Een jaar met
de woestijnvaders

Beproefde wijsheid

Anselm Grün

Colofon

Anselm Grün

Een jaar met de woestijnvaders

Oorspronkelijke titel:

Jeder Tag ein neuer Anfang

© 2018 Anselm Grün

uitgegeven door Vier-Türme GmbH, Münsterschwarzach

Nederlandstalige uitgave:

© 2019 Berne Media | abdij van berne

www.bernemedia.nl

Vertaling: Linda Jansen (www.creativitekst.nl)

Vormgeving omslag: Marion Rosendahl
Vormgeving binnenwerk: Garage bno

Redactie: Madeleine Gimpel

Tenzij anders vermeld, zijn de aanhalingen uit de Bijbel overgenomen uit de Nederlandse Bijbel Vertaling (NBV), uitgegeven door het Nederlands Bijbelgenootschap, 2004, Haarlem.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

ISBN: 978-90-8972-327-7

e-boek: 978-90-8972-328-4

NUR: 728

Verdeling voor België: Uitgeverij Halewijn N.V., Antwerpen
(www.halewijn.info)

Inhoud

Inhoud

Inleiding

Uit het leven van de woestijnvaders

Januari

Februari

Maart

April

Mei

Juni

Juli

Augustus

September

Oktober

November

December

Inleiding

In dit dagboek heb ik voor elke dag van het jaar een tekst van een woestijnvader uit de jaren 300–500 opgenomen en deze toepasbaar gemaakt voor onze tijd. Het is interessant om op te merken dat de laatste jaren veel Europese psychologen belangstelling hebben voor de ervaringen van de woestijnvaders, omdat ze aanvoelen dat er schatten in hun woorden verborgen zitten. Deze vroege monniken hebben diep in hun gedachten gegraven. Deze gedachten zijn eigenlijk meer zielenroerselen van het menselijk hart, en ze hebben ons vandaag de dag net zoveel te zeggen als de oudvaders in die tijd.

Evagrius van Pontus (345–399), de psycholoog onder de schrijvende monniken, noemt acht gedachten, of logismoi, die je als zulke zielenroerselen kunt omschrijven. Ze zijn in de kerkelijke traditie verworden tot de zogenoemde doodzonden, maar voor Evagrius waren ze dat beslist niet. Hij zag ze als gedachten, emoties en impulsen met een grote lading, die tegen wil en dank in het hart van de mens opkomen. Voor de monniken van toen – en nu voor ons – is het de uitdaging deze acht ‘gedachten’ zorgvuldig te onderzoeken en manieren te vinden er zo mee om te gaan dat ze ons niet beheersen. Als we dat niet doen kunnen ze ons onze vrijheid afnemen. Evagrius laat verschillende wegen zien om dwars door deze gedachten heen innerlijke rust en vrede te vinden. Door er goed mee om te gaan verwerven we innerlijke vrede, wijsheid en rijpheid.

Deze acht gedachten worden in het spraakgebruik van de woestijnmonniken uit die tijd ook wel ‘demonen’ of boze geesten genoemd. Er wordt vaak gezegd dat deze gedachten door een duivel of boze geest worden ingegeven. Maar daar wordt niet een of ander wezen mee bedoeld waar mensen door bezeten zouden zijn.

Er zijn in onze tijd veel mannen en vrouwen die niet naar hun schaduwzijden willen kijken. Daarom zeggen ze dat ze bezeten zijn door een boze geest. Zo leggen ze de verantwoordelijkheid buiten zichzelf. Ze gaan vaak van de ene priester na de andere om deze geest te laten uitdrijven, maar in feite weigeren ze hun eigen werkelijkheid in de ogen te zien en in hun eigen hart naar oorzaken voor hun agressie te zoeken. De woestijnmonniken nemen wel zelf de verantwoordelijkheid op zich. Wanneer zij over demonen praten helpt het hen juist om deze ‘gedachten’ te beschouwen als een tegenover met wie ze kunnen leven en worstelen: ‘Deze gedachte komt bij me op. Ik kan hem helder benoemen. Zo kan ik ermee worstelen.’ Om met de monniken te spreken: We zijn niet verantwoordelijk voor de gedachten die op ons afkomen, wel hoe we ermee omgaan.

Veel mensen veroordelen zichzelf meteen als ze minder fraaie gedachten hebben. Ze vinden zich dan een slecht mens of een slechte christen. De monniken doen dat niet. Verleidingen en aanvechtingen horen bij het mens-zijn, zeggen ze. De strijd met deze gedachten maakt hen zowel rijper als nederiger. Want monniken die in de woestijn zuiver en alleen voor God willen leven kunnen boeken volschrijven over de vele bizarre gedachten die in hen opkwamen.

Als we lezen over de ervaringen van vroege monniken valt op hoe gewetensvol ze naar zichzelf gekeken hebben. We krijgen daarbij ook zelf regelmatig het schaamrood op de kaken. Want hun gedachten komen ons maar al te bekend voor. Daarom lenen deze oude teksten zich heel goed voor eerlijk zelfonderzoek en functioneren ze als wegwijzers om te onderkennen welke wonderlijke gedachten zich ook in ons denken hebben genesteld.

Je kunt op verschillende wijzen met dit soort gedachten omgaan. Maar eerst moeten we ze in hun contexten op een rijtje krijgen. De monniken laten zien dat we op allerlei manieren met bepaalde emoties en impulsen kunnen omgaan, ook in onze tijd. Sommige methoden zijn spiritueel, zoals vasten, bidden, mediteren, disciplineren, afzondering in de eigen celruimte, psalmzingen en arbeiden. Een van de manieren om met gedachten om te gaan is de zogenoemde methode van het verweer, die het uitvoerigst is beschreven door Evagrius van Pontus. Hij heeft er zelfs een heel boek over geschreven (Antirrhetikos, ‘Tegenwerpingen’), waarin hij 498 gedachten uiteenzet die monniken – en jou en mij – bezighouden en voor de nodige beroering zorgen. Als we deze gedachten te veel ruimte geven worden we ziek. Om dat te voorkomen zet Evagrius daar steeds een tekst uit de Bijbel tegenover die de gedachte weerlegt en er een positief alternatief voor in de plaats biedt. Als we te midden van verzoeking steun zoeken bij de Schrift, kan die zijn genezende en veranderende werk in ons doen. Door de Bijbel spreekt God zelf tot ons; zijn geest en kracht komen via het woord bij ons binnen.

