Voor Johnny de Griek

Gone, but not forgotten

1e druk, april 2018

2e druk, april 2018

3e druk, mei 2018

Auteur Koen Scharrenberg

Copyright © 2018 Koen Scharrenberg | Just Publishers bv

Uitgever Hans van Maar

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt,

door middel van druk, fotokopie, microfilm, digitale bestanden of op welke

andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van

Just Publishers bv.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint,

microfilm, digital files or any other means, without written permission from

Just Publishers bv.

Omslagontwerp Ben Gross

Opmaak Studio Spade, Voorthuizen

Fotografie Archief Oosterbaan

Redactie en productie Vitataal, Feerwerd

isbn 97890 8975 933 7

nur 339

www.justpublishers.nl

inhoud

Jan O., kampioen van de bajes… Peter R. de Vries

Voorwoord van de auteur

Proloog

Deel I Van straatvechter op Zuid tot kickbokskampioen

Onbezorgde jeugd in een warm gezin

Eerste stappen op het criminele pad

‘Een nieuw groepje plaatboefjes’

Aan de deur en in de gok

Het criminele leven in de praktijk: incasso’s en de rest

Comeback uit de bajes

In de fout in Duitsland

Deel II Een zware veroordeling

Inleiding: opkomst van de Joego’s

Een ‘toevallige’ aanhouding

Aanloop naar een liquidatie

Organisatie van een huurmoord

Aftellen naar de aanslag

Een wond ter grootte van een stuiver

Tevreden killers

Door het oog van de Joegoslavische naald

Achtergrond van een beoogd liquidatieslachtoffer

Het doek valt voor Jantje O.

Het verhaal van Linda en Jan

Juridisch geouweteringhoer

Deel III Life goes on

Grote freefighter met paardenstaart gezocht

De motorwereld op zijn kop: van Goodfellas naar Badfellas en terug

Zitten in de Noordsingel

Men do the crime, families do the time

Het hemdje van moeder – Jantje O. in anekdotes

Dankwoord

Foto’s

Jan O., kampioen van de bajes…

Eind 1988, begin 1989, was ik als misdaadverslaggever een ‘vaste gast’ in de ‘Scheveningse strafgevangenis’ aan de Pompstationsweg in de residentie. Meestal eens in de twee, drie weken, bijna altijd op vrijdagmiddag, liet ik me daar een uurtje of twee opsluiten. Ik kwam toen op bezoek bij Heineken-ontvoerder Cor van Hout, die daar zijn celstraf van elf-en-een-half jaar voor de roemruchte kidnap uitzat. In 1986 was ons boek over de Heineken-ontvoering gepubliceerd en langzamerhand was er tussen ons een vriendschap gegroeid. We hadden altijd veel te bespreken en als journalist vond ik het natuurlijk ook uitermate interessant om een blik te werpen achter die dikke muren van de gevangenis, waar Neerlands meest zware jongens acht, tien, twaalf, vijftien of zelfs twintig ‘kerstbomen’ uit moesten zitten. Dichter bij de criminaliteit kon je eigenlijk niet komen. Ik sloeg dan ook nooit over. Cor van Hout was mijn ‘Cor-respondent’ in de gevangenis en praatte mij bij over de toestand in de onderwereld.

Het bezoekuurtje begon altijd met een vast ritueel. Terwijl Cor en ik een praatje maakten kreeg hij van zijn vrouw Sonja onder de tafel stiekem een plastic – daar reageerden de detectors niet op – haarshampoo-flaconnetje toegespeeld dat voor de gelegenheid gevuld was met rum of wodka. Als de bewakers even niet keken, spoot hij het snel half leeg in zijn blikje cola, dat het bezoek voor hem mocht kopen. Dan kon het bezoek pas echt beginnen en had je alle aandacht van Cor. Aan het eind van het bezoekuur ging hij meestal als een toeter terug naar zijn cel en begon hij goedgemutst aan het weekend. Zo ging dat toen. Eigenlijk wist iedereen dat wel, bewaarders incluis, maar het werd min of meer oogluikend toegestaan. Het waren andere tijden.

