René Grotenhuis

ZOUT

De blijvende kracht van
de christelijke traditie

Colofon

© 2020 René Grotenhuis

© 2020 Berne Media | uitgeverij abdij van berne

www.bernemedia.com

Vormgeving omslag en binnenwerk:

Ronald Smaal, Reis met goudvis

Redactie: Jan Brouwers

Foto auteur op omslag: Theo Bos

De citaten uit de Bijbel in dit boek zijn overgenomen uit de Willibrordvertaling (Katholieke Bijbelstichting, 1995/2012).

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

ISBN 978 90 8972 378 9

NUR 740

ISBN e-book 978 90 8972 379 6

Bij dit boek hoort het digitale Werkschrift bij Zout met samenvattingen van elk essay, gespreksvragen, verwijzingen naar kerkliederen en links naar artikelen die samenhangen met het thema. Dit e-book is verkrijgbaar bij de boekhandel. ISBN 978 90 8972 391 8

'Jullie zijn het zout van de aarde.
Maar als het zout krachteloos wordt,
waar moet je het dan mee zouten?'
(Matteüs 5:13)

Inhoud

Inhoud

Inleiding

God haat de zonde, maar heeft de zondaar lief

God is een beter verhaal

Vooruitgang en het Koninkrijk Gods

Verlossing – De vrijheid van de kinderen Gods

De mens: autonoom en ondergeschikt

Christelijke politiek: contradictio in terminis?

Katholiek-sociaal denken

Klimaat vraagt bekering

Heel de mens

Epiloog: De verlegenheid voorbij

Dank

Literatuur

Inleiding

In het maatschappelijk debat is de stem van de christelijke traditie1 tegenwoordig nauwelijks hoorbaar. Ze klinkt slechts rond kwesties als abortus of euthanasie. Daarmee wordt de christelijke
bijdrage aan het debat ten onrechte verengd. De christelijke traditie heeft niet alleen een boodschap over het allereerste begin van het menselijk leven en het einde, maar ook over alles daartussenin.

Dit boek, dat een vervolg is op Van macht ontdaan. De betekenis van christelijk geloof voor de wereld van vandaag (Berne Media, 2015), gaat over de bijdrage die het christelijk geloof kan leveren aan het maatschappelijk debat. Daarbij gaat het mij niet alleen om stellingname in concrete politiek-maatschappelijke vraagstukken als klimaat, homohuwelijk, ongelijkheid en migratie. Het gaat mij ook over een meer fundamentele kwestie: de bijdrage die een christelijke levenshouding aan het maatschappelijk debat in het algemeen kan leveren. Geloven zelf is van betekenis, ook in onze post-christelijke samenleving.

Van dominante spelers in het maatschappelijk debat, zeker in de verzuilde Nederlandse samenleving die tot in de jaren tachtig van de vorige eeuw heeft bestaan, zijn geloof en kerk binnen enkele decennia gereduceerd tot randverschijnselen. Die marginalisering hebben de kerken deels over zichzelf afgeroepen door de sterk naar binnen gekeerde discussies in zowel de
katholieke als de protestantse kerk. De katholieken in Nederland (maar niet alleen daar) hebben zich sinds de jaren van het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) en het eigen Pastoraal Concilie (1966-1970) verloren in discussies tussen progressief en conservatief met de Bijzondere Synode van 1980 en het pausbezoek van 1985 als dieptepunten. De protestantse kerken hebben meer dan drie decennia gedaan over het Samen op Weg-proces om tot een gemeenschappelijke protestantse kerk van hervormden, gereformeerden en lutheranen te komen. En alle kerken hebben in die tijd veel energie verloren in het interne proces van aanpassing van de organisatie aan snelle krimp. Door die marginalisering van de kerken is de betekenis van het christelijk geloof verdampt. Geloven werd iets voor de eigen club. Met het verdwijnen van de kerken uit het publieke debat is ook het geloof uit beeld verdwenen.