Evagrius noemt dit ook wel de methode van Jezus. Jezus werd door de duivel met heel concrete beproevingen op de proef gesteld. Hij zou stenen moeten veranderen in brood en van het dak van de tempel moeten springen. Satan probeerde Hem zelfs met een Bijbeltekst in de val te lokken: ‘Want er staat geschreven: “Zijn engelen zal hij opdracht geven om u op hun handen te dragen, zodat u uw voet niet zult stoten aan een steen”’ (Matteüs 4:6, naar Psalm 91:1). Hij wilde Jezus ertoe aanzetten van het dak van de tempel te springen om zich als een wonderdoener aan de omstanders te presenteren. Maar dat zou neerkomen op het verloochenen van zijn missie om in woord en daad een weldoener voor de mensen te zijn. Jezus pareert de woorden van satan steeds met een woord uit de Bijbel: ‘Er staat geschreven: “De mens leeft niet van brood alleen, maar van ieder woord dat klinkt uit de mond van God”’ (Matteüs 4:4, naar Deuteronomium 8:3). Bij de tweede beproeving put Jezus ook uit Deuteronomium: ‘Ga weg, Satan! Want er staat geschreven: “Aanbid de Heer, uw God, vereer alleen hem”’ (Matteüs 4:10, naar Deuteronomium 5:9 en 6:13).

Ik heb 204 van de 498 tegenwerpingen geselecteerd, inclusief de Bijbelteksten die Evagrius als ‘tegengif’ had gekozen. Evagrius werkte met de Septuagint, de Griekse vertaling van de oorspronkelijk in het Hebreeuws geschreven Bijbel. Deze heeft vaak een wat andere verwoording dan wij uit onze Bijbelvertalingen kennen. Maar in al zijn keuzes proeven we hoe goed Evagrius de Bijbel kende, want hij gebruikt teksten uit alle boeken: die van Mozes, het boek Job, de psalmen, spreuken en profeten, de evangeliën en de brieven in het Nieuwe Testament. Sommigen zullen misschien wat minder vertrouwd overkomen. Maar Evagrius is ervan overtuigd dat, als we ons een tijdlang met een Bijbelwoord inlaten, erover mediteren en het steeds dieper laten binnenkomen, we contact zullen maken met de genezende krachten die in onze ziel al beschikbaar zijn, maar vaak nog verstopt zitten onder zorgen, angsten en ziekmakende gedachten. God zelf geneest door het Woord dat Hij tot ons gesproken heeft en dat Hij nu heel persoonlijk tegen jou en mij zegt. Evagrius heeft de Bijbel geïnterpreteerd als een boek dat wil genezen, niet als een boek om theologische debatten over te houden.

Behalve de zojuist genoemde 204 woorden uit de Antirrhetikos heb ik 160 teksten opgenomen uit de zogenoemde Apophthegmata Patrum, de Vaderspreuken. Deze ‘apo’s’ werden door de leerlingen van de woestijnvaders verzameld en in verschillende bundels gepubliceerd. Het zijn vaak korte antwoorden op specifieke vragen van jonge monniken of anderen die raad nodig hadden. Soms zijn het ook korte vertellingen waarin bepaalde situaties geschetst worden. De spreuk van een oudvader krijg in zulke vertellingen bijzondere kracht, want hij is van toepassing op situaties die we allemaal kennen. Soms lijken de geschetste omstandigheden alleen over de woestijnvaderlijke situatie te gaan en dan vragen we ons misschien af wat wij hiermee moeten. Maar als we er wat dieper induiken zullen we onderkennen dat ze een weerwoord geven op gevaren en verleidingen die ons ook vandaag de dag niet vreemd zijn; we hoeven de vaderspreuk alleen maar naar onze tijd te vertalen. Dat wil ik op de volgende pagina’s gaan doen.

Bronnen

Alle citaten uit de Antirrhetikos komen uit Die Große Widerrede, Evagrius van Pontus, voorzien van een toelichting door Anselm Grün en Fidelis Ruppert, Münsterschwarzach 2010.

Zowel de apophthegmata die met ‘Apo’ en een nummer zijn aangeduid, als de apophthegmata die met een naam verbonden zijn (zoals Antonius, Agathon, Poimen) komen uit het boek Apophthegmata Patrum, Weisung der Väter, Bonifaz Miller, Trier 1965.

Andere apophthegmata zijn geciteerd uit: Eduard Schweitzer, Apophthegmata Patrum, band I, II en III, in Weisungen der Väter, band 14, 15 en 16, Beuron 2011–2013.

Andere vaderspreuken komen uit de Franse vertalingen. De vaderspreuken bij Arm II, N, Bu I en II, Eth en Eth Coll, Eth Pat, PE II en S, en de spreuken die alleen met Romeinse cijfers zijn aangeduid, staan in de beide boeken die L. Regnault heeft uitgegeven: Les sentences des pères du dèsert. Nouveau recueil, red. L. Regnault, Solesmes 2., 1977, en Les sentences des pères du désert, Troisième recueil, Solesmes 1976. Deze vaderspreuken zijn in de oorspronkelijk uitgave door Anselm Grün uit het Frans in het Duits vertaald.

Uit het leven van de woestijnvaders

Om de lezers te helpen een beeld van de woestijnvaders te krijgen zal ik eerst iets over hun leven vertellen. Ik beperk me tot enkele van de bekendste, om te beginnen:

Evagrius van Pontus

Evagrius is in het jaar 345 geboren in Pontos, het huidige Noord-Turkije. Hij komt uit een voorname familie en geniet een goede opleiding. Als hij klaar is met zijn studie theologie wordt hij diaken. Maar dan komt hij in opspraak door een liefdesverhouding met een hooggeplaatste dame en vlucht naar Jeruzalem. Daar wordt hij opgevangen door de adellijke weduwe Melania. Een paar weken later wordt hij ziek. Hij voelt dat het psychisch is en voelt de aandrang zijn innerlijke roeping te volgen. Hij wordt monnik en trekt zich terug in de Egyptische woestijn voor een kluizenaarsbestaan. Het valt hem niet mee. Maar hij wordt een heel oplettende waarnemer van zijn gedachten en gaat de worsteling met zijn denken aan. Zo wordt hij een zachtmoedige, zeer begripvolle woestijnvader. Er komen veel mensen bij hem om raad vragen. Hij krijgt ook vaak het verzoek om traktaten te schrijven die niet alleen monniken, maar ook leken verder helpen op hun spirituele pad. Het boek Antirrhetikos was een grote wens van abba Lukos, die vroeg of hij wilde schrijven over manieren om je te wapenen tegen de zuigkracht van boze geesten.

