Inhoud

Inhoud

Woord vooraf

Inleiding op de manuscripten en verkennende biografie

Een merkwaardig document

Twee manuscripten en hun geschiedenis

Uitzonderlijk literatuur-historisch belang

Mystieke en theologische wortels

Visioen juist verstaan

Visioen of openbaring

Visioen, een literair genre of meer?

Wat leert de geschiedenis ons over Julian of Norwich?

Wat leren de geschriften over hun auteur?

Autobiografisch gedeelte

Het jonge meisje en haar ambities

Het ziekteproces

De rode draad van rijke aandacht en persoonlijkheid doorheen het geheel

Een poging tot reconstructie van een bijzonder leven

Norwich, de thuishaven van Julian

Aanwijzingen omtrent haar vermoedelijk oorspronkelijk milieu

Hoe konden vaardigheden en persoonlijkheidskenmerken vanuit deze biotoop uitmonden in auteurs- en kluizenaarschap?

Short text: een visioen

Long text: Openbaringen

Proloog

Eerste visioen

Tweede visioen

Derde visioen

Vierde visioen

Vijfde visioen

Zesde visioen

Zevende visioen

Achtste visioen

Negende visioen

Tiende visioen

Elfde visioen

Twaalfde visioen

Dertiende visioen

Veertiende visioen

Vijftiende visioen

Tijdelijke stop van de visioenen;ongeloof en vertwijfeling

Zestiende visioen

Definitieve stop van de visioenen; geloof en vertrouwen

Epiloog

Aanvullende beschouwingen over het taalgebruik en de stijl van Julian

Kort overzicht van filosofische denkkaders en begrippen

Het tijdsbegrip bij Julian

De tijdschaal

De tijd in strikte zin

De vermogens van de ziel

De attributen van God, de Drie-ene

Neoplatoonse zijnsorde zoals opgevat door Augustinus

Natuur, substantie, sensualiteit

Jezus in de rol van de wijze moeder

De schrijfstijl van Julian

Zorgvuldige compositie

Inleidende situatieschets

De structurele lijn van het relaas

Een perfecte organische samenhang

Veelzijdige expressiviteit

Plastisch beschrijvend

Dynamisch

Rustgevend

Confronterend scherp

Symbolisch

In gelijkenissen

Mystieke teksten

Uitgegeven onder redactie van Inigo Bocken,

Marc De Kesel en Herman Westerink,

Titus Brandsma Instituut, Nijmegen.

Mystieke teksten

Julian of Norwich

Als de liefde

alles wordt

Een nieuwe vertaling

door dr. Gerda Valkenborgh

Berne Media

Auteur: Gerda Valkenborgh

Cover: Ronald Smaal, Reis met goudvis

Vormgeving en realisatie: Halewijn nv

© Halewijn nv 2019, Halewijnlaan 92,

2050 Antwerpen, België

www.halewijn.info

In samenwerking met Berne Media,

uitgeverij abdij van berne

Abdijstraat 53, 5473 AC Heeswijk-Dinther, Nederland

www.bernemedia.com

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

ISBN 978 90 897 2361 1

NUR 708

Voor Jasmijn en Lena

Esther en Judith

Victoria en William

Dankwoord

Dit werk kwam tot stand in regelmatig overleg met pater Benoît Standaert. Voor nazicht van taal en punctuatie en voor kritische beschouwing, kon ik mij steeds op zijn grondige expertise verlaten. Hiervoor en voor zijn enthousiaste aanmoediging, dank ik hem van harte.

Woord vooraf

Julian of Norwich is geen onbekende meer in ons taalgebied. Dat hebben we vooral te danken aan het zeer gewaardeerde werk van dr. Gerda Valkenborgh, nu al een kwart eeuw geleden verschenen: Alles komt goed. Julian of Norwich, Visioenen (Averbode en Kok-Kampen, 1994). Het werk kende binnen de twee jaar drie uitgaven.

Maar ondertussen is het boek nergens meer te vinden. Twee vrienden van elkaar in Nederland – Rob Danen en Loet Swart – kwamen aankloppen bij dr. Valkenborgh met de vraag: waarom geen nieuwe uitgave publiceren? Wenste Julian zelf niet gekend en gelezen te worden? Heeft God zelf haar niet verzekerd dat haar schrijven elke lezer of lezeres zoveel goed zou doen? Zij schreef en bleef schrijven, ook al kende enkel het korte relaas van de godservaring die haar als dertigjarige overkwam, een zekere verspreiding tijdens haar leven. De lange versie ervan, een diepe herwerking van de eerste, bleef ze in haar kluis continu verfijnen. Ze was er rotsvast van overtuigd dat die ooit wel haar ‘even-christenen’, zoals ze die noemt, ten goede zou komen.

Meer dan vijf eeuwen zal ze moeten wachten vooraleer haar werk echt verspreid wordt, ook buiten Engeland! Dat gebeurde in het begin van vorige eeuw. Nu merken we, in golven en tot op vandaag, een steeds weerkerende renaissance. Op 29 juli 2017 liet de BBC in een kleurrijke documentaire over Julian, The Lost Manuscript, een jonge Oxford-docente aan het woord, Janina Ramirez1. Ook in ons taalgebied werd Julian recent op TV ter sprake gebracht. Dit gebeurde op 2 oktober 2017, in een interview met domina en remonstrantse predikante Christiane Berkvens-Stevelinck, kaderend in de Nederlandse reeks De verwondering2. Eén enkel favoriet citaat, uit om het even welk boek, mocht Christiane voorlezen. Ze koos uitgerekend een fragment uit die 14de-eeuwse tekst van Julian of Norwich. In de lente van het jaar 2018 verschenen ook twee artikels van Domenico Pezzini, gewijd aan de rol van Julian in het geestelijk leven van de jongste martelaar van Tibhirine, broeder Christophe. Deze laatste, zalig verklaard (8 december 2018), en door velen erkend als dichter en mysticus, beschouwde Julian als zijn ‘boezemvriendin, bron van zijn hoop en van zijn inzet voor het goede’3.

Opnieuw legde Dr. Valkenborgh zich dus toe op de voor haar zo dierbare denkster en schrijfster Julian. Een eerste opdracht bestond erin nu ook de korte versie – de zogeheten Short Text – zorgvuldig te vertalen. Deze komt thans uit als een primeur in ons taalgebied. Het eigenlijke manuscript daarvan, uit het midden van de 15de eeuw, is pas in 1909 teruggevonden. Er bestaat hiervan maar één exemplaar. Voor de lange versie beschikken we over meerdere manuscripten. Die korte tekst zo secuur mogelijk vertalen werd een echte uitdaging: elke zin was een nieuwe confrontatie met de meesterlijke wijze waarop Julian haar woordkeuze, stijl en compositie paragraaf na paragraaf wist te hanteren en gaaf af te werken.

Een van de gevolgen van deze nieuwe tekststudie was dat ook aan die rijke taal en het stevige, coherente begrippenapparaat van Julian een eigen uiteenzetting kon worden gewijd. Die kan het de lezer gemakkelijker maken om dieper tot de betekenis van de tekst door te dringen. Als tweede gevolg van dat analytisch werk, werd de oude vertaling van de lange versie aan een grondige herziening onderworpen.

Dit boek bevat dus op de eerste plaats de beide versies in een zeer accurate vertaling. Ongeveer alles is nieuw in vergelijking met de eerste uitgave. De korte versie, nog ongekend in het Nederlands, werpt bovendien zijdelings behoorlijk veel licht op de lange. Zo bevat zij enkele autobiografische details die in de lange versie weggelaten werden. Wel klinkt zij fris en spontaan in de overgangen. De lange versie, meer uitgesponnen, toont dan weer – vrucht van voortdurende meditatie – een gestage groei in diepgang en creativiteit. Dit blijkt onder meer uit de verschillende unieke parabels die Julian hier inlast in haar eerder relaas.

Naast deze vertalingen wordt in dit boek ruim aandacht besteed aan het situeren van Julian in haar eigen tijd, een allesbehalve rustige context. Hoe is het mogelijk dat in de 14de eeuw een leek, een vrouw, over God schreef? En dan nog in de volkstaal, het plaatselijke Engelse dialect van Norwich.

Ook over de ziekte die Julian overviel, heeft dr. Gerda Valkenborgh, zelf arts van beroep, veel materiaal bij elkaar gebracht dat nieuw zinvol licht werpt op de genoteerde belevenissen. Eén ding staat daarbij vast: de diagnose van een mogelijke hysterie of andere mentale stoornis is nu helemaal van de baan.

