkelijke mensen in onze ijver voor de orthodoxie en orthopraxie misschien iets vergeten? Zijn wij de ziel, de innerlijkheid vergeten?

Kortom, hoewel indirect, is de agenda van dit boek om innerlijkheid te thematiseren. Ik wil eraan bijdragen dat er in het kerkelijke leven meer plaats komt voor wat ik bij gebrek aan een beter woord ‘affectieve orthodoxie’ noem.14 Daarin volgt het de populariteit van spiritualiteit, zij het, zo zullen we zien, niet kritiekloos. Want wat voor alle innerlijkheid en spiritualiteit geldt, dat geldt ook hier: niet alles wat blinkt is goud.

Belofte

Ten slotte, het ambacht van geestelijke begeleiding leren is hard werken. Maar de arbeider is zijn loon waard; dit boek draagt een belofte in zich. Wie goed begeleidt, wordt beloond – ‘beschenkt’ zeggen de Duitsers – met het cadeau dat hij of zij getuige is van wat hij of zij zelf heeft helpen wekken: God die liefdevol met mensen omgaat.

2 Dit is geen uitputtende lijst, vgl. bijv. Herman Andriessen, Oorspronkelijk bestaan. Geestelijke begeleiding in onze tijd (Baarn: Gooi & Sticht, 1996), Tjeu van Knippenberg, Tussen naam en identiteit. Een model van geestelijke begeleiding (Kampen: Kok, 1998), Henk van der Meulen, De pastor als reisgenoot. Pastoraal-theologische gedachten over geestelijke begeleiding (Zoetermeer: Boekencentrum, 2004), Franz Jalics, Die geistliche Begleitung im Evangelium (Würzburg: Echter Verlag, 2012). De titel van het boek Spiritueel begeleiden. Gids voor de lange weg van geloof (Tielt: Lannoo, 2008, origineel uit 2006) zet op het verkeerde been: het is geen boek óver begeleiding maar een boek ván begeleiding. Het is postuum gepubliceerd in een poging op deze manier Henri Nouwen na zijn dood als spirituele gids door te laten werken.

3 Richard G. Malloy, Spiritual Direction. A Beginner’s Guide (Maryknoll: Orbis, 2017).

4 William Barry, William Connolly, The Practice of Spiritual Direction, 2e herz. druk (New York: Harper Collins, 2009), origineel uit 1982.

5 Timothy Gallagher, The Discernments of Spirits. An Ignatian Guide for Everyday Living (New York: Crossroad, 2005); het boek is een commentaar op Ignatius’ regels voor onderscheiding, en hoort samen met Spiritual Consolation. An Ignatian Guide for Greater Discernment of Spirits (New York: Crossroad, 2007). Gallagher is oblaat van Maria (omv).

6 André Louf, De genade kan meer. Spiritualiteit van de geestelijke begeleiding (Tielt: Lannoo, 2003). Het woord spiritualiteit ontbreekt in de titel van het Franse origineel uit 1992: La grâce peut davantage : l’accompagnement spirituel; dat klopt beter met de inhoud van het boek. Louf overleed in 2010.

7 Louf, De genade kan meer, blz. 7; het voorwoord lijkt van de hand van de vertaler, Dries Fransen.

8 Bernardo Olivera, Licht op mijn pad. Over geestelijke begeleiding (Averbode: Altiora, 2008). Vertaald uit het Frans (2006), oorspronkelijk gepubliceerd in het Spaans.

9 J. Ruffing, Spiritual Direction. Beyond the Beginnings (London: St Pauls, 2000).

10 Bert Bakker, Luisteren 2.0. Anderen tevoorschijn luisteren (Gorinchem: Ekklesia, 2013). In september 2018, na afronding van mijn manuscript, publiceerde Bakker een min of meer gelijksoortig boek, nu gericht op het onderlinge gesprek: Bert Bakker, Een goed gesprek (Gorinchem: Ekklesia, 2018).

11 Vgl. diens hoofdstuk 12 over focussen, blz. 103–119; voor de passage over ‘emo-tjes’, zie blz. 111–112. Overigens is emotie en ervaring niet hetzelfde.

12 Voor een uitgebreide bespreking van deze en andere voorbeelden, zie het hoofdstuk ‘Becoming a Spiritual Director’, in Barry, Connolly, The Practice of Spiritual Direction, blz. 127–141.

13 Vgl. wat André Louf opmerkt over de grenzen van de moraal, met name in de context van geestelijke begeleiding: ‘Het komt er niet zozeer op aan te weten of [een] beslissing overeenstemt met die of die regel, erkend en uitgevaardigd door het geheel van de moralisten. Wat telt, is de concrete ervaring van de leiding van de Geest (…). Daarom is enige echte vraag die ik mij moet stellen fundamenteel van deze orde: wat is de werkelijke aard van het verlangen waardoor ik effectief geleid word’, De genade kan meer, blz. 12–17, op blz. 13–14.

14 Vgl. de column van mijn hand over ‘Affectieve orthodoxie’ (www.igniswebmagazine.nl, 2-2-2015). Daarin betoog ik dat leer (orthodoxie) en leven (orthopraxie) niet volstaan voor een goed katholiek leven; het gaat ook om uitgezuiverde innerlijkheid en onderscheiding der geesten.