Die marginalisering is niet alleen een gevolg van binnenkerkelijke gebeurtenissen. Ze begon al met de Franse Revolutie en zette vanaf de Tweede Wereldoorlog en vooral vanaf het begin van de jaren zestig in hoog tempo door. De miljoenen mensen die in die jaren de kerk verlieten om zich los te maken van de kerkelijke dominantie en bevoogding, hadden even geen behoefte aan de christelijke stem in het maatschappelijke debat: dat verhaal kenden ze wel en ze waren niet voor niets bezig daar afscheid van te nemen.

Wat mij betreft wordt het tijd om vanuit christelijk perspectief weer volop deel te nemen aan dat debat. Niet omdat de kerken zich weer moeten laten gelden, laat staan omdat we verloren terrein zouden moeten terugveroveren, maar omdat ik denk dat de christelijke traditie kan helpen om antwoorden te vinden op dringende maatschappelijke vragen. Het gaat mij in dit boek dan ook niet om de kerken, maar om het christelijk gelovig denken.

Het lijkt er vaak op dat het christelijk geloof en de kerken op verre afstand staan van wat er speelt in de samenleving. De christelijke traditie lijkt dan een onwrikbaar in begon gegoten geheel van leerstelligheden dat geen verbinding heeft met het maatschappelijk debat. In werkelijkheid is de christelijke traditie historisch gezien schatplichtig aan een brede waaier van invloeden zoals de filosofie van Aristoteles en Plato, maar bijvoorbeeld ook die van de joodse filosoof Maimonides, de islamitische denker Averroës en verlichtingsfilosofen zoals Descartes en Kant. Zij hebben de christelijke traditie beïnvloed en mee vormgegeven. Daarnaast heeft het christendom oude Germaanse tradities geïncorporeerd en Latijns-Amerikaanse en Afrikaanse spiritualiteit in zich opgenomen. Het christendom is dus heel goed in staat het gesprek te voeren met andere wereldbeschouwingen en religies en is niet bang om delen daarvan in zich op te nemen.

Ik beweer niet dat het christelijk antwoord op maatschappelijke vragen superieur is. De geschiedenis van de kerken (het seksueel misbruik zal niet de laatste ontluisterende episode zijn) dwingt tot bescheidenheid. Het gaat erom in bescheidenheid maar met overtuiging een bijdrage te leveren aan het maatschappelijk debat, omdat we daaraan iets toe te voegen hebben. De christelijke traditie draagt inzichten en perspectieven aan die kunnen helpen om ons samenleven te begrijpen en in de goede richting te sturen.

De christelijke traditie draagt inzichten
aan die kunnen helpen om ons samenleven
in de goede richting te sturen

Dit boek wil laten zien dat de christelijke traditie en het christelijk-sociaal denken vernieuwend en verfrissend zijn en zich niet laten vangen in simpele tegenstellingen tussen progressief en conservatief, markt en staat, nationalisme en kosmopolitisme, stad en platteland. Het is evenmin een versiering, die je leuk kunt vinden als toevoeging aan een politieke of maatschappelijke overtuiging. Ik wil laten zien dat christelijk denken een eigen manier van denken over en kijken naar de mens en de samenleving is. De christelijke traditie geeft een eigen invulling en betekenis aan liefde, vrijheid en toekomst, aan de waarde van het individu.

In ieder geval is christelijk denken geen denken in extremen. Naast geloof, hoop en liefde heeft de christelijke traditie de aristotelische deugden van matigheid, rechtvaardigheid, verstandigheid en moed omarmd. De eerste drie zorgen ervoor dat christelijk denken niet in extremen verzeild raakt. Moed zorgt ervoor dat het niet bang is om dingen te benoemen en zijn eigen traditie over het voetlicht te brengen. In de tweede helft van de negentiende eeuw heeft het christelijk-sociaal denken zich daarom ook niet laten vangen in de tegenstelling tussen kapitalisme en liberalisme enerzijds en socialisme en communisme anderzijds. Geleid door deze vier deugden heeft het altijd een eigen weg gezocht. Het zoekt eerder het evenwicht van het midden dan de instabiliteit van de vleugels. Dat maakt ook dat het niet zo goed past in de moderne tijd, waarin het erom gaat op te vallen en extreme posities in te nemen in het debat.