Evagrius bekent in zijn antwoord dat hij erg gekweld wordt door demonische gedachten en dat hij door ondraaglijk lijden is gegaan. Hij schrijft dus uit en over zijn eigen ervaring. Als we Evagrius’ gedachten naar onze tijd vertalen zullen ze ook ons kunnen helpen innerlijke rust te vinden bij alles wat er in ons hoofd omgaat.

Antonius

Antonius werd in 205 in het noorden van Egypte geboren als zoon van welgestelde ouders. Op zijn achttiende hoort hij in de kerk dit evangeliewoord: ‘Als je volmaakt wilt zijn, ga dan naar huis, verkoop alles wat je bezit en geef de opbrengst aan de armen; dan zul je een schat in de hemel bezitten. Kom daarna terug en volg mij’ (Matteüs 19:21). Hij voegt de daad bij het woord. Hij verkoopt de erfgoederen die hij van zijn ouders heeft gekregen en trekt de woestijn in. Hij sluit zich op in een grafspelonk en blijft daar twintig jaar zitten. Als hij eindelijk weer naar buiten komt, is iedereen onder de indruk van zijn stralende transparantie. Zijn ‘doorzichtigheid’ fascineert hen. Dan trekt hij nog dieper de woestijn in. Antonius sterft in 365 op 105-jarige leeftijd. Hij geldt als de vader van het monnikendom en hij was een en al wijsheid en klaarheid. Bisschop Athanasius schreeft een boek over hem, waardoor het monnikendom erg populair is geworden.

Pambo

Pambo leert de grote Antonius nog kennen. Hij leeft in de vierde eeuw als kluizenaar in de Nitrische woestijn in Egypte. Er zijn veertien spreuken van hem overgeleverd. De bekendste is een oneliner die onomstotelijk op hem van toepassing was: ‘Als je een hart hebt, kun je gered worden.’ Het gaat in dit leven niet om ascetische prestaties, maar om een groot en bewogen hart.

Poimen

Poimen betekent ‘de herder’. Hij is een groot monnik, die in de Scetische woestijn leeft en bij iedereen hoog in aanzien staat. Poimen is een toonbeeld van barmhartigheid en innerlijke vrijheid. Hij veroordeelt nooit iemand, maar treedt ook broeders die fouten maken met veel liefde en genade tegemoet. Er zijn meer dan 300 uitspraken van hem overgeleverd.

Macarius

Macarius behoort tot de eerste generatie monniken. Hij leeft van 300–390, eveneens in de Scetische woestijn. Hij geldt als de ‘arts van Egypte’ omdat het vooral verwonde mensen zijn die naar hem toekomen. Hij veroordeelt niemand en geneest de mensen eenvoudigweg door geen enkel waardeoordeel te vellen. Ze durven bij Macarius hun innerlijke chaos en ‘vuile was’ te laten zien. Er zijn 65 spreuken van hem overgeleverd.

Hier volgen enkele begrippen die vaak voorkomen:

Abba – Abt

Kellion – Onderkomen van een monnik, meestal een eenvoudige hut of grot

Koinobiont – Klooster voor een gemeenschap van monniken

Anachoreet – Kluizenaar

Metanie – Een diepe buiging, tot op de grond

Januari

1 januari

Oudvader Mozes vroeg aan oudvader Silvanus: ‘Kan een mens elke dag opnieuw beginnen?’ De grijsaard antwoordde: ‘Wie een werker is, kan zelfs ieder uur opnieuw beginnen.’

Apo 866

Veel mensen denken dat ze zijn getekend door ervaringen in hun jeugd, door vroegere fouten of verkeerde beslissingen. Maar de monniken verwerpen de gedachte dat het verleden als een molensteen om onze nek hangt. We kunnen niet alleen elke dag, maar zelfs elk uur opnieuw beginnen. Voorwaarde is wel dat we de fouten uit het verleden er niet voortdurend bij slepen. God vergeeft ons onze schuld. Hij bevrijdt ons van ons persoonlijke verleden. Daarom kunnen we elk uur opnieuw beginnen met God te dienen en ons leven op orde te brengen. Dat bevrijdt ons ook van het gepieker over dingen die we niet goed hebben gedaan.

Elk uur opnieuw beginnen betekent er steeds alert op zijn om dit ogenblik bewust te leven en te beleven.

2 januari

Weerleg de gedachte: ‘De nachtwake doet me geen goed, maar brengt allerlei afbrekende gedachten naar boven’ met Psalm 102:8: ‘Slaap ken ik niet, ik ben eenzaam als een vogel op het dak.’

Antirrhetikos I.17

De monniken hielden van de nachtwake. ’s Nachts namen ze tijd om te bidden en te mediteren. Maar Evagrius heeft duidelijk ook ervaring met dit soort gedachten:

‘Het heeft toch helemaal geen zin. De tijd die je aan gebed besteedt is verloren tijd. Er komen allerlei gedachten boven en concentratie op je gebed is er niet bij. Daarom kun je beter rustig gaan slapen in plaats van speciaal je bed uitgaan om te bidden en je vervolgens met allerlei verwarrende gedachten bezig te houden.’

Iedereen die tijd apart zet om te bidden en deze gedachten wel kent, kan Psalm 102:8 voor ogen houden:

‘Slaap ken ik niet, ik ben eenzaam als een vogel op het dak.’

Het waken bepaalt ons bij onze eenzaamheid. Maar eenzaamheid is een wezenlijk onderdeel van de spirituele weg.