Wie bovendien de tekst in zijn dichtheid van taal en stevigheid van denkpatronen verder wil onderzoeken, kan terecht in het laatste deel van het boek. Daar liggen parels verzameld, vrucht van bijna dertig jaar vertrouwdheid met die ene Middelengelse tekst.

We zijn daarbij de twee uitgevers, Halewijn en Berne, bijzonder dankbaar dat ze met geloof en passie die oude bladzijden in ons taalgebied nieuw leven willen geven. Zo mag de boodschap van Julian, die – zoals ze het herhaaldelijk onderstreepte – bestemd is voor al haar even-christenen, nu ook bij onze tijdgenoten opnieuw en in volheid klinken.

De woorden van Thomas Merton over Julian staan overal te lezen: ‘Zij is met Newman de grootste Engelstalige theologe!’ En hoezeer hij de Spaanse mystici ook hoog achtte, aan Julian gaf Merton ver boven allen de voorkeur! De anglicaan Herbert O’Driscoll van zijn kant schreef: ‘Julian is niet enkel een grote dame uit het verleden; zij is een grote vrouw in onze toekomst!’ Deze toekomst begint nu! Neem en lees! De liefdesles die Julian ontving en met zoveel talent en hart doorgaf, kan ons leven ingrijpend vernieuwen.

Br. Benoît Standaert

1 Zie: www.youtube.com/watch?v=TC4NOkohHTw

2 Zie: www.youtube.com/watch?v=EUcCf_qs8o4

3 Zie Domenico Pezzini, ‘« J’ai rencontré une amie ». Frère Christophe de Tibhirine et Julienne de Norwich’, in Collectanea Cistercensia, 80 (2018/1 en 2), p. 61-72 en 141-151. Dezelfde Pezzini gaf onlangs een vernieuwde vertaling van Julian uit in het Italiaans (2015, Àncora, Milaan).

Noot over het gebruik van de kritische uitgaven van Julian

Tekstkritisch beschikken we vandaag over twee uitgaven van de geschriften van Julian: zie Edmund Colledge OSA & James Walsh SJ, A Book of Showings to the Anchoress Julian of Norwich (2 vols., Toronto: Pontifical Institute of Mediaeval Studies, 1978) en Nicholas Watson & Jacqueline Jenkins, The Writings of Julian of Norwich: A Vision Showed to a Devout Woman and A Revelation of Love (University Park PA: Pennsylvania State University Press, 2006). De tweede uitgave van 2006 bracht geen opmerkelijke nieuwe dingen aan het licht. Bovendien sleutelt deze nieuwste uitgave van Watson en Jenkins behoorlijk aan de taal van Julian om die leesvriendelijker te laten klinken in de oren van hedendaagse, Engelssprekende lezers. Maar daarmee geraakt geregeld het typische taaleigen van Julian verloren. Daarom is de huidige Nederlandse vertaling gebaseerd op de editie van Colledge en Walsh. Dezen volgen het manuscript van Parijs maar houden rekening met en geven secuur de varianten aan, ten opzichte van de twee andere bewaarde manuscripten. Trouwens voor Watson en Jenkins is eveneens het Parijse manuscript de norm. Van de Short Text beschikken wij slechts over één manuscript. Ook hier volgt de vertaalster de klassieke kritische uitgave van Colledge en Walsh.

Inleiding op de manuscripten en verkennende biografie

*

Een merkwaardig document

A vision showed to a devout woman is de titel van een 14de-eeuws manuscript bestaand uit vijfentwintig korte hoofdstukjes (Short Text, afkorting S.T.). Het is opgesteld in het vernacular of de streektaal, hier het Middelengels dialect van Norwich. Deze stad in North-East-Anglia was in die tijd een bloeiend handelscentrum van wol- en lakenhandel. De tekst verhaalt een indringende godservaring, die een dertigjarige vrouw in het jaar 1373 plots overkwam. Dit tijdens het doormaken van een ziekte en in een tijdspanne van vierentwintig uur. Zo intens en zo overrompelend was die ervaring, dat zij haar achteraf neerschreef en koesterde, terwijl ze de betekenis ervan steeds dieper overwoog.

Rond de leeftijd van zevenenveertig jaar nam zij als recluse haar intrek in de kluis behorend bij de kerk van Saint-Julian. Tot aan haar dood bleef zij daar – in gebed en in contemplatie – al hetgeen God haar getoond had en alle inzichten die eruit voortsproten verder overdenken, opschrijven en aanvullen. Zo ontstond een tweede en veel langer relaas (zesentachtig hoofdstukken) van hetzelfde, eenmalig en hoogst uitzonderlijk genadegebeuren: A revelation of love (Long Text, afkorting L.T.).

In de langere tekst worden de deelmomenten van wat één grote openbaring van liefde geweest was, elk afzonderlijk beschreven en geïnterpreteerd, dit zonder de inhoud en volgorde te wijzigen. Enkele samenvattende theologische beschouwingen, door de jaren heen tot rijping gekomen, sluiten het werk af. De auteur ging de geschiedenis in als Julian of Norwich. Zij is geboren in 1343 en waarschijnlijk rond 1416 overleden.

Twee manuscripten en hun geschiedenis

De manuscripten van beide versies, de korte en de lange, zijn eeuwenlang in de vergetelheid geraakt.

De korte tekst, A vision, kende in de 15de eeuw een zekere verspreiding. Hij werd door Julian opgetekend vooraleer zij zich in haar kluis terugtrok en vervolgens doorgegeven en gekopieerd. Deze versie werd pas in 1909 herontdekt. Het betreffende manuscript, dat uit het midden van de 15de eeuw dateerde, bevond zich in de privécollectie van de in dat jaar overleden Baron Amherst of Hackney en werd in 1910 aangekocht door het British Museum. Het betreft hier het alleroudste gekende manuscript van Julians werk. Het prijkt er te midden van een bloemlezing uit contemplatieve geschriften van diverse origine. Naast werk van Rolle, Ruusbroec en Margareta Porete. Het werd door een kartuizer overgeschreven van de eerdere kopie uit 1413 waarin Julian, recluse in Norwich, als de oorspronkelijke auteur wordt aangeduid. Thans berust het in de British Library als de Amherst Additional 37790.

Van de lange tekst, A revelation, kennen wij tot op heden drie complete manuscripten, twee uit de 17de en een uit de 18de eeuw. Het oudste, tevens het meest volledige en het best gestructureerde, bevindt zich in Parijs (Paris, Bibliothèque Nationale MS Fonds Anglais 40), beide andere in de British Library (MS Sloane 2499 en MS Sloane 3705). Deze laatste maken deel uit van de nalatenschap aan de Britse Natie van Sir Hans Sloane (1660-1753). Zij omvat onder meer 50.000 boeken en manuscripten en heeft geleid tot de oprichting van het British Museum en later, in 1973, van de British Library.

Naast deze volledige teksten zijn er ook uittreksels uit Julians L.T. te vinden in compilaties van 15de-eeuwse spirituele geschriften, met als belangrijkste bloemlezingen het Westminster MS 4 van rond 1500 en het 17de-eeuwse Upholland Manuscript (tot 1999 in de bibliotheek van het thans opgeheven Saint-Joseph’s College, Upholland, en sedertdien private eigendom).

Dat er überhaupt manuscripten van Julians Revelations tot ons gekomen zijn, is vrijwel uitsluitend te danken aan een groep Engelse benedictijnse monialen, tijdelijk in Frankrijk in ballingschap verblijvend, en aan hun geestelijke begeleiders. Vanaf het eerste ontstaan van de L.T. bij de overgang van de 14de naar de 15de eeuw was het bezit, de bewaring en de verspreiding ervan alles behalve evident, terwijl de S.T., met kerkelijke goedkeuring, wel in omloop was (zie de Amherst Additional, kartuizertranscriptie van rond 1450 en het verdwenen manuscript uit 1413).

Te midden van de beroering veroorzaakt door de eerste reformatorische beweging van John Wycliffe (de Lollards) werd de, in afzondering opgetekende, L.T. na Julians overlijden heel waarschijnlijk om veiligheidsredenen clandestien opgeborgen, stilletjes doorgegeven en gekopieerd. Carrow Abbey, de benedictinessenabdij met voogdij over de kerk en de kluis van Saint-Julian, lijkt met haar bijbehorend scriptorium hiertoe de meest geschikte plaats.