Het afscheid van religie en christendom heeft een gapende leegte in de cultuur achtergelaten

De afgelopen jaren heeft er een kentering plaatsgevonden in het denken over religie en christendom. Steeds mensen vragen zich af of we niet iets zijn kwijtgeraakt dat we misschien toch niet zo goed kunnen missen. Of waar we geen goede vervanging voor hebben gevonden: het afscheid van religie en christendom heeft een gapende leegte in de cultuur achtergelaten. In NRC Handelsblad van 20 april 2019 schrijft Rosanne Hertzberger naar aanleiding van de uitzending van The Passion, twee dagen daarvoor:

Ondanks al zijn beperkingen had de kerk nog wel iets meer te bieden dan alleen geloof, zingeving en een gebouw. Het was één van de steunpilaren van het menselijk bestaan en het had een nog veel belangrijker rol kunnen vervullen voor al die alleenstaanden. Want in de kerk was je niet alleen. Daar vierde je elkaars ‘life events’, daar werd geld ingezameld in geval van nood, daar hielp je ouderen en kwetsbaren totdat je zelf onvermijdelijk één van hen werd. Je was er onderdeel van iets groters, een organisatie waarmee rekening werd gehouden, iets van gewicht om het op te nemen tegen de wereld om je heen. Er is helaas weinig voor in de plaats gekomen. Behalve één keer per jaar een mooie musical op televisie.

In diezelfde krant staat een beschouwing over de betekenis van de christelijke cultuur voor Europa naar aanleiding de brand in de Notre-Dame in Parijs, waarin de constatering te lezen stond: ‘De hele westerse wereld is in de war, alsof we nu pas beseffen dat we wat we kwijt zijn.’ In diezelfde maand liet de scenarioschrijver van de tv-serie De Luizenmoeder in de slotaflevering van het tweede seizoen juf Ank overstappen naar een School met de Bijbel omdat ze daar in ieder geval geloof, hoop en liefde als drijfveren vond.

Daarmee is het soms badinerende of zelfs denigrerende spreken over religie en christelijk geloof niet zomaar verdwenen, maar een bezinning op de waarde daarvan is gaande. Dit boek hoopt te laten zien dat geloof meer is dan een vaag gevoel of een gewaardeerd deel van onze cultuur. Christendom is niet alleen een aanvulling op een cultuur die iets is kwijtgeraakt, het is ook een kritische gesprekspartner, die indringende vragen stelt.

Dit is een polemisch boek: het zoekt de confrontatie met de moderniteit, of beter: met de postmoderniteit, waarin waarheid en verhalen hebben afgedaan en waarin de mens er maar het beste van moet zien te maken. De christelijke traditie met haar grondslag in het verhaal van Jezus Christus staat haaks op die postmoderne wereld. Dat wordt in dit boek niet verdoezeld. Ik geloof dat de wereld niets heeft aan een christendom dat zich terugtrekt in zijn eigen schulp, maar wel aan een christendom dat zich in zijn eigenheid laat zien, ook als die kritisch en confronterend is.

In mijn boek Van macht ontdaan is de kern van mijn kritiek op de moderniteit dat deze vastloopt in zijn eigen overdrijving: de enorme technische vooruitgang leidt tot een overheersing die de humaniteit zelf onder druk zet. De economische voorspoed leidt ertoe dat (vrijwel) alles in financiële en economische termen wordt vertaald, waardoor andere waarden ondergeschikt worden; de aandacht voor individualiteit leidt tot een erosie van gemeenschappelijkheid en doet het besef verdwijnen dat we als mensen op elkaar zijn aangewezen.