‘Religie is datgene wat een mens met zijn eenzaamheid doet’,

zei Paul Tillich. Alleen-zijn kan pijn doen. Het is de kunst alleen-zijn om te keren in al-een-zijn. Dan zijn we als de vogel die op het dak zijn toevlucht neemt. Onze ziel stijgt op naar boven, we zijn open voor God, die onze eenzaamheid vult met zijn liefde.

3 januari

De gedachte die mij wijsmaakt dat het vastengebod zwaar is weerspreek ik met Deuteronomium 30:11: ‘De geboden die ik u vandaag heb gegeven, zijn niet te zwaar voor u en liggen niet buiten uw bereik.’

Antirrhetikos I.5

De negatieve gedachte die Evagrius hier citeert gaat niet alleen over het vastengebod. We denken vaak dat alles wat het christelijk geloof van ons vraagt, (te) zwaar is. Ongelovigen hebben het veel makkelijker. Zij hoeven zich niet aan de tien geboden te houden. We kunnen ons alsmaar dieper in zo’n negatieve houding ingraven. Dan lijkt alles te zwaar. We hebben het toch al zo druk, en dan moeten we ook nog de christelijke geboden naleven! Evagrius geeft deze negatieve spiraal weerwoord met een tekst uit Deuteronomium:

‘De geboden die ik u vandaag heb gegeven, zijn niet te zwaar voor u en liggen niet buiten uw bereik.’

God weerlegt onze uitvluchten met zijn eigen woorden. Hij wil ons geen zware, buitenproportionele last opleggen maar een die precies past, en die goed voor ons is. Als we ons aan Gods geboden houden vinden we de juiste maat. Ze zijn ons niet vreemd, maar resoneren in ons diepste wezen. Als we aan dit woord van God blijven vasthouden zullen onze uitvluchten en negatieve emoties langzaam verdwijnen en erkennen we: God wil een goed leven voor ons. Maar daar hoort ook een zekere discipline bij.

4 januari

Een oude wijsgeer zei: ‘Wanneer je als hesychst (een monnik die de stilte zoekt) je toevlucht neemt in de woestijn, verbeeld je dan niet dat je iets groots doet. Zie jezelf eerder als een hond die door de menigte is weggejaagd en vastgebonden omdat hij bijt en de mensen lastigvalt.’

N573

Monniken lopen op hun spirituele pad het grote risico dat ze last krijgen van grootheidswaanzin en zich gaan verheffen boven mensen die in een wereldse gemeenschap leven. In deze vaderspreuk wordt met de nodige humor geschetst hoe een monnik tegen zichzelf zou moeten aankijken: hij is de woestijn in getrokken omdat hij een hond is die anderen bijt en lastigvalt. De ascese in de woestijn is om zo te zeggen een trainingsschool voor honden. De monnik beschermt de wereld tegen zijn aanwezigheid. Want als hij niets aan zichzelf doet is en blijft hij een bijtgrage hond die gevaarlijk is voor zijn omgeving. De monnik doet zo dus aan ‘emotionele zorg voor het milieu’. Hij beschermt zijn omgeving tegen zijn agressie en ontevredenheid. Dit is een beeld waar we in werk of gezin vaak onze winst mee kunnen doen. We moeten andere mensen niet belasten met onze negatieve emoties, maar eerst onszelf onder de loep nemen en er actief aan werken om positieve gevoelens als welgezindheid en waardering uit te stralen.

5 januari

Weerwoord tegen de hunkering om je overvloedig met eten en drinken te verzadigen en ook nog te geloven dat dit geen kwaad kan voor de ziel: ‘Toen werd Jesurun [een andere naam voor Israël] vadsig en vet, het raakte verzadigd, werd dik en rond. Het kwam in verzet, liep weg van zijn schepper, versmaadde zijn stut en steun, zijn rots’ (Deuteronomium 32:15).

Antirrhetikos I.6

Eten en drinken is goed voor ons. We mogen van Gods gaven genieten. Maar als we denken dat het geen kwaad kan om dat overmatig te doen, houden we onszelf voor de gek. Iedereen die bewust met zijn of haar gezondheid omgaat, weet dat. Maar Evagrius wil onze overdadige trek niet met rationele argumenten intomen. We moeten aan Israël denken, dat vadsig en vet werd omdat het hem aan niets ontbrak op het gebied van wijn, brood en vette spijzen. Als we ons, net als Israël, meer dan te goed doen aan alles wat beschikbaar is, verlaten we God. We vertrouwen dan alleen nog op onze eigen kracht. Als we mateloos eten en drinken sluiten we ons niet alleen af voor God, maar ook voor de mensen. We zijn niet meer benaderbaar voor anderen. Door ons geschrans bouwen we een muur om ons heen waar niemand meer doorheen komt.

6 januari

Tegen zorgen om te weinig brood en olie en de dingen die we nodig hebben, helpt het reciteren van 1 Koningen 17:14: ‘… want dit zegt de HEER, de God van Israël: Tot op de dag dat ik weer regen op de aarde zal laten vallen, zal er meel in de pot zijn en zal de oliekruik niet leeg raken.’

Antirrhetikos I.8

Angst voor de toekomst kennen we allemaal. We zijn onzeker of het financieel allemaal wel los zal lopen en of we alles goed genoeg geregeld hebben voor onze oude dag. En hoe moet het als we hulpbehoevend worden? We maken ons zorgen over de toekomst.

Natuurlijk moeten we voorzorgsmaatregelen nemen. Maar we moeten niet voortdurend lopen te piekeren. We kunnen beter een voorbeeld nemen aan de weduwe van Sarepta, die van haar laatste beetje olie en meel een brood bakt voor haar zoon. Daarna zou ze het liefst willen sterven. Maar de profeet Elia belooft haar dat de meelpot en oliekruik niet leeg zullen raken. Door dit woord kunnen we contact maken met ons vertrouwen in God. Diep vanbinnen sluimert niet alleen angst voor de toekomst, maar ook een besef dat God voor ons zorgt. Door deze Bijbeltekst zachtjes te herhalen groeit er innerlijke zekerheid over Gods voorzienigheid.