De katholieke Kerk bleef heel de 15de eeuw lang wantrouwig tegenover al wat naar nieuwlichterij kon ruiken. De korte tekst van Julian mocht wel openlijk circuleren, vooral dan in kloosterlijke milieus. In het geniep gebeurde dat ook met de lange versie, meer bepaald in het benedictijnse milieu dat van oudsher door enkele vooraanstaande families werd gesteund.

Een aantal van deze families (More, Gascoigne, Constable) bleef na de opkomst van het Anglicanisme in de loop van 16de eeuw aan hun vroegere katholieke overtuiging trouw. Wel waren de kloosterorden opgeheven en hun goederen geconfisqueerd, waarbij een groot aantal boeken en waardevolle manuscripten letterlijk in de brand verloren gegaan waren. De tijden bleven woelig met, al naargelang de religieuze overtuiging van de regerende vorst, wederzijdse verdachtmakingen, complotten en vervolgingen. Het is aan de vasthoudendheid, de eruditie en de clandestiene bibliotheken van enkele adellijke geslachten en hun telgen dat wij de uiteindelijke overleving van de L.T. te danken hebben. Naast politieke instabiliteit, bleven godsdiensttwisten immers tot ver in de 17de eeuw het klimaat in Engeland medebepalen.

In 1623 staken negen jonge vrouwen het Kanaal over en stichtten in Cambrai de benedictijnse abdij Our Lady of Consolation. Onder hen bevonden zich twee dochters van Sir John Gascoigne, Catherine en Margaret en ook Gertrude More, achterkleinkind van Sir Thomas.

Brachten zij zelf een manuscript van A revelation uit Engeland mee, of werd het hen achteraf via een bekende verzamelaar door hun geestelijke raadsman, Dom Augustine Baker, ter beschikking gesteld? In ieder geval werd Julians lange tekst daar in Cambrai, en later ook in de dochterstichting Our Lady of Good Hope in Parijs, object van studie en meditatie. Hij werd er ijverig gekopieerd met inachtneming van het middeleeuwse taaleigen. Soms werd hij lichtjes aangepast inzake terminologie en het al dan niet overnemen van bepaalde passages, andere keren was er nauwgezette aandacht voor de bewaring van het oorspronkelijk plaatselijk dialect. Het zijn deze kopieën die ons in de vorm van 17de en 18de-eeuwse manuscripten hebben bereikt. Het originele handschrift is jammerlijk verloren gegaan.

Sterk beïnvloed door Dom Augustine Baker met zijn interesse voor middeleeuwse devotie, geeft Dom Serenus van Cressy, zelf gedurende enige tijd geestelijke begeleider van de Parijse monialen, in 1670 te Londen een gedrukte versie uit van Julians Sixteen revelations on the Love of God. Indeling en taalgebruik van dit boek komen in grote lijnen overeen met die van het Parijse manuscript. Het Laat-Middelengels ervan sluit eerder aan bij het dialect van de Midlands dan bij dat van Norwich in North East Anglia. Het is gemakkelijker verstaanbaar voor de toenmalige doelgroep en dit laatste blijft gelden voor de Engelse lezer van vandaag. Omwille van haar ongewone inhoud gaf deze publicatie destijds aanleiding tot een hevige controverse tussen Cressy en de vertegenwoordigers van de anglicaanse geestelijkheid.

Beide abdijen, deze van Cambrai en deze van Parijs, waren zes generaties lang echte studiecentra van vrome Middelengelse geschriften, niet alleen van Julian maar ook van Walter Hilton, van de anonieme Cloud of Unknowing en van vooral Middelengelse vertalingen van mystieke teksten van buitenlandse origine. Maar voor de zusters zelf was Julians tekst een uitverkoren bron van bezinning. Dit blijkt onder meer uit door Baker opgestelde biografieën en uit enkele bewaarde persoonlijke gebedenboeken.

Veel, heel veel, is echter aan het einde van de Franse Revolutie verloren gegaan. In 1793 werden de zusters van Cambrai gevangen genomen en werden al hun bezittingen, ook hun hele bibliotheek (minstens duizend oude manuscripten en onder meer ook vijftien gedrukte exemplaren van A Revelation) in beslag genomen. Ternauwernood aan de guillotine ontsnapt, keerden de berooide monialen tenslotte naar Engeland terug. Daar stichtten zij later, in 1838, Stanbrook Abbey (Worchester).

De geschriften van Julian of Norwich trotseerden de eeuwen. Maar toch waren zij gedurende heel die tijd buiten het kloostermilieu nauwelijks of niet bekend. Tot er helemaal aan het begin van de 20ste eeuw, in 1901 plots een doorbraak kwam. Grace Warrack (1855-1932), een veelzijdige en ondernemende Schots-Presbyteriaanse dame, was danig in de ban van Julians Revelations. Zelf in het bezit van een zeldzaam gedrukt exemplaar, besloot zij in het British Museum op zoek te gaan naar eventueel daar aanwezige manuscripten.

In de 18de-eeuwse catalogus van de Hans Sloane Collection, onder de hoofding Magic and Witchcraft, stootte zij op MS 2499: Revelations to one who could not read a letter, 1373, een 17de-eeuwse kopie van het origineel. Dit was in Frankrijk door een van de Engelse zusters overgeschreven met behoud van het plaatselijk Middelengels dialect van Norwich. Grace ging aan de slag, kopieerde de tekst en vertaalde hem in het modern Engels. Revelations of Divine Love werd uitgegeven door Methuen in Londen en kende decennia lang een immense populariteit. Voeg daarbij het opduiken van de S.T. in 1909 (Amherst Additional 37790) en de weg lag open voor een groeiende interesse voor en studie van Julian of Norwich, van haar unieke teksten en haar uitzonderlijke ervaring.

De belangstelling blijft groeien. Steeds meer christenen uit alle hoeken van de wereld en van alle denominaties brengen een bezoek aan het kerkje en het bijbehorend Saint-Julian Center in Norwich. De kluis werd ten tijde van de reformatie gesloopt en de kerk in 1942 gebombardeerd, maar beide werden later heropgebouwd.

Uitzonderlijk literatuur-historisch belang

Als the Mother of English prose is Julian de evenknie van haar leeftijdsgenoot, Geoffrey Chaucer, die gelauwerd wordt als the Father of English poetry. Zij staat literatuur-historisch geboekstaafd als de eerste vrouw die ooit in het Engels heeft geschreven. Zij deed dit in een schitterend proza, doorspekt met poëtische beelden, met merkwaardige alliteraties en dynamische wendingen, opwaarts stijgend als een spiraal.

Zowel de korte als de lange versie vormt elk op zich een mooi organisch geheel, vlot leesbaar en toch secuur opgebouwd. Iedere zin, ieder woord bevindt zich daar waar het thuishoort. De woorden, de gehanteerde begrippen zijn kernachtig scherp door de combinatie van hun relatieve schaarsheid, de precisie van hun betekenis en hun niettemin uiterste gelaagdheid.

Het eerder beperkte totale aantal ervan, is allesbehalve een teken van taalarmoede. De sterke uniformiteit, die stevig theologisch onderbouwd is, valt de lezer nauwelijks op. Dit komt door de vlotte verteltrant, door de overvloed aan persoonlijke accenten en door de rijkdom aan connotaties.

Het verhaal, in de ik-persoon geconcipieerd, wisselt af met innerlijke dialogen met Onze Heer, met bedenkingen en met voorbeelden in parabelvorm (enkel in de L.T.). De lezer wordt tegelijk ook emotioneel meegetrokken in ups en downs, zowel in de beleving van gevoelens als in gebedsmomenten, in ervaringen van zekerheid en in die van twijfel. Hoewel het geheel en elk onderdeel stevig onderbouwd zijn, geeft die herkenbaarheid een algemeen effect van spontaneïteit. Wie al te fragmentarisch leest, noemt het soms grilligheid.

Mystieke en theologische wortels

Deze getalenteerde ‘literaire moeder’ is bovendien en vooral een van de grootste mystici aller tijden gebleken, een moederlijke inspiratiebron voor al wie op zoek is naar een authentieke geestelijke beleving. Aan haar aandacht voor God en haar scherp verstand zijn daarenboven optimistische theologische zienswijzen ontsproten, merkwaardig voor een eeuw waarin de vrouw onmondig was en waarin elke nieuwigheid tot vervolging aanleiding kon geven. Achterdocht tegenover deze theologische component is mede verantwoordelijk voor de eeuwenlange bijna volledige clandestiniteit van deze kostbare parel, door monialen gekoesterd, verborgen gehouden en meegesmokkeld in tijden van zuiveringen en van kerkvervolging.