2 Kernwaarden
Geestelijke begeleiding in ignatiaans perspectief

Stel dat je in gesprek komt met Anne, een zuster-trappistin van middelbare leeftijd, die een kleine crisis doormaakt.15 Tot haar schrik denkt ze er soms aan om uit te treden. Haar abdis heeft haar op gesprek gestuurd. Anne vertelt wat ze allemaal doet in het klooster; over haar medezusters, in het bijzonder de abdis, met wie ze een goede verstandhouding heeft; over haar traject tot nu toe; en over de toestand. Kun je haar helpen, vraagt ze ten slotte. Wat zou je adviseren?

Voor we verder gaan: misschien is dit voorbeeld vervreemdend en weet je helemaal niet wat een trappist is, behalve een biertje. Of misschien denk je, waarom meteen zo’n negatief voorbeeld? Dat maakt niet uit. Bij alle voorbeelden moet je eigenlijk aanvullen ‘of zoiets’. Je kunt hier dus gerust van maken: een student die van studierichting wil veranderen, een echtgenoot die verliefd wordt op een ander, een bankier met een midlifecrisis. Hier dus Anne.

Uiteraard geef je als geestelijke begeleider niet meteen een antwoord op de concrete vraag die Anne te berde brengt aan het einde van haar verhaal. Je moet eerst meer te weten komen over Annes doen en laten, over haar crisis en over haar ziel. Maar waar vraag je dan precies naar? Waar laat je het gesprek over gaan? En wat is het doel van dat alles? Beoog je later wel advies te geven? Of niet – en wat doe je dan wel?

Al deze concrete keuzes in het gesprek hangen nauw samen met impliciete spirituele en theologische overtuigingen, die samen een theoretisch kader vormen. Met andere woorden: ook al is begeleiding een praktische vaardigheid, het veronderstelt toch theorie. Net als een timmerman een praktijkman is, maar zijn vak niet kan bestaan zonder het theoretische kader van wiskunde en mechanica, dat er de basis van vormt. Zo heeft ook de geestelijke begeleider een theoretisch kader. Niet van wiskunde en mechanica, maar van gelovige overtuigingen van spirituele en theologische aard.

In dit hoofdstuk bespreek ik dat kader door vier kernwaarden te belichten: eerbied voor de begeleide en terughoudendheid, spirituele ervaring, voorkeur voor wat ten leven leidt en vorming tot spirituele volwassenheid. De ignatiaanse spiritualiteit is daarbij mijn bron.

Eerbied en terughoudendheid

De eerste kernwaarde is eerbied voor de begeleide. De alledaagse ervaring met collega’s op het werk, huisgenoten of gezin voorziet rijkelijk in voorbeelden van ervaringen dat de ander echt anders is. De Fransen noemen dat welsprekend de andersheid van de ander (‘l’altérité de l’autre’). Daar moet je eerbied voor hebben, voor die andere ander.

Je kunt ook denken aan de prachtige beschouwingen van de Joodse filosoof Martin Buber in zijn boekje Ich und Du (1923). Hoe gaan we om met dat wat we aantreffen buiten ons: andere mensen, dieren, dingen, zo vraagt hij zich af. Volgens Buber zijn er twee manieren. Er zijn twee grondhoudingen. De eerste is ‘Es’. Dan is de ander een ding, een Es. En ook bomen, planten, kunst. De tweede is ‘Du’. Dan is de grondhouding die van de relatie. Je zou het kunnen vertalen met eerbied. Dan ontsnapt het aan mijn categorieën, aan mijn begrip, aan mijn greep erop – maar ik kan er wel verwonderd mee in relatie staan. Ik versta Bubers tegelijkertijd scherp-confronterende en inspirerende reflectie als een pleidooi voor eerbied.

De eerbied van de begeleider voor de begeleide gaat echter dieper dan onze dagelijkse ervaringen van de andersheid van de ander, al dan niet verdiept met spiritueel-filosofische beschouwingen zoals die van Buber. Ze wortelt in de gelovige overtuiging dat God met ieder mens persoonlijk omgaat.

Deze overtuiging dat God met ieder mens persoonlijk omgaat, keert heel duidelijk terug in de aantekeningen aan het begin van de Geestelijke oefeningen.16 Dat is een boekje met aantekeningen voor wie anderen begeleiden in retraite, van de hand van Ignatius van Loyola (1491–1556). 17 Hij was de grote inspirator van een kleine groep medestanders en vrienden die in de zestiende eeuw de orde van de jezuïeten gesticht hebben. Ignatius maant de begeleider van retraites tot terughoudendheid. Hij legt dat als volgt uit:

Het is (…) meer gepast en veel beter

dat de Schepper en Heer zelf

zich meedeelt aan de ziel die Hem genegen is;

dat Hij haar omarmt zodat zij Hem kan liefhebben en loven;

en dat Hij haar voorbereidt voor de weg waarlangs zij Hem in de toekomst beter zal kunnen dienen.

Wie de oefeningen geeft

moet dus niet naar één kant afwijken of neigen,

maar als de wijzer van een weegschaal in het midden blijven.

Hij moet de Schepper in direct contact met zijn schepsel laten werken en het schepsel met zijn Schepper en Heer.18

De begeleider hoort dus niet zélf sturende aanbevelingen doen voor mogelijke besluiten over de toekomst; dat moet hij overlaten aan ‘de Schepper en Heer, die zichzelf meedeelt aan de ziel die Hem genegen is’. Deze aansporing heeft een diep theologisch en spiritueel fundament. Ze wortelt in de overtuiging dat God zelf met de mens omgaat. En ze getuigt van een groot vertrouwen in die directe, onbemiddelde omgang van God met de mens.19