7 januari

Poimen zegt: Zoals een hinde smacht naar stromend water, zo smacht mijn ziel naar u, o God’ (Psalm 42:2). Omdat woestijnherten veel slangen opeten brandt het gif hen in de maag en snakken ze naar water. Door te drinken blussen ze het slangengif. Hetzelfde geldt voor de monniken die in de woestijn wonen. In hun binnenste brandt het gif van boze geesten en ze verlangen naar de zaterdag en zondag. Dan gaan ze naar de waterbronnen, dat wil zeggen het lichaam en bloed van de Heer, waarmee ze zich kunnen reinigen van de bitterheid van het kwaad.

Poimen 30

Poimen vergelijkt de monnik die in de woestijn met demonen worstelt en blootstaat aan de beproevingen van de driften, met een hert dat slangen verslindt. De slangen kunnen het dier geen kwaad doen omdat het veel harder kan lopen. Maar als het hert ze opgegeten heeft, brandt hun gif in zijn maag. Het vergaat de monnik precies zo. Als hij met de driften van zijn ziel strijdt krijgt hij een tik van hun bitterheid mee. Hij kan niet met de emoties, behoeften en impulsen worstelen zonder erdoor besmet te worden. Daarom hunkert hij naar waterbronnen, net als het hert. Poimen ziet de eucharistieviering als de waterbronnen van de monnik. Vroeger kwamen alle monniken die een kluizenaarsbestaan leidden op zaterdag en zondag in de kerk bij elkaar om psalmen te zingen en samen de eucharistie te vieren.

Wat is onze waterbron waar we verfrissend water uit scheppen? Is de zondagse eredienst een belastende verplichting of een bron waar we telkens nieuwe kracht uit putten?

8 januari

Als we bang zijn dat we voor onszelf en onze broeders te weinig in huis hebben, denk dan aan 2 Koningen 4:43: ‘Toen de bediende protesteerde dat het beslist niet genoeg was voor honderd personen, zei Elisa nogmaals: “Zet het de profeten voor, ze zullen er een maaltijd aan hebben. Want dit zegt de HEER: Ze zullen ervan eten en nog overhouden ook.”’

Antirrhetikos I.10

Veel mensen zijn bang en bezorgd dat ze te weinig verdienen om in hun levensonderhoud te voorzien. En als ze zelf al niet genoeg hebben, hoe kunnen ze dat weinige dan ooit delen met hun broers en zussen? Ze durven niet naar de nood van anderen om hen heen te kijken, want ze hebben de handen vol aan zichzelf.

In plaats van ons op zo’n manier voor de naasten af te sluiten, moeten we aan deze tekst denken dat we een maaltijd zullen hebben en voor anderen nog zullen overhouden ook. Dit vers uit 2 Koningen herinnert ons aan de vermenigvuldiging van het brood, toen Jezus zijn leerlingen opdracht gaf om het weinige dat er was met veel mensen te delen. Toen bleven er nog twaalf korven met brood over. Dit Schriftwoord ontmaskert onze zorg als een egocentrische focus op onszelf en onze eigen behoeften. Dit gaat overigens niet alleen of zozeer om brood, maar ook om de tijd die we aan anderen geven. Veel mensen zijn bang dat ze te weinig energie hebben en dat ze een burn-out zullen krijgen. Maar als het in ons leven stroomt, is er genoeg voor iedereen. We hoeven ons geen zorgen te maken. De bron waar we uit putten is onuitputtelijk omdat ze van God zelf komt.

9 januari

Een broeder zei tegen abba Poimen: ‘Als ik een broeder zie over wie ik een misstap heb gehoord, hou ik hem liever op afstand. Maar als ik een vrome broeder zie, verheug ik mij samen met hem.’ De oude antwoordde: ‘Als je een goede broeder een weinig goeds betoont, betoon de andere (dat wil zeggen die met de misstap) dan het dubbele, want hij is zwak.’
In een koinobiont, een gemeenschap van monniken, was er eens een heremiet genaamd Timotheüs. De leider van de koinobiont hoorde een gerucht over een van de broeders die voor een verleiding was bezweken en hij vroeg Timotheüs ernaar. Ze besloten de betreffende broeder weg te zenden. Maar toen dat was gebeurd kwam Timotheüs in dezelfde verzoeking en gaf eraan toe. Timotheüs verootmoedigde zich voor God en zei huilend: ‘Ik heb gezondigd, vergeef mij.’ Toen hoorde hij een stem die tegen hem zei: Timotheüs, weet dat deze verzoeking enkel en alleen op je pad is gekomen omdat je niet genadig bent geweest voor een andere broeder toen hij in verzoeking kwam.’

Poimen 70

Het was bij de monniken niet anders dan in onze huidige maatschappij: gaat iemand in de fout, dan wordt hij buitengesloten, geïsoleerd, beschuldigd en als een zondebok behandeld. Hij of zij wordt veroordeeld als zondaar of zondares. Poimen geeft het advies ons om deze mensen te bekommeren, ongeacht of ze nu daadwerkelijk een misstap hebben begaan of er alleen van beschuldigd worden. Ze zijn hoe dan ook zwak, meent Poimen. Juist omdat ze zwakke broeders zijn, hebben ze onze aandacht en support nodig. Anders maken wij dezelfde uitglijder die we bij anderen veroordeeld hebben. Afkeuring zal verkeerd voor ons uitpakken. We kunnen erop wachten dat dezelfde verleiding waar anderen voor gezwicht zijn, ook op ons pad komt en ons te machtig wordt.

10 januari

Als je je wrokkig voelt omdat je in bittere armoede leeft, spreek dan Psalm 23:1 uit: ‘De Heer is mijn herder, mij zal niets ontbreken.’

Antirrhetikos I.11

De gedachte die Evagrius hier pareert moeten we niet alleen op onze financiële situatie betrekken. Veel mensen kennen angst voor de toekomst of zelfs bittere gevoelens omdat ze denken hun leven zo arm als Job te zullen zijn. Maar er bestaat ook een andere bitterheid, namelijk om het leven zoals het is. We voelen ons benadeeld. Andere mensen hebben meer geluk. Ze zijn succesvoller. Alles gaat goed, terwijl bij ons van alles verkeerd uitpakt. Bij zulke wrokkige emoties moeten we alleen maar zeggen:

‘De Heer is mijn herder, mij zal niets ontbreken.’