Hoewel in menig opzicht vrijmoedig bevragend, bleef Julian steeds met beide voeten stevig staan in haar geloof, trouw zowel aan het kerkelijk leergezag als aan hetgeen God haar bij wijze van een bijzondere genade had getoond, ‘geopenbaard’. Deze houding was geenszins een pose om zich veilig te stellen, doch wel degelijk gebaseerd op een diepe overtuiging.

Visioen juist verstaan

Visioen of openbaring

De kopiist van de korte versie, overgeschreven in 1413, presenteert het werk aldus: Here es a visionn schewed be the goodeness of god to a deuoute womann…

‘A visionn’, een visioen… Zelf gebruikt Julian het woord visionn slechts sporadisch, niet meer dan vier keer in de korte tekst. Telkenmale verstaat zij hieronder een methode, een systeem van onderricht, door God aangewend om haar iets te leren, om haar iets te tonen.

De beelden en de ervaringen die God haar toont en die zij mag beleven, bestempelt zij als showings (getoonde openbaringen) of syghts (zichten, inzichten). Shewyng, he shewyd, this syght: het zijn woorden die veel dichter op de huid plakken dan visionn, en die ook veel natuurlijker aansluiten bij de hoffelijke (curtayse) en intieme (homelye) omgang van God met zijn schepsel.

Dat wij in het Nederlands toch genoegen moeten nemen met ‘visioenen’, vertegenwoordigt niet alleen een verlies aan emotionele betrokkenheid, maar het werpt in onze dagen over het gebeuren ook een niet te vermijden schaduw van ‘mogelijks bedrieglijk of imaginair’.

Visioen, een literair genre of meer?

De enige versie van haar werk, die tijdens het leven van Julian in Norwich en omstreken bekendheid moet gehad hebben, is het korte relaas. A visionn (daterend uit 1388?) werd in 1413 nog steeds onveranderd overgeschreven, hoewel in de kluis van de intussen zeventigjarige auteur reeds lang een vernieuwde en verder uitgewerkte versie klaar lag, onder de benaming A revelation.

Van deze laatste was naar alle waarschijnlijkheid alleen Julians biechtvader en geestelijke begeleider op de hoogte. De impact van het als recluse met een requiemmis voor de wereld dood en begraven zijn, mag niet onderschat worden. Een dode zwijgt en communiceert zeker niet door het vrijgeven van een ‘publicatie’.

Via een raampje op de buitenwereld waarachter zij, voor het oog verborgen, plaatsnam, kon de recluse wel nog een luisterend oor bieden en advies verstrekken aan bepaalde bezoekers en zo de naastenliefde beoefenen. Haar persoon moest evenwel niet alleen letterlijk, maar ook in overdrachtelijke zin ‘achter de coulissen blijven’.

Voor de getalenteerde Julian, bezorgd om haar medemensen – de openbaring was immers niet voor haar alleen maar voor allen bedoeld – , moet de geheimhouding van steeds diepere en intussen meesterlijk door tussengevoegde parabels geïllustreerde theologische inzichten, een beproeving geweest zijn. Maar het was tegelijk ook een zegen. Zo immers kon zij, gevrijwaard van vervolging wegens ketterij en ongehoorzaamheid, dit alles op schrift stellen en heeft haar boodschap nu ook ons bereikt.

Vermoedelijk werden onmiddellijk na Julians overlijden de Revelations meegenomen, veilig opgeborgen en in het geheim verder gekopieerd. De vervolging van ketters had onder aartsbisschop Arundel rond 1400 haar hoogtepunt bereikt. Leken mochten zich niet met theologie inlaten, zeker vrouwen niet, en Engelse Bijbelvertalingen werden gebannen. Dit alles werd nog eens extra vastgelegd in de jaren 1407-1409 in de Arundels Constitutions. Dat de korte versie, A visionn, die beroerde tijden overleefd heeft en er zelfs actief circuleerde, moet te maken hebben met Julians faam van vroomheid en betrouwbaarheid, maar ook met een typisch middeleeuwse opvatting over visioenen.

Vrouwen, incompetent en ongeletterd als zij waren, moesten hun mond houden, tenzij zij als medium fungeerden, als het doorgeefluik van een goddelijke boodschap. Zulk visioen werd dan door een kerkelijke ambtsbekleder in het Latijn op schrift gesteld. Onder machtige protectie waren Birgitta van Zweden en Catharina van Siena belangrijke pionnen in de wereldpolitiek.

Het visioen kan daarom beschouwd worden als een apart literair genre, door vrouwen beoefend, wel te verstaan met medewerking en door tussenkomst van een geestelijke. Wat A visionn in dit opzicht uitzonderlijk maakt, is dat de tekst door de ontvangster van de boodschap zelf en in de volkstaal werd opgesteld, al zal wel minstens één invloedrijk iemand Julian de hand boven het hoofd gehouden hebben.

De nadruk waarmee zij in het zesde hoofdstuk van de S.T. haar zwakheid en onwetendheid beklemtoont, als vrouw totaal ongeschikt om als leraar te fungeren, kan oprecht zijn en tegelijkertijd een conditio sine qua non voor het uitdragen van haar boodschap.

Julian is, in tegenstelling tot de eerder genoemde dames, van het introverte type. Eenmaal in haar kluis geïnstalleerd, zal zij helemaal van de wereld weggevaagd zijn. Heeft deze vrouw echt een fase van bovennatuurlijke aanspraak meegemaakt? Deze hamvraag komt later aan bod.

Wat leert de geschiedenis ons over Julian of Norwich?

Historisch staat het vast dat zij vanaf omstreeks 1390 als recluse of anchoress de kluis bij de kerk van Saint-Julian betrok. Dit kluizenaarschap is in de annalen terug te vinden aan de hand van testamentaire giften aan Julian en/of aan haar dienstbode. Bovendien bevat de (in de volkstaal gedicteerde) autobiografie van Margery Kempe, een jongere tijdgenote, een samenvattend relaas van een paar in 1413 gevoerde persoonlijke gesprekken met de recluse. Zij gold in het Norwich van toen als een expert in the matter of visions or wondirful revelacyons. Van dezelfde faam getuigen ook de inleidende woorden van de kopiist, die in datzelfde jaar de enige ons bekende korte versie van Julians tekst overschreef.

Buiten deze stukken beschikken wij alleen over Julians eigen geschriften en wat zij daarin over zichzelf kwijt wil. Alle andere historische bronnen staan dus in verband met de waardering die zij als kluizenaarster genoot. Zonder uitzondering situeren zij zich tussen 1390 en 1416, hoe contradictorisch dit ook mag klinken. Een meer anonieme bestaanswijze dan deze van anchoress was immers niet mogelijk: vanaf haar intrede bezat zij, op de naam van de patroonheilige van de kerk na, geen eigen identiteit meer.

Nooit is iemand erin geslaagd de geboortenaam of afkomst van Julian of Norwich te achterhalen. Er is nochtans al veel inkt over gevloeid. Vanuit uiteenlopende argumentering doen tal van veronderstellingen de ronde: kloosterlinge, leek, ooit echtgenote en moeder? Het blijft een eindeloze discussie, waarvan sommige redeneringen steek kunnen houden, andere minder en nog andere helemaal niet.

De uitkomst doet er niet toe, want ook in dit mysterie huist een logica. Zijn de Showings niet van het begin af aan anoniem op schrift gesteld en, zoals de auteur het herhaaldelijk benadrukt, door God voor allen en voor eenieder afzonderlijk bedoeld? Al staat het relaas in de ik-persoon, al of niet met God in gesprek, en verhaalt het een unieke persoonlijke belevenis, toch is alleen de algemene inhoud, de boodschap van Gods liefde, van essentieel belang.

Wat leren de geschriften over hun auteur?

Beide teksten leggen de volle nadruk op inhoud en betekenis van de goddelijke openbaring die de schrijfster zo precies en zo duidelijk mogelijk wil weergeven. Geschreven als monoloog, af en toe onderbroken door innerlijke goddelijke mededelingen, door bevragingen en antwoorden hierop, tekent zich hoe dan ook achter het verhaal een silhouet af, stilaan duidelijker overkomend, met vaste karaktertrekken in een heel eigen leefwereld.