De kritische dialoog die dit boek zoekt, gaat over die overdrijving van de moderniteit. De essays in deze bundel zijn geen kritiek op de waardevolle vooruitgang die technologie en economie bieden en aan de bijdrage van de individualisering aan de ontplooiing van de mens. De enorme vooruitgang op het terrein van gezondheidszorg en het terugdringen van armoede zijn van onschatbare betekenis voor miljoenen, vrouwen, mannen en kinderen. Dat mag aan het begin van deze beschouwingen niet onvermeld blijven. De christelijke traditie kijkt niet met nostalgie achterom naar een verleden dat gekoesterd moet worden. Hoewel de confrontatie tussen geloof en wetenschap soms heftig was, heeft in ieder geval de katholieke traditie de inzichten van de wetenschap aanvaard als deel van ons menselijk kennen en kunnen en daarmee als deel van de door God aan ons gegeven schepping. Er is wat mij betreft geen sprake van een terugverlangen naar de tijd die achter ons ligt, een tijd waarin kerk en geloof dominant waren in de westerse en koloniale wereld. Christen-zijn is per definitie een niet-reactionaire levenshouding. Christenen leven vanuit het verlangen naar het Koninkrijk en zijn gerechtigheid. Dat is er nog niet, het is een toekomst die ons van Godswege gegeven zal worden. Dat betekent een fundamentele oriëntatie op wat nog komen moet. Diegenen die Van macht ontdaan hebben gelezen, waarin ik de ontmanteling van de kerk als instituut als een noodzakelijke en heilzame ontlediging heb beschreven, zullen dat herkennen. Christenen hebben daarbij een boodschap die hen leidt en in Jezus Christus iemand die hen gidst. Christenen zijn daarom kritisch als het gaat over de toekomst: niet elke toekomst of elke vooruitgang past in het gelovig perspectief. Deze bijdrage is bedoeld om behulpzaam te zijn voor diegenen die hun geloof niet beschouwen als een privéaangelegenheid, maar die in hun maatschappelijke betrokkenheid die gelovige overtuiging willen laten doorklinken als een serieus te nemen bijdrage aan het maatschappelijk debat.

De tijd waarin kerk en geloof dominant waren in de westerse en koloniale wereld ligt gelukkig achter ons

Daarnaast is dit een apologetisch boek: het verdedigt de betekenis van het christendom. Het probeert de rijkdom en diepgang van de traditie te laten zien als tegenwicht tegen de soms karikaturale en oppervlakkige beelden waarmee ze met regelmaat wordt beschreven. Daarom scherp ik her en der tegenstellingen aan om helderheid te scheppen. Die apologetische toon heeft ook iets van trots: we hoeven ons niet te schamen of ons te verontschuldigen voor ons geloof, we hoeven ook niet te doen alsof het eigenlijk niet zoveel voorstelt. Integendeel: het is een kracht die de wereld nieuw kan maken en het is zaak dat we als christenen onze bijdrage in het volle licht van de schijnwerpers van het maatschappelijk debat zetten (vergelijk Matteüs 5:14-16).

Dit boek biedt geen nieuwe orthodoxie. Ik heb er geen enkele behoefte aan een nieuwe meetlat te ontwikkelen waarmee we elkaar de maat kunnen nemen. Mede door mijn werk bij
Cordaid en ontmoetingen met gelovigen over de hele wereld, ben ik ervan overtuigd geraakt dat geloven altijd iets heel persoonlijks is, ook als mensen behoren tot een kerkgenootschap. Als ik op een willekeurige zondagochtend de honderd medegelovigen in mijn kerk zou vragen naar hun godsbeeld en hun godsbeleving en welke betekenis geloof aan hun leven geeft, krijg ik honderd verschillende verhalen en beelden. Geloven is niet het aannemen van een aantal waarheden. Het is altijd antwoord op Gods roepstem om je met hem te verbinden. Geloven is altijd menswording: het moet zich realiseren in een concreet, historisch bestaan met zijn eigen culturele, sociale en economische context. Daar klinkt altijd iemands levensverhaal in door, haar of zijn familiegeschiedenis en maatschappelijke positie. Geloven moet altijd verinnerlijkt worden en geïntegreerd in het concrete bestaan. Dat is ook de boodschap van de menswording in Jezus Christus: in de concrete historische en politieke context, in de familiale geschiedenis met Jozef en Maria, wordt de Zoon van God mens.