We hoeven de woorden niet te geloven. Maar terwijl we ze zachtjes voor onszelf herhalen kunnen we waarnemen wat ze met ons doen. Zien we ons leven met andere ogen? Als deze woorden waar zijn, wat betekenen ze dan en wat doen ze met onze gedachten over de toekomst? We zullen ontdekken dat ze een andere kijk op ons leven mogelijk maken. En als we ons daar steeds dieper in onderdompelen wordt ons vertrouwen in die woorden groter en verandert onze bitterheid in verwachting.

11 januari

Er kwamen een paar ouden bij abba Poimen en vroegen hem: ‘Als we tijdens de eredienst een broeder zien wegdommelen, moeten we hem dan een por geven zodat hij weer bij de les komt?’

Hij antwoordde: ‘Als ik een broeder zie wegdommelen, dan leg ik zijn hoofd op mijn knie en laat hem tot rust komen.’

Apo 666

Abba Poimen is enerzijds herkenbaar aan radicale ascese, anderzijds aan een groot mededogen jegens de broeders. Poimen maakt de slaapkop niet wakker en legt hem niet over, maar op de knie, zodat hij comfortabeler kan rusten. Als de broeder moe is, moet hij slapen, is zijn devies. En als hij tijdens het gebed van anderen indut, wordt hij hoe dan ook gedragen door het gebed van de broeders. Hij hoeft zelf niet mee te bidden. En hij moet vooral niet vechten tegen de vermoeidheid en zichzelf dwingen om te bidden. Dat hij naar de bidstond is gekomen en zijn tijd aan God wilde schenken, laat zijn hart zien.

Poimen zegt ook iets over ons gebed. Dat is namelijk als een hoofdkussen voor anderen, waarop ze kunnen uitrusten als het dagelijks leven hen overvraagt. Dit beeld bevrijdt ons van het gevoel dat we vromer zijn dan de rest. Wij hebben de taak te zorgen voor hen die onderweg moe zijn geworden, zodat ze nieuwe kracht vinden. In plaats van een oordeel klaar te hebben moeten we medelijden met hen hebben en ze in onze armen tot rust laten komen.

12 januari

Als je wordt bezocht door de verleiding om onder het mom van gastvrijheid meer brood te kopen dan je nodig hebt en dan je honger rechtvaardigt, zeg dan Psalm 37:25: ‘Ooit was ik jong, nu ben ik oud, en nooit zag ik dat een rechtvaardige werd verlaten, nooit zag ik zijn kinderen zoeken naar brood.’

Antirrhetikos I.12

Zulke gedachten kennen wij ook: we moeten zoveel mogelijk voorraad aanleggen, anders zit er te weinig in de vriezer als we gasten krijgen.

Er zijn mensen die onder allerlei voorwendselen overdreven royaal provianderen. Ze zijn bang dat ze tekort hebben als er onverwacht bezoek komt. Vervolgens moeten ze maar al te vaak voedsel weggooien omdat het bedorven is. Evagrius ontmaskert het gastenargument als een smoes. In de psychologie wordt dit ‘rationaliseren’ genoemd. We hebben rationele argumenten nodig om ons irrationele gedrag te rechtvaardigen. Rationeel redeneren helpt hier niet. Dat ketst af op onze verstandelijke overwegingen. Het enige wat helpt is mediteren over de ervaring van de bidder in Psalm 37. Geen rechtvaardige die ooit naar brood heeft gezocht. Wie goed leeft, wie rechtvaardig is voor zichzelf en anderen, hoeft geen paniekerige voorzorgsmaatregelen te treffen. Meer dan voldoende is niet nodig. We hoeven maar naar de rechtvaardigen te kijken om te weten hoe we ons adequaat op de toekomst kunnen voorbereiden.

13 januari

Over een van de oudvaders wordt verteld dat hij zeventig weken heeft gevast in de vorm van slechts één maaltijd per week. Hij bad of God of hem de betekenis van een bepaald Schriftwoord wilde uitleggen, maar het werd hem niet geopenbaard. Toen zei hij bij zichzelf: Nu heb ik zoveel moeite gedaan en het heeft me helemaal niets opgeleverd. Dus ga ik maar naar een broeder om het aan hem te vragen. Toen hij de deur uitgegaan was en die achter zich op slot deed, kwam er een door God gezonden engel naar hem toe en zei: ‘De zeventig weken die je hebt gevast hebben je niet dichter bij God gebracht; maar nu je zo nederig bent geworden om naar je broeder te gaan, ben ik naar je toegestuurd om het Schriftwoord uit te leggen.’ Toen hij dat had gedaan, ging hij weer.

Apo 1077

Veel spirituele mensen denken dat ze alleen door diep nadenken of door ascese vorderingen maken op hun geestelijke zoektocht, en dat ze de betekenis van de Heilige Schrift door zelf na te denken steeds beter gaan begrijpen. Maar ze draaien vaak in een kringetje rond. We hebben elkaar nodig. Een van de aspecten van nederigheid is naar iemand anders toegaan en om raad te vragen, of met deze persoon over een tekst van gedachten te wisselen. Het werkt stimulerend op onze geest om dingen die ons werkelijk bezighouden met een broeder of zuster te bespreken. We kunnen niet zonder de hulp van onze reisgenoten. Als we denken dat we alles alleen moeten doen, stagneert onze spirituele ontwikkeling.

14 januari

Als je gedachten je adviseren om niet zo hard voor jezelf te zijn en je zwakke lichaam niet door langdurig te vasten te verzwakken, proclameer dan Psalm 49:10: ‘Eeuwige inspanning geeft eeuwig leven en behoedt voor de ondergang, terwijl men de wijzen ziet sterven.’