Om de inzichten die God haar toonde met anderen te kunnen delen, moest Julian toch een minimum aan informatie over de aanleiding en de omstandigheden ervan aanreiken. Daartoe geeft zij bij de aanvang een bondige, maar onthullende inkijk in de gesteltenis en het gebedsleven van een zeer jong meisje. Het daarop volgend hoofdstuk brengt ons meteen, vele jaren later, naar het kortstondig ziekbed van een dertigjarige. Daarmee is voor Julian, wat de mededeling van haar persoonlijke geschiedenis betreft, de kous af.

Maar meer dan deze introductie, geven evenwel de reflectie bij wat Onze Heer haar toont en de interactieve dialoog met Hem, een bijkomende overvloed aan subtiele details over haar persoonlijkheid. Deze gaan van de diepste zielenroerselen, over omgangsvormen, educatie, intellectuele bagage en capaciteiten, tot en met indirecte aanwijzingen over het milieu waarin Julian is opgegroeid en haar eigen esthetische voorkeuren.

De tweede helft van de 14de en de eerste twee decennia van de 15de eeuw waren getekend door oorlog, pest, rampspoed, oproer, religieuze beroering en repressie. Evenmin als naar haar persoonlijke origine, zijn in Julians werk uitgesproken referenties naar deze maatschappelijke context terug te vinden. Onberoerd kan dit alles haar onmogelijk gelaten hebben en een goed geïnformeerde lezer krijgt inderdaad bij bepaalde tussenzinnetjes of bedenkingen soms de indruk van een summiere verwijzing naar specifieke historische situaties. Hoe interessant enige achtergrondkennis ook mag zijn, voor een inhoudelijk juist verstaan van de tekst is zij van generlei belang. Dat betekent dat Julian er eenvoudigweg in geslaagd is een religieuze ervaring zo zuiver te verwoorden dat die haar als persoon overstijgt net als de tijd wanneer die plaatsvond.

Autobiografisch gedeelte

Het jonge meisje en haar ambities

Het eerste hoofdstuk van de S.T. en het overeenstemmende tweede van de L.T. geven een beeld van het gebedsleven van de jonge Julian, een meisje van aristocratische komaf – zoals we dit later uit de context zullen kunnen afleiden – dat reeds vanaf haar kinderjaren gefascineerd opkijkt naar God en intens tot Hem bidt. Een van de in dit openingshoofdstuk aangehaalde gebeden situeert zij immers uitdrukkelijk in haar jeugd.

Haar kinderjaren? Dat zij nog piepjong was, toen zij besloot haar hele verdere leven in liefde en vrije overgave op God te richten, valt vooral af te leiden uit het zesde visioen, beschreven in de hoofdstukken VIII en IX van de S.T. en veertien van de L.T. Dit fragment, niet autobiografisch van opzet, bevat duidelijke aanwijzingen dat Julians engagement reeds op zeer prille leeftijd een aanvang nam. Omdat meisjes in de middeleeuwen vlug als volwassen golden, was zij toen inderdaad allicht nog een kind.

Ergens in de loop van haar jeugd, waarschijnlijk in de adolescente fase, heeft Julian God om drie genadegaven gevraagd. De tekst van A visionn vangt aan met I desyrede, ‘ik verlangde’ en werd vertaald als ‘ik koesterde het verlangen’.

Waarom ‘koesterde’? Een verlangen spruit niet zomaar uit het niets voort. Het groeit en het bloeit open, reikt uit en het wordt tot een voortdurend gebed. ‘Verlangen’: vijftienmaal verschijnt dit woord in het eerste hoofdstuk van de S.T. en nog driemaal in het derde, wanneer een van de jeugdige verlangens werkelijkheid wordt.

Waarnaar verlangt Julian dan? Naar drie genadegaven. ‘Genade’ is eveneens een begrip dat in dezelfde fragmenten tot achtmaal toe opduikt. Dit verlangen heeft niets hebberigs, niet begerigs. Het staat helemaal open op wat God wil schenken. Sterker nog, ook het verlangen zelf, met name het derde in de reeks, wordt als een geschenk ervaren. Julian ontving het (zij werd er zwanger van: I conceived) bij het horen van een verhaal.

Het openingshoofdstuk zegt meteen alles over Julians manier van bidden, ook al komt het woord gebed er niet eens in voor. Haar verlangen vertegenwoordigt een subtiele vorm van smeekbede die, heel delicaat, de vrijheid van de Gever respecteert en tegelijkertijd de eigen intiemste wensen verwoordt. Drie genadegaven verlangt zij, de derde nog eens in drie onderdelen opgesplitst. Het heilige getal drie, verwijzend naar de Drie-eenheid, zit overal in de tekst verweven.

Bij het vernemen van de inhoud van deze verlangens, krijgt de hedendaagse lezer het ronduit moeilijk. In het Engeland van de 14de eeuw was het christelijk geloof een evidentie en vroomheid een algemeen na te streven deugd. Devotie en berouw werden courant ‘beoefend’. Lijden en dood, alomtegenwoordig en voor iedereen steeds van nabij zichtbaar, waren daarenboven diep geïntegreerd in de religieuze beleving. Alles is nu zo anders geworden dat veel potentiële lezers hier afhaken, onwetend over de enorme schat aan schoonheid, aan psychologische en geestelijke rijkdom, aan originaliteit, troost en optimistische inzichten die dit werk in zich bergt.

Julian, vertrouwd met de kruisdevotie, vraagt als eerste gave om een nog authentiekere beleving van de kruisdood van Christus: deze van een ter plaatse aanwezige getuige. Als tweede gave vraagt zij om het doormaken, bij wijze van loutering, van een tijdelijke ziekte die alle schijnbare kenmerken zou vertonen van een nakend terminaal verloop. Dat zij deze twee verlangens, met name in de toenmalige context, zelf onder voorbehoud plaatst en ze achteraf vergeet, pleit voor een nuchter onderscheidingsvermogen. Het is vooral de wondsymboliek in de laatste vraag die menigeen doet opschrikken: drie permanente wonden. Julian vraagt om berouw in het besef van de eigen tekorten, om oog voor en medelijden met de kwetsuren van anderen en om de hunker naar God, steeds de ultieme vervulling van haar bestaan. Zij verlangt er dus naar een kwetsbare openheid te mogen bewaren op elk relationeel niveau en in iedere fase van haar leven.

Het ziekteproces

Wat gebeurt er met het, inmiddels lang vergeten, tweede verlangen? Op de leeftijd van dertig jaar wordt Julian ernstig ziek. Dan ontvouwt zich een verhaal dat, op zijn minst gezegd, een merkwaardig verloop kent. Het is opmerkelijk hoe Julian die niet zelf in de aandacht wil staan toch alle afzonderlijke symptomen en de timing van het ziekteverloop minutieus beschrijft. Die overvloedige medische details behoren toch niet tot de kern van haar boodschap?

Historisch belang

De verklaring voor deze excursie valt te zoeken in het uitzonderlijk en bevreemdend aspect van wat haar overkwam. Zij en heel haar omgeving hebben deze mysterieuze ziekte die samenging met een intense, diepreligieuze ervaring en die ondanks een spectaculair medisch beeld op een spontane genezing is uitgelopen, geduid als een bovennatuurlijk ingrijpen door God, als een echt mirakel!

De authentieke vroomheid van deze vrouw was zeker niemand ontgaan. Met dit mirakel er bovenop, was de weg gebaand voor het bekomen van de – toen uiterst zeldzame – toestemming om, als vrouw en in eigen bewoordingen, die begenadiging schriftelijk vast te leggen en zo de opdracht waar te maken om de ontvangen boodschap aan haar even-christenen door te geven.

Vroom is Julian zeker, maar ook zeer intelligent, nuchter en objectief, wat later ook in andere passages van de tekst nog zal opvallen. Met uiterste precisie beschrijft zij hoe haar ziekte begonnen is, welke verandering intrad en wanneer. In een korte en feitelijke opsomming zonder pathos, geeft zij een bondig relaas van een aandoening die voor ons nu duidelijk alle kenmerken vertoont van het syndroom van Guillain-Barré (afgekort: GBS).