Deze publicatie gaat ook over de wereld en de vraag welke betekenis de boodschap van het Evangelie heeft voor de samenleving van vandaag. De boodschap van Jezus Christus is er voor de wereld, opdat deze nieuw perspectief krijgt. Ze is er niet alleen maar voor de kerk, of als houvast voor gelovige mensen. Het Evangelie is er voor de wereld. Dietrich Bonhoeffer zegt dat als volgt wanneer hij in de gevangenis onder het naziregime ziet hoe de samenleving waartoe hij behoort zich van het Evangelie en van God heeft afgekeerd:

Ook daar waar ze (de kerk, RG) de justitia civilis (gerechtigheid op het terrein van het menselijk samenleven, RG) alleen nog maar onder haar eigen leden kan laten gelden, omdat haar woord door de wereld niet wordt aangenomen, doet zij dat in dienst aan de wereld en haar universele opdracht (…) anders zou zij tot een religieuze vereniging worden.

De gemeenschap van gelovigen is geen vereniging zoals de voetbalvereniging, de muziekvereniging of de carnavalsvereniging, bedoeld om de leden de gelegenheid te geven datgene te doen waar ze van houden of waar ze goed in zijn. Ook al kijkt de wereld naar die religieuze gemeenschap alsof ze een vereniging is, bedoeld voor zichzelf en zonder verdere betekenis, dan nog moeten gelovigen eraan vasthouden dat ze er niet zijn voor zichzelf, maar dat de bevrijdende boodschap van het Evangelie er is voor de hele wereld.

Dat veel geloofsgemeenschappen zich slechts als een religieuze vereniging zijn gaan beschouwen, is dan ook een probleem. Door de krimp die in vrijwel alle kerken zichtbaar en voelbaar is en door het gebrek aan aantrekkingskracht voor nieuwe generaties, keren ze zich naar binnen. Hoezeer dat ook in organisatorische en sociologische zin een begrijpelijk en herkenbaar proces is, het is ook het opgeven van de missionaire opdracht. Missionering is niet meer verbonden aan een dominant koloniaal wereldbeeld, maar aan de overtuiging dat geloven in Jezus Christus het bestaan verrijkt en verdiept. Dat dit geloof moet worden gedeeld met anderen, is er onlosmakelijk mee verbonden.

Dit boek laat zich het best lezen als een aantal essays rond centrale maatschappelijke vragen en ontwikkelingen. De verschillende hoofdstukken kunnen los van elkaar en in willekeurige volgorde gelezen worden. Daarom was het soms nodig inzichten en redeneringen te herhalen, omdat ze in het kader van dat hoofdstuk van belang zijn.

In de eerste twee essays staan de vraag naar het kwaad en de vraag naar zin en betekenis van het leven centraal. Het zijn twee vragen die naar mijn overtuiging in de moderniteit en de Verlichting niet of onvoldoende beantwoord werden. De
Verlichting en het daarin ontwikkelde rationele wereldbeeld weten niet goed raad met de realiteit van het kwaad: die lijkt taaier dan gedacht. Rationaliteit, humaniteit en alle verstandige en doordachte oplossingen lijken niet in staat om het kwaad uit te bannen. Het onrecht, de misdaad, het falen blijken ongrijpbaar voor onze rationaliteit. Dat maakt ons boos en onrustig en verleidt tot hard (zero tolerance) optreden om het met wortel en tak uit te roeien. Of tot cynisme, waarin we schouderophalend het kwaad accepteren en ermee leven, soms door ons eraan te onttrekken, soms door er slim in mee te bewegen. Voor wie serieus en ernstig poogt het kwaad te bestrijden lijkt het
Sisyphusarbeid, omdat het telkens weer de kop opsteekt wanneer we denken er een eind aan te hebben gemaakt.