Antirrhetikos I.14

De tekst van dit psalmvers komt niet overeen met de bekende standaardvertalingen. Maar Evagrius gebruikt deze formulering juist om de gedachte dat we niet zo streng voor onszelf moeten zijn, te logenstraffen. Dit soort gedachten kennen we allemaal. We hoeven ons ook niet met de vroege monniken en hun strenge ascese te meten. Maar we hebben wel kleinzerige gedachten die we eigenlijk overboord moeten zetten. We zouden niet zo hard moeten werken, anders raken we oververmoeid en krijgen we een burn-out. Evagrius stelt hier een andere levensvisie tegenover. Leven is niet altijd een zaak van je goed voelen. Leven kan ook moeite kosten. Die moeite is geen last, maar de voorwaarde om in de eeuwigheid verder te leven. Het psalmvers toont aan dat het degenen die moeite doen beter vergaat dan de mensen die wijs zijn in de ogen van anderen en zichzelf ontzien om langer gezond te blijven. Onze inspanning om aan onszelf te werken is lonend. Ons laten gaan leidt niet tot een vervuld en lang leven.

15 januari

Wapen je tegen de gedachte die je influistert: ‘Wind je niet zo op en verslechter je conditie niet door eindeloos te waken’ met Psalm 51:19: ‘Het offer voor God is een gebroken geest; een gebroken en verbrijzeld hart zult u, God, niet verachten.’

Antirrhetikos I.15

Als je gezond wilt blijven heb je voldoende slaap nodig. Maar deze verstandige redenering kan makkelijk een uitvlucht worden als het om gebedstijd of meditatie gaat.

‘Het heeft geen zin om zo vroeg op te staan. Ik heb mijn slaap hard nodig. Anders kan ik mijn werk niet goed doen,’

zeggen we dan. Evagrius zet hier een psalmvers tegenover dat we meestal anders uitleggen. Hij interpreteert het zo: door te waken en door ascese openen we ons hart voor God. Als we niet alleen ons eigen gemak nastreven maar de discipline hebben tijd vrij te maken voor gebed, breken we door de façade van ons welzijn heen en creëren in ons hart een deur waardoor God kan binnenkomen.

16 januari

Als je steeds loopt te malen over hoe je aan eten en drinken moet komen, vind dan rust in Psalm 55:23: ‘Leg uw last op de HEER en hij zal u steunen.’

Antirrhetikos I.16

Sommige mensen zijn er constant mee bezig waar ze het goedkoopst hun boodschappen kunnen doen en of ze wel genoeg eten en drinken kunnen inslaan. Anderen maken zich minder druk om de inwendige mens, maar juist om de uiterlijke: Als ze ergens een leuke rok of chique parka zien, moeten ze die meteen hebben. Die komt goed van pas voor de volgende party of wandeling, is de gedachte. Ze vragen zich de hele tijd af wat ze nog wel kunnen gebruiken. Het zou beter zijn om dit psalmvers voor ogen te nemen:

‘Leg uw last op de HEER en hij zal u steunen.’

We worden vaak beheerst door een soort koopdrang waar we met ons hoofd niet tegen opgewassen zijn. Een tekst als deze, die we altijd kunnen opzeggen, kan helpen ons van die drang te bevrijden. Als we deze woorden serieus nemen vergaat ons de kooplust om koste wat kost iets leuks te scoren.

17 januari

Wie zich van zijn of haar levensdoel laat afhouden door angstig verzet en de bewering dat het strenge vasten tot een ellendige dood zal leiden, kan Psalm 118:17 reciteren: ‘Ik zal niet sterven, maar leven en de daden van de HEER verhalen.’

Antirrhetikos I.19

Wij zullen niet zo snel door een strenge ascese bang worden voor een ellendige dood. In onze tijd zijn we eerder nogal gefocust met onze gezondheid bezig. We denken dat we krakkemikkig zullen sterven als we niet gezond eten. De gedachte aan een lijdensweg naar de dood maakt dat we ons voortdurend afvragen hoe we zo gezond mogelijk kunnen leven. Maar vaak krijgen mensen die bijna dwangmatig met hun gezondheid bezig zijn juist een ernstige ziekte. Ze zijn te veel met zichzelf bezig. Dit psalmvers doorbreekt dat. Het ademt een en al optimisme. Het is een Paaspsalm, die de belofte van leven in zich draagt. Dat leven staat echter niet in het teken van constante zorg om onze gezondheid, maar draait om de werken van de Heer waarover we anderen mogen vertellen, en ons getuigenis wat Hij voor ons heeft gedaan en nog steeds doet.

18 januari

Isaias zegt: ‘De fysieke moeite, de armoede, het vreemdelingschap, de standvastigheid en het zwijgen leiden tot ootmoed en ootmoed rekent de zonde niet aan. Als iemand dit niet in acht neemt, zijn zijn inspanningen tevergeefs.’

19

Monniken reiken graag concrete beoefeningen aan om verder te komen op de spirituele weg. Voor hen is ootmoed het fundament van het geestelijk leven. Abt Isaias noemt hier vijf methoden om deze nederige houding te verwerven: lichamelijke inspanning, armoede, je niet thuis voelen in deze wereld, bereidheid om te strijden en zwijgen. Ook voor ons anno nu voeren deze wegen dieper naar binnen, tot de bodem van de ziel, waar we God kunnen ervaren. Isaias zegt dat ootmoed de zonde niet aanrekent. Natuurlijk is het God die de zonden vergeeft. Maar als we nederig zijn staan we open voor de vergevende liefde van God. Het draait bij ascese niet om prestaties, maar om een verootmoedigingsproces en een confrontatie met de eigen grenzen. Als we tegen onze grenzen aanlopen gaat ons hart open voor vergeving, dan ervaren we de vergevende liefde van God als een weldaad. Als we lijden aan wie we zijn in onze zwakheden, gaan we juist beseffen dat Gods liefde ons draagt en geborgenheid biedt.

19 januari

Als je tijdens het werk door een hang naar luxe wordt overvallen, vouw dan je handen en ga bidden. Als die neiging alleen maar sterk wordt, ga dan staan, kniel neer, bid, en het gebed van de gelovige zal voor je strijden.