Het nut van dit op het eerste gezicht niet essentieel hoofdstuk is dus dubbel: toen schiep het de noodzakelijke voorwaarden voor de opschriftstelling, nu laat het ons toe om, met een hoge graad van waarschijnlijkheid, een goed gedocumenteerde diagnose te stellen van Julians ziekte, en zo elke verdenking van hysterie of van schizofrene waanbeelden efficiënt te counteren. De beschrijving moet wel zeer accuraat geweest zijn, om zes en een halve eeuw na de feiten daaruit een dergelijke conclusie te kunnen trekken.

Somatische tekenen

Beschrijving

Prodromale fase (voorafgaand aan de verlamming)

Julian ligt thuis ziek te bed. Dit zes dagen al vooraleer, zeer geleidelijk aan, de verlamming intreedt. Heel waarschijnlijk heeft zij een zware griep. Het kan ook een andere (virale?) infectie zijn. Middenin die periode, in de loop van de vierde nacht, wordt haar toestand zo kritiek dat zij de ziekenzalving ontvangt. Twee dagen lang nog blijft deze gevaarlijke situatie aanslepen, achteruitgaan zelfs, tot er in de vroege ochtend van de zevende dag progressief nieuwe symptomen, verlammingsverschijnselen bij komen. Het verhaal is plausibel: een normale griep duurt drie dagen. Als de situatie op de vierde dag alarmerend wordt, dan kan dit op complicaties wijzen en moet men op zijn hoede zijn. Des te meer was dit het geval vóór de uitvinding van antibiotica.

Daarnaast zit er in dit verloop mogelijks ook een verborgen getallensymboliek: tweemaal drie dagen (gewoon ziek – ernstig ziek), met tussenin de ziekenzalving, en op de zevende dag, een aaneenschakeling van buitengewone verschijnselen die vierentwintig uur zullen duren en een totaal onverwachte wending inhouden, zowel in het somatisch patroon van de ziekte als in de geestelijke ervaringstoestand van de patiënte.

Fase met verlammingsverschijnselen, in chronologische volgorde:

Verlamming van de onderste helft van het lichaam.

De ogen, opwaarts gericht, ondervinden last om zich te focussen op het kruis dat voor haar geplaatst werd, mogelijks ten gevolge van een innervatiestoornis van de oogspieren.

Het gezichtsvermogen verzwakt (door progressieve optische neuritis?) en tenslotte blijft enkel het centraal gezichtsveld helder, errond is alles donker (tunnelzicht).

De verlamming bereikt de spieren van de bovenste lichaamshelft, de arm- en de nekspieren.

Ademnood door verzwakking van de ademhalingsspieren geeft een beklemmend verstikkingsgevoel zodat de zieke verwacht spoedig te zullen sterven.

Plotseling maken de fysieke symptomen plaats voor een langdurige fase van bewustzijnsverruiming en het schouwen van de vijftien eerste visioenen.

Omstreeks vijftien uur komt de pijn weer op en krijgt Julian het moeilijk om in de realiteit van de voorheen geschouwde beelden te geloven, en om deze als een goddelijke openbaring te plaatsen.

Zij bezint zich en, tot rust gekomen, slaapt zij in zodra de zevende nacht valt. Maar algauw valt de duivel haar aan, in een nachtmerrie waaruit zij wakker schrikt.

Eenmaal weer kalm, verneemt zij tot slot, geruststellend en bevestigend, in een nieuwe en veel kortere verruimende bewustzijnservaring het zestiende visioen.

Nog in diezelfde nacht stoppen de beelden.

Julian, afgepeigerd en zich slechts half bewust van wat rond haar gebeurt, verzet zich heftig tegen duivels die haar met pesterijen bestoken tot deze, tegen het ochtendgloren van dag acht, ophoepelen.

Hier eindigt het autobiografisch gedeelte. Over de herstelfase, over eventuele restsymptomen en over de verdere gezondheid van Julian, die tot op haar vierenzeventigste in leven blijft, vernemen wij niets.

Klopt dit ziektebeeld met de vooropgestelde diagnose?

Het syndroom van Guillain-Barré ontleent zijn naam aan twee Franse legerartsen die in de Eerste Wereldoorlog met een paar gevallen van raadselachtige verlamming geconfronteerd werden. Zij waren niet de eersten: dergelijke rapporten zijn al in het de begin van de 19de eeuw terug te vinden. Toch wordt de diagnose pas courant gesteld vanaf de laatste decennia van de 20ste eeuw.

De ziekte is een vorm van polyneuropathie veroorzaakt door een auto-immuunreactie. De antistoffen die het lichaam ter verdediging tegen een infectieus agens (meestal een virus) opbouwt, kunnen zich uitzonderlijk keren tegen het myeline van de zenuwscheden of tegen het axon en verlamming veroorzaken. Het Guillain-Barré syndroom komt in de populatie jaarlijks voor bij 1 op 100.000 personen, in wisselende graad maar af en toe met een fatale afloop. Twintig tot dertig procent van de patiënten moet geïntubeerd en beademd worden.

De schade treft het perifeer zenuwstelsel: de somatische component (namelijk de motorische en de sensorische zenuwen, die de spieren en de gevoelsprikkels aansturen), en in de ernstigste gevallen ook het autonoom systeem dat de automatische lichaamsfuncties regelt. Niet bij alle patiënten worden dezelfde zenuwen getroffen. Daardoor kunnen de symptomen, de duur en het herstelverloop ook sterk uiteenlopen.

De beschrijving die we bij Julian lezen: een ziekte van ongeveer een week, gevolgd door een geleidelijk toenemende verlamming die zich van beneden naar boven uitbreidt, en tenslotte ademnood, vormt als een schoolvoorbeeld van een typische Guillain-Barré.

Verandering in het psychisme

De medische literatuur levert voor de interpretatie van Julians mysterievolle ervaringen nog meer interessante informatie op. Meerdere casusstudies bevatten gegevens over veranderingen in de geestestoestand, vooral bij patiënten met zware GBS en aantasting van de autonome functies. In een artikel uit 1953 beschreef ook dokter Guillain zelf reeds dergelijke observaties (Ann. Med. 1953).

De lucide droom

Systematische studies hebben aangetoond dat in een derde van deze gevallen stadia van lucide dromen voorkomen, te wijten aan een verstoring van de normale slaapstructuur waarbij het dromen zich tot de REM-fase beperkt. Dit vormt een indicatie dat niet alleen het perifeer, maar ook het centraal zenuwstelsel door de antilichamen wordt aangevallen. Bij dromen in wakkere toestand of in de vroege overgangsfase naar de slaap (fase 1 of 2 van de non-REM slaap) is de dromer zich bewust zowel van zijn reële omgeving als van het feit dat hij droomt. Anders uitgedrukt: hij weet dat hetgeen hij nu meemaakt zich louter en alleen voor hem afspeelt en dat het buiten de bestaande normale context staat. Hij heeft er ook een zekere mate van controle over en bovendien inspraak in het droomverhaal en zijn personages.

De lucide droom, niet uitsluitend en alleen aan ziekte gekoppeld, wordt thans als wetenschappelijk fenomeen aanvaard en bestudeerd. Via bepaalde technieken valt hij te induceren en maakt zo het voorwerp uit van meer uitgebreid neurologisch onderzoek. Boeiend is te vernemen dat vrij dikwijls de dromer aan deze droomepisode een krachtige spirituele dimensie toeschrijft, met een positieve impact op zijn verdere leven. Dit doet enigszins denken aan vormen van bewustzijnsbeleving zoals die in oosterse religies worden nagestreefd en ingeoefend. Bepaalde moderne technieken uit de mindfulness leggen zich toe op het induceren van lucide dromen.

In tal van Bijbelse verhalen duiken heldere dromen op als incentives, die koersbepalend zijn voor het hele verdere vervolg. Op die wijze spreekt God tot de profeet Samuël en tot Elia, in een aanspraak die binnen het geheel van de openbaring past.

Puur wetenschappelijk moet de lucide droom aan volgende criteria beantwoorden:

Bewustzijn van de droomtoestand (oriëntatie).

Bewustzijn van het beslissingsvermogen.

Bewustzijn van geheugenfuncties.

Zelfbewustzijn.

Bewustzijn van de droomomgeving.

Bewustzijn van de droombetekenis.

Bewustzijn van concentratie en focus (de subjectieve helderheid van die toestand).