De vraag naar zin en betekenis, het thema van het tweede essay, vertolkt de onrust die in de moderniteit veel mensen bezighoudt: waar leidt mijn bestaan toe als het geen diepere zin en betekenis heeft? Wat betekent dit voor de invulling van mijn leven? Is de zin en betekenis beperkt tot dat wat ik er zelf in zie of in leg?

In het derde essay onderzoek ik het perspectief op de toekomst. In het Evangelie is voortdurend sprake van het Koninkrijk Gods dat onze toekomst is. Hoe verhoudt dat christelijke beeld van toekomst zich tot het moderne denken over vooruitgang als de motor van de geschiedenis?

In het vierde essay verken ik de betekenis van het begrip ‘vrijheid’, één van de heilige waarden van onze moderne tijd. Ook voor christenen is vrijheid een centraal begrip, al wordt het in de christelijke traditie gevat in het begrip ‘verlossing’. De vrijheid van de kinderen Gods en de vrijheid van de moderniteit liggen in elkaars verlengde, maar zorgen ook voor een verschillende kijk op de betekenis van vrijheid in ons leven.

Het vijfde essay buigt zich over de vraag naar de mens: wie zijn we eigenlijk en hoe plaatsen we onszelf tegenover natuur en techniek. Terwijl we steeds meer weten en kunnen en daarmee steeds beter in staat zijn ons bestaan te bepalen, dreigen we tegelijk steeds minder greep te hebben op ons leven. De enorme mogelijkheden van de technologie stellen de mens steeds opnieuw voor vraagstukken die alleen beantwoord kunnen worden als we in het antwoord op de vraag naar de mens een anker hebben. Zonder dat anker worden we onvermijdelijk alle kanten op geslingerd door de duizelingwekkende mogelijkheden van de techniek. En die mogelijkheden van de techniek stellen ook de vraag naar de macht: wie heerst over wie?

Terwijl we steeds meer weten en
kunnen, dreigen we steeds minder
greep te hebben op ons leven

Het zesde essay richt zich vervolgens op de verhouding tussen het christelijk-sociaal denken en de politiek. In een deel van West-Europa (overigens alleen daar) heeft zich een christelijke politiek ontwikkeld om de overtuigingen en waarden van de christelijke traditie in het politieke domein te verankeren. Wat betekent het christelijk-sociaal denken voor de maatschappelijke ordening, voor de inrichting van de samenleving, wat heeft het te zeggen in de diversiteit van opvattingen en politieke stromingen? Wat is de betekenis van geloven in een wereld die steeds verder uit elkaar valt en verdeeld raakt tussen rijk en arm, hoog en laag opgeleiden, nationalisten en kosmopolieten?

In het vervolg daarop, in het zevende essay, onderzoek ik de betekenis van het katholiek-sociaal denken voor het huidige maatschappelijke debat. Waar komt het katholiek-sociaal denken vandaan en op welke pijlers is het gebouwd? Ik bespreek daarin ook de migratiecrisis als een actuele sociale kwestie waarover het debat in de maatschappij hoog oploopt en vraag me af welk licht het katholiek-sociaal denken daarop kan werpen.

In het achtste essay belicht ik de bijdrage vanuit de christelijke traditie aan het klimaatvraagstuk. Het is een van de meest dringende opgaven van deze tijd. Paus Franciscus – in Laudato Sí – en de ‘groene patriarch’ Bartholomeus I van Constantinopel
hebben in de afgelopen jaren de toon gezet voor de bijdrage vanuit de christelijke traditie. Omdat zij hierover al geschreven hebben en om niet in herhaling te vallen, is dit het kortste essay van de bundel.

Het negende en laatste essay gaat over de heelheid van de mens en de vraag hoe we heel blijven in de complexiteit en verdeeldheid van de moderne wereld. Deze complexiteit trekt ons in verschillende richtingen en dreigt ons tot schizofrene mensen te maken: we delen onszelf op in stukken en stukjes om in de complexiteit te overleven. Ons economisch leven, waarin we gehoorzamen aan de wetten van de markt, en ons sociaal, cultureel en spiritueel leven lijken los te staan van elkaar.