PE II 28.20

Als we aan het werk zijn kunnen er onwillekeurig van dit soort gedachten opkomen: Als we goed presteren draaien we een mooie omzet en verdienen we meer geld. Als dat gebeurt, moeten we een andere lichaamshouding aannemen; bijvoorbeeld gaan staan en de handen biddend in de lucht steken. Dat haalt ons al wat weg uit de financiële spiraal. Als de gedachten de kop weer opsteken moeten we op de knieën. Dan komen we nog meer met ons lijf en onszelf in contact. Hoe intenser we ons lichaam voelen, hoe minder voet die geldgedachten aan de grond krijgen. Als we tijdens het werk alleen aan succes of rijkdom denken zijn we niet meer met onze aandacht bij wat we doen, dan gaan we er niet vol voor. Dat creëert afstand. Onze job wordt een middel naar een doel, namelijk geld verdienen. Maar dan verliest het zijn intrinsieke waarde. We zijn niet meer gericht op de mensen die we met ons werk dienen.

20 januari

Als remedie tegen de bezorgde gedachte dat we zomaar honger en gebrek kunnen lijden, is Spreuken 10:3 effectief: ‘De HEER laat een rechtvaardige geen hongerlijden, hij geeft niet toe aan de begeerte van een goddeloze.’

Antirrhetikos I.21

Monniken worden telkens in beslag genomen door zorgen of ze wel genoeg te eten hebben. Stel dat ze zomaar ernstig tekortkomen als gevolg van een grote hongersnood.

Genoeg te eten is in deze tijd voor de meesten van ons niet de grootste zorg. Maar veel mensen zitten er wel over in of ze in de toekomst wel rond kunnen komen en hun gezin kunnen onderhouden. Ze zijn bang dat ze een verkeersongeluk krijgen, dat er een natuurramp plaatsvindt of dat ze plotseling door een ernstige ziekte worden getroffen. Evagrius pareert deze angsten met een ervaring uit Spreuken, een boek waarin Joodse en Griekse wijsheden kort en bondig samengevat worden. God zal zijn knechten niet laten verhongeren. Daarom kunnen we met een gerust hart op God vertrouwen. Hij zal ons niet voor alle tegenspoed behoeden. Maar bij alles wat ons overkomt is Hij er absoluut bij. Zijn hulp maakt van onze nood een deugd die ons Gods geborgenheid en voorzienigheid doet kennen.

21 januari

Een grijsaard at elke dag drie beschuiten. Hij kreeg een broeder op bezoek en toen ze samen gingen eten, gaf hij hem ook drie beschuiten. Omdat hij daar niet genoeg aan had, gaf hij zijn gast er nog drie. Toen ze verzadigd waren stonden ze op en de grijsaard gaf de broeder op zijn kop: ‘Je moet niet toegeven aan de lusten van het vlees.’ De broeder maakte een buiginkje voor de grijsaard en ging zijns weegs. De volgende dag zette de grijsaard rond etenstijd de gebruikelijke drie beschuiten op tafel en at ze op. Hij had daarna nog honger, maar weerstond de aandrang meer te nemen. De volgende dag hetzelfde verhaal. Hij begon zich zwak te voelen en dacht dat God hem had verlaten. Hij wierp zich in tranen op de knieën en vroeg God naar de reden van deze verlating. Hij zag een engel en die zei tegen hem: ‘Dit is gebeurd omdat je de broeder veroordeeld hebt. Erken dat iemand die weerstand kan bieden of tot iets goeds in staat is, dat niet uit eigen kracht vermag. Het is Gods goedheid die de mens kracht geeft.’

N 20

Wat we bij een ander veroordelen, daar krijgen we zelf mee te maken. Dat is een heel belangrijke les uit dit woestijnvaderverhaal. Daarom moeten we erg voorzichtig zijn met ons oordeel over anderen. Misschien gaan wij heel kort daarna wel in dezelfde fout die we bij anderen zo scherp veroordeeld hebben. Als ons lukt iets te laten of als we met veel discipline aan iets kunnen werken, is dat geen verdienste. Het is altijd een gave van God. Als dingen goed gaan moeten we daarom altijd dankbaar zijn in plaats van ons boven anderen te stellen.

22 januari

Als je steeds zorgelijke gedachten over eten en drinken hebt, pareer deze dan met Spreuken 14:23: ‘In alles waar u zorg over hebt steekt iets nuttigs, maar de behoeftige zal blijmoedig en zonder smart zijn.’

Antirrhetikos I.23

Ook hier wijkt Evagrius’ verwoording van dit vers uit Spreuken sterk af van de gangbare. Hij wil de bezorgdheid niet bagatelliseren. In elke zorg schuilt ook iets goeds. Die voor eten en drinken kan uiting geven aan liefde voor het gezin. Maar het nuttige zit vooral in de zorg om goede daden. Dan zijn we gericht op dat wat passend is om goed te leven. Evagrius schetst een werkelijkheid die ons op een andere laag brengt: de behoeftige zal blijmoedig en zonder smart zijn. Daar moeten we in geloven. Dan verdwijnt buitensporige zorg om eten en drinken. Het gaat om het principe dat we tevreden moeten zijn met wat we hebben. Dan zullen we een blij en groot hart krijgen. En dat is wat we nodig hebben voor een goed leven.

23 januari

Er waren eens drie vlijtige vrienden (philoponoi; liefhebbers van inspanning). De eerste deed niets liever dan strijdende partijen verzoenen, conform het woord: zalig de vredestichters. De tweede zorgde voor de zieken. De derde trok zich terug in de woestijn om rust te nemen. De eerste had de handen vol aan de menselijke ruzies, die hij niet allemaal kon beslechten, en hij raakte verveeld. Hij ging naar de ziekenbroeder en ontdekte dat ook hij onverschillig was geworden omdat het hem niet lukte zijn voornemens uit te voeren. Ze besloten samen de rustzoeker te gaan opzoeken. Ze vertelden hem over hun frustraties en vroegen wat juist was om te doen. Eerst zei hij niets. Toen deed hij water in een kroes en zei tegen hen: ‘Kijk naar het water, hoe het klotst.’ Even later sprak hij: ‘Kijk nu hoe rustig het water is.’ Toen ze dat deden zagen ze hun eigen gezicht als in een spiegel. De broeder zei tegen hen: ‘Zo is het ook als je onder de mensen bent. Door de wanorde zie je je zonden niet meer. Meer als je in rust bent, vooral in de woestijn, dan zie je ze heel scherp.’

N 134

De eerste twee vrienden raakten in de akedia