Julians bewustzijnstoestand

De wijze waarop Julian, binnen een normale omgevingsstructuur, de Showings beschrijft en interpreteert als een buitengewone en enkel door haarzelf, in alle helderheid op verschillende waarnemingsniveaus geregistreerde goddelijke openbaring, inclusief vlotte communicatie en interactie met God, bij volle bewustzijn en in waaktoestand, beantwoordt aan alle bovenstaande criteria. Alleen beschouwt zij dit alles niet als een droom, maar als een rechtstreekse aanspraak door God zelf. Het is feitelijk ook geen droom in de courante zin maar een eerder uitzonderlijk, niet direct verklaarbaar fenomeen.

In de tussenpauze, wanneer Julian ’s avonds even inslaapt, is het alsof de duivel haar bij de keel grijpt. Dat is pas echt een droom, een kwade. Het is een nachtmerrie die dan ook niet onder de Showings gecatalogeerd wordt.

Later in de nacht, nadat zij klaar en lucide het 16de visioen heeft mogen schouwen, belandt zij in een fase van half-bewustzijn. Verwarrend omgevingsgeroezemoes houdt zij voor duivels getreiter en het maakt haar van streek. Zij spant zich in om, al biddend, deze nieuwe vijandige aanval af te slaan. Tegen het aanbreken van de dag lukt dat.

Het schema op de volgende pagina vat de inhoud van elk visioen samen, en geeft de overeenkomstige timing en bewustzijnstoestand aan.

Of de lezer heel deze samenloop en het literair pareltje dat eruit gegroeid is, toeschrijft aan louter toevallige omstandigheden waarin deze vrome middeleeuwse vrouw beland is, ofwel dit alles als een door God bedoelde coïncidentie interpreteert, kan hij vrij voor zichzelf uitmaken. Dat zowel de ziekte als de bewustzijnsverruiming wetenschappelijk te verklaren zijn, getuigt op zijn minst van het fijn observatievermogen, de grote objectiviteit en de stabiele persoonlijkheidsstructuur van de schrijfster die deze uiterst precieze gegevens eeuwen geleden heeft opgetekend.

De aanzet en inhoud van de Showings

Conform aan de theoretische visie over de lucide droom, zijn de vrome ingesteldheid van Julian met de klemtonen die zij in haar leven wil leggen, kortom haar hele persoonlijkheid, sterk medebepalend zowel voor hetgeen zij in de Showings mag zien als voor de interactieve vormgeving ervan. Zich volledig bewust van haar reële omgeving, weet zij dat de personen rond haar niets zien van alles wat haar door God getoond wordt.

Bij het bekijken van het lichaam op het voor haar neergezette kruis, ziet zij ‘het bloed zo rijkelijk lopen (zo lijkt het) dat, indien dit zich in natuurlijke omstandigheden zou voorgedaan hebben, haar bed helemaal tot over de rand onder het bloed had gezeten’ (S.T. hoofdstuk VIII).

Haar fysieke focus, helemaal gecentreerd op dat kruis, valt compleet samen met haar mentale focus op de Passie van de Heer. Dit samenvallen vormt de trigger tot opwekking van een lang geleden opgeslagen herinnering: het toen onder voorbehoud geplaatste verlangen naar een herbeleven van deze Passie (of, in haar eigen terminologie, naar een ‘her-innering’ van dit gebeuren). De inwilliging van dat oude verlangen betekent meteen ook de start van de hele openbaring van liefde.

Het slaap- en droomcentrum en de opslag van het langetermijngeheugen liggen, in onderlinge connectie, dicht bij elkaar in de hersenen. God hoeft de natuurwetten niet te forceren, wil Hij zich openbaren aan wie voor Hem openstaat. Julian is honderd procent alert voor God, maar tegelijkertijd staat zij heel nuchter, argwanend zelfs, tegenover alles wat als buitennatuurlijk kan overkomen. Herhaaldelijk beklemtoont zij ‘nooit enige visuele waarneming noch enige vorm van goddelijk visioen te hebben beoogd’ (S.T. hoofdstukken I en III).

Wanneer na het 15de visioen de Showings tijdelijk stilvallen, heeft zij het moeilijk om in de realiteit van het getoonde te geloven. Zij bestempelt het als een soort hallucinaties, een vorm van ijlen. Doordat een bezoeker alles integendeel zeer ernstig neemt, en pas dan, gelooft zij ten volle in een door God, zonder bemiddeling getoonde en met haar evenmens te delen boodschap.

Haarfijn onderscheidt zij in de openbaring drie niveaus van waarneming:

Zintuiglijk ziet zij enkel de passietaferelen op het voor haar ogen geplaatste kruis. Van Maria krijgt zij, tot driemaal toe, een geestelijk beeld, zonder lichamelijke gedaante.

Verder onderscheidt zij ‘woorden die zich vormden in haar geest’. Een stem hoort zij dus niet.

Het meest verheven en meest ingrijpend gedeelte – ook het moeilijkst onder woorden te brengen – wordt haar getoond op zuiver geestelijk vlak. Op het niveau van een puur geestelijke waarneming.

Ook voor de hele verdere inhoud van de openbaring zijn Julians persoonlijkheidskenmerken op dertigjarige leeftijd medebepalend: haar theologische voorkennis, haar gevoels- en gebedswereld. Wat het eerste betreft, valt onder meer een grote vertrouwdheid op met de leer van Augustinus. Het tweede verraadt een hardnekkige inwendige strijd met angstvallige twijfels en een grote behoefte aan volstrekte zekerheid. Het derde toont opnieuw de receptieve grondhouding die haar vanaf haar jeugd heeft gekenmerkt, gepaard met een steeds groter contemplatief vermogen.

De impact van de Showings

Wat zij op dertigjarige leeftijd heeft mogen schouwen, is zo overrompelend geweest dat het de rest van haar levensdagen bepaald heeft. Steeds in gebed, in inwendige dialoog met God, blijft zij erover nadenken en, vooral tijdens haar verblijf in de kluis, verder schrijven. Nergens is er sprake van nieuwe visioenen, maar haar inzicht in wat haar in de loop van vierentwintig uren eenmalig getoond werd, neemt in de loop van de jaren toe. Dit illustreert zij in de lange versie aan de hand van kleine voorbeelden of, ter verheldering van een paradox, in een meervoudig gelaagde parabel.

Omdat zij af en toe nieuwe inzichten tussenvoegt, soms na een interval van meerdere jaren, menen sommige auteurs dat dit zou wijzen op nieuwe visionaire episodes. Deze veronderstelling klopt niet. Wel benadrukt Julian steeds opnieuw dat al wat zij neerschrijft van God komt, dat het door Hem geïnspireerd is. Soms echter ziet zij pas ten volle klaar in de betekenis van bepaalde fragmenten lang na de oorspronkelijke openbaring. Deze helderheid gaat niet gepaard met een nieuw visioen, maar treft haar als een ‘geestelijk inzicht’ (in hoofdstuk 86 L.T.) of bereikt haar in een ‘innerlijke instructie’ (in hoofdstuk 51 L.T., over de parabel).

De rode draad van rijke aandacht en persoonlijkheid doorheen het geheel

Julian laat geen gelegenheid onverlet om te benadrukken dat Gods boodschap zeker niet haar alleen aangaat, maar dat zij bedoeld is voor al haar even-christenen. En toch blijft zij, ook na de inleidende omstandigheidsschets, heel de openbaring lang en tot in de slotbeschouwingen de ik-vorm en de persoonlijke dialoog hanteren. Zo spreekt uit elk fragment onvermijdelijk ook haar zeer eigen verhaal.

Julians levensingesteldheid, haar worsteling met geloofs- en existentiële vragen, haar focus en reflectie, haar theologische interesse en voorkennis, maar ook haar emotionele betrokkenheid, wisselende stemmingen, sterke en zwakke momenten, angsten en twijfels, haar grote behoefte aan troost, steun en zekerheid lopen als een rode draad doorheen heel de tekst, nu eens dit facet beklemtonend en dan weer dat.

De algemene herkenbaarheid, de warmte en de delicatesse van Julian in elk van haar relaties (tegenover zichzelf, haar medemens en God) en meer bepaald de onbevangenheid en tegelijkertijd grote finesse van haar omgang met God en de zalige liefde en troost die deze haar dan biedt, dat alles maakt van dit individueel verhaal voor al wie er zich in verdiept een boeiende confrontatie met zichzelf en met zijn of haar persoonlijk Godsbeeld. Geen enkel domein van het mens-zijn wordt geschuwd, van de meest rudimentaire lichamelijke behoefte tot het hoogst bereikbare stadium van geestelijke contemplatie.