Bij dit boek hoort het digitale Werkschrift bij Zout met samenvattingen van elk essay, gespreksvragen, verwijzingen naar kerkliederen en links naar artikelen die samenhangen met het thema.

In de Bergrede, ook wel de grondwet van het christendom genoemd, roept Jezus ons op zout der aarde te zijn en hij voegt eraan toe: 'Maar als het zout krachteloos wordt, waar moet je het dan mee zouten?' Vandaar de titel van dit boek.

1 Begrippen als ‘de christelijke traditie’, ‘het christendom’, ‘de katholieke gemeenschap’ zijn niet eenduidig en iedere lezeres/lezer zal ze op haar/zijn eigen manier lezen. Elke algemene definitie is vatbaar voor discussie gezien de diversiteit van christelijke geloofsinterpretaties en de geschiedenis waarin het christelijk geloof steeds opnieuw en anders is verwoord. Ik zal niet pogen met eigen definities van die algemene begrippen helderheid te scheppen, in de wetenschap dat elke definitie terecht discussie zal oproepen. Ik kan hooguit mijn eigen positie verhelderen. Ik beschouw mijzelf als gelovige die geworteld is in de katholieke traditie. Ik neem die traditie serieus, maar beschouw deze als een uit vele lagen opgebouwd geheel. In die traditie staan betekent luisteren en proberen te verstaan wat vóór mij is gezegd en gedacht, maar ook bijdragen aan een nieuwe laag.

God haat de zonde,
maar heeft de zondaar lief

De titel van dit essay ontleen ik aan de opvattingen van Augustinus. Augustinus maakt in zijn denken over God een belangrijk onderscheid tussen wie de mens is en wat hij doet en zegt. Dat mensen in hun doen en laten en in hun spreken fouten maken is zeker, maar het is niet zo dat ze daarmee hebben afgedaan. Mensen zijn en blijven ieder voor zich kind van God, geschapen naar zijn beeld en gelijkenis. En, zoals de psalmist zegt: ‘Hij laat niet verloren gaan het werk van zijn handen.’ Er is in de opvatting van Augustinus een relatie tussen God en mens die zich op een ander, dieper niveau afspeelt dan datgene wat we zeggen en doen.

Ouders van kinderen die ernstige fouten hebben gemaakt, hebben diezelfde ervaring: het blijft toch je kind. Ze weten wel dat hun zoon of dochter iets verschrikkelijks heeft gedaan, maar dat betekent niet dat ze hun kind afschrijven. Hun zoon of dochter kon immers ook vriendelijk zijn, had wel degelijk gevoel en kende grenzen. Ouders blijven geloven dat het mogelijk is dat die kwaliteit toch weer bovenkomt, dat verandering en ‘bekering’ mogelijk zijn.

Dat onderscheid tussen wie iemand is en wat hij doet en zegt, wordt in de samenleving steeds minder gemaakt. We laten mensen samenvallen met hun meningen en hun gedrag. Daarmee wordt ons oordeel over wat ze doen en zeggen ook een oordeel over de hele persoon. Toen een aantal jaren geleden
Michelle Martin (ex-vrouw van Marc Dutroux) na afloop van haar straf werd vrijgelaten en zusters haar wilden opnemen in hun klooster, stak er een storm van verontwaardiging op van mensen die vonden dat dit niet kon. Zij, die medeplichtig was aan het afschuwelijke leed dat haar man had aangericht, moest definitief uit de samenleving gebannen worden. Ze had door haar daden het recht verspeeld daar deel van uit te maken. Hoewel we de fysieke doodstraf hebben afgeschaft, leek het erop alsof dan toch in ieder geval de sociale doodstraf haar deel zou moeten zijn, zodat ze voor altijd als een uitgestotene zou rondzwerven. Vergelijkbaar tumult voltrok zich rond de zwemleraar Benno L., die zich schuldig had gemaakt aan pedofilie, en Volkert van der G., de moordenaar van Pim Fortuyn, toen zij nadat zij hun straf uitgezeten hadden een plek moesten vinden om te wonen.