Het taalgebruik is rijk aan overdrachtelijke betekenis. Positieve psychische en geestelijke ervaringen worden in lichamelijke, zintuiglijke tot zelfs zinnelijke terminologie uitgedrukt: genieting, klaarheid, lichtheid, zoete smaak en/of aanraking, rust. Negatieve gewaarwordingen worden beschreven als ellende, blindheid, donkerte, zwaarte, lusteloosheid, dorst… Wisselvalligheid, tegendraadsheid, ongedurigheid, zelfs zinsbegoocheling zoals inbeelding en ingebeelde ziekten, het komt allemaal op heel natuurlijke wijze aan bod. In de slotbeschouwingen haalt een grote, geruststellende mildheid de boventoon: preoccupatie met zonde en boete mogen het besef van Gods eeuwige liefde en het schouwen ervan niet in de weg staan. Inzake menselijk antwoord zijn liefde en vertrouwen de sleutelwoorden. Julian vertelt over God, maar ook over zichzelf. Zij spreekt en zij spreekt aan.

Een poging tot reconstructie van een bijzonder leven

Norwich, de thuishaven van Julian

In het hartje van Norfolk ten noordoosten van Londen rijst, stevig omwald, de stad Norwich op, dertig mijl van de kust en aan de oever van de bevaarbare Wensum. Wemelend druk is het in deze havenstad, economisch gezien de nummer twee van Engeland. Handelslui vermijden immers de gevarenzone van de meer zuidelijk gelegen havens, die door de honderdjarige oorlog kwetsbaar zijn. Vanuit het Rijnland en de Lage Landen richten zij daarom hun schepen op het beschutte Norwich, door een net van land- en waterwegen verbonden met Londen, Lincoln en York. Zo wordt deze stad tot draaischijf van de wol- en lakenhandel.

Meteen groeit zij ook uit tot een religieus centrum met overal kerken en met, alleen al binnen de muren, tweeëntwintig verschillende kloosterorden. Groepjes begijnen hebben zich tussen het volk gevestigd, en ook de mystieke gedachten van Eckhart, Tauler en Ruusbroec hebben er ingang gevonden. Midden in de stad, naast de statige Normandische kathedraal, ligt het gebouwencomplex van de benedictijnenabdij, met daarbinnen ook een beperkt internaat voor begaafde jongens van arme afkomst.

Carrow Abbey van de benedictijnse monialen bevindt zich iets zuidelijker, net buiten de poorten. Zij herbergt een meer elitaire school voor jongens en meisjes van hoge en/of rijke afkomst. De parochiekerk van Saint-Julian met de daaraan gebouwde kluis – toekomstige woonplaats van Julian – behoort aan deze gemeenschap toe, al ligt ze binnen de stadsmuren.

Norwich is welvarend, maar niet van rampen gespaard. Geteisterd door de pest, the Black Death, dunt de bevolking uit. Dit gebeurt een eerste keer in 1348 als Julian vijf is, daarna in 1361 en opnieuw, tot viermaal toe in de periode tussen 1369 en 1387. Julian en haar moeder zijn blijkbaar resistent tegen de bacil. Sommige jaren heerst er honger, veroorzaakt door een mislukte oogst of door een ziekte onder het vee. Ook het lange episcopaat (1370 tot 1404) van bisschop Henry Despenser brengt de bevolking meer ellende dan vrede. In 1381 voert de Fighting Bishop in eigen persoon de troepen aan ter onderdrukking van een spontane boerenrevolte. De straffen zijn meedogenloos wreed. In 1383 steekt hij het kanaal over richting Avignon met de bedoeling de tegenpaus, Clemens VII, te onttronen. Verder dan Vlaanderen geraakt hij niet en zijn vergeefse kruistocht is binnen de vijf maanden afgelopen. De macht en het wereldlijk vertoon van de kerkelijke overheid leidt tot algemeen ongenoegen en tot beroering.

John Wycliffe uit Oxford heeft de Bijbel in de volkstaal vertaald. Hij predikt hervormingen in zowel de godsdienstbeleving als in de leer. Hij krijgt bijval, veel zelfs in Norwich en omstreken. Officieel wordt zijn beweging streng veroordeeld. Zijn aanhangers worden spottend Lollards of ‘prevelaars’ genoemd. Bisschop Henry Despenser is vastbesloten in zijn repressieve aanpak, maar de gevaarlijkste tegenstander van de Lollards is toch Thomas Arundel. De aartsbisschop van Canterbury heeft grote invloed bij de troon en bepleit bij koning Hendrik IV de uitvaardiging van De Heretico Comburendo, dat in 1401 ketters tot de brandstapel veroordeelt.

Nog in datzelfde jaar verschijnt William Sawtrey, ex-pastoor van Saint-Margaret’s in het aan Norwich naburige King’s Lynn, voor Arundels tribunaal. Hij wordt de eerste Lollard martelaar. Ook Margery Kempe, parochiaan van uitgerekend diezelfde kerk, wordt later omwille van haar omstreden levenswijze en gedachtengoed ter verantwoording geroepen. Zij wordt evenwel vrijgesproken. Haar biechtvader, mogelijks tevens de scriptor van haar gedicteerde autobiografie, bekleedt ook een functie in genoemde parochie.

Arundel, in zijn ijver niet te stoppen, vaardigt in 1408 zijn zeer verregaande Constitutions uit. De verkondiging van het geloof wordt strikt geregulariseerd en voor leken verboden. Een Bijbelvertaling mag helemaal niet en alle vormen van ketterij worden ten strengste bestraft. Julian, ooit onder en door bisschop Despenser in haar hoedanigheid van recluse bevestigd, zit in haar kluis. Zij zwijgt, zij bidt, zij schrijft. Voor niemand. Voor allen. Voor God.

Aanwijzingen omtrent haar vermoedelijk oorspronkelijk milieu

Julian moet opgegroeid zijn in een voorname en welstellende koopmansfamilie die ruwe wol en afgewerkt laken verhandelde. Kleding trekt spontaan haar aandacht. Al in het eerste visioen benut zij die als beeld om de innige nabijheid van Gods liefde, bijna letterlijk, te verzinnelijken. Zie de aanvang van hoofdstuk IV van de S.T.:

‘Ik zag dat Hij voor ons elk ding is dat goed is en dat kan helpen om het ons behaaglijk te maken. Onze kleding is Hij, die ons liefdevol induffelt en omwikkelt, ons omhelst en overal raakt, rond ons hangt uit tedere liefde om ons toch maar nooit in de steek te laten.’

In de centrale parabel over een heer en een dienaar levert de kledij van beide personages belangrijke indicaties voor de uiteindelijke interpretatie: kleur, lengte, textuur, ouderdom, kwaliteit, drapering, kortom het algeheel effect. Onder de beschrijving van de mantel van de heer, weelderig en diepblauw, valt daarbij een eigenaardig adjectief: flammyng. Colledge en Walsh, de auteurs van de critical text die de basis vormt van deze vertaling, leggen in voetnoot een verband met het Franse woord flamand, maar vertalen het desondanks als golvend. Sommige Franse vertalingen interpreteren dit flammyng als vlammend, wat eigenlijk niet echt past bij het majestatische doch eerder rustige blauw. Onze Nederlandse versie ziet in dit neologisme het kwaliteitsetiket: ‘van pure Vlaamse makelij’.

Nog schitterender is het gewaad dat de dienaar na het volbrengen van zijn opdracht tooit. Als een soort verwijzing naar en uitwerking van de transfiguratiepassage in de evangeliën, wordt nu elk detail subliem beschreven. In de analyse en de resynthese van het fonkelende wit als de perfecte versmelting van alle bestaande kleuren zit een sterk observatievermogen, een voorbode van Newton waardig. En de kostbare kroon op het hoofd van de verheerlijkte Christus symboliseert de schittering van alle mensen die in Hem tot eenheid zullen gebracht worden.

Julian is door en door vertrouwd met stoffen, sieraden en versierselen allerhande. Feilloos voelt zij licht-, kleur- en textuurschakeringen aan en bijna tastbaar brengt zij deze onder woorden. Datzelfde beschrijvend talent geeft ons, meer dan wij op het eerste gezicht zouden vermoeden, een inkijk in de levensomstandigheden van Julians jeugd.