Als ik aan het tafeltje van Cor van Hout was aangeschoven, checkte ik meestal vanuit mijn ooghoeken wie er allemaal nog meer in het zaaltje zaten. Je bent misdaadverslaggever of niet. Cor stelde ze dan fluisterend aan me voor. ‘Die daar schuin achter je, die donkere, met die bruine ogen, is Charlie… Charlie da Silva…’ zei hij dan. ‘Die heeft in Amsterdam twee Chilenen afgeknald bij een haringkar. Die zaak ken je toch wel?’ Als ik dan bevestigend knikte, ging Cor verder en zei dan in één adem dat het ‘een heel aardige kerel’ was. Ja, dat kon samengaan: twee mensen afknallen en aardig zijn. Soms schoof zo’n medegedetineerde ook even aan en maakte een praatje. Ik had het voordeel dat ze allemaal wel even kennis wilden maken met de schrijver van het boek over de Heineken-ontvoering, want dat was in de bajes natuurlijk meteen een klassieker. Zo bouwde ik een aardig netwerkje op, dankzij Cor. Toen Charlie da Silva niet veel later vrijkwam, nam hij contact met me op. Hij werd bodyguard bij maffia-baas Klaas Bruinsma en stelde me aan hem voor. En weer een dikke tien jaar later was hij mij in Chili zeer behulpzaam bij het onthullen van ‘Mabelgate’: ‘Zij was die wijf van die Lààànge!’ Een scoop van jewelste. En dat is in feite allemaal ontstaan in die bezoekersruimte van de Scheveningse strafgevangenis. Daar is bijna letterlijk misdaadgeschiedenis geschreven.

Enfin, tijdens een van die bezoekjes zat er in mijn blikveld een gespierde, blanke vent, met een alerte oogopslag, in een soort van trainingsoutfit. Hij sprak Cor van Hout amicaal aan met ‘Corretje’, wat niet elke crimineel in de bajes zich zomaar kon permitteren. ‘Wie is dat?’ vroeg ik. ‘Ken je hem niet?’ antwoordde Cor. ‘Dat is Jantje O.’ Dat was mijn eerste kennismaking met Jan Oosterbaan. Ik keek even opzij en alsof Oosterbaan aanvoelde dat ik het met Cor over hem had, knikte hij me toe en lichtte bij wijze van groet de pink van zijn hand op. ‘Overvaller,’ zei Cor kortweg. ‘Heeft Schaap-Citroen gedaan. Rolexen. Vier kerstbomen.’ Als misdaadverslaggever wist ik natuurlijk dat Schaap & Citroen een voorname juweliersketen was, een officiële Rolex-dealer. Oosterbaan had een filiaal in Amsterdam en in Rotterdam ‘leeggetrokken’, aldus Cor. ‘Hij is gepakt door videobeelden die bij Opsporing Verzocht zijn uitgezonden.’ Er rinkelde een bel. Het was 1988 en videobeelden van roofovervallen waren nog niet zo alledaags als tegenwoordig en dus bleven dat soort opzienbarende beelden in Opsporing Verzocht je lang bij.

Normaal gesproken bleef het bij zo’n korte introductie, maar nu zei Cor van Hout: ‘Hij is ook een kickbokskampioen. Nederlands of Europees, weet ik veel… zoiets. Ik heb ’m zien trainen…’ En vervolgens, met een zweem van bewondering: ‘Gods-alle-machtig!’ Als Cor van Hout, zelf voor geen kleintje vervaard, zoiets zei, wilde dat heel wat zeggen.

Tijdens volgende bezoeken werd mij duidelijk dat Jantje O. tot een select groepje van ‘uitverkorenen’ van Cor van Hout behoorde. In de bajes is sprake van een bepaalde hiërarchie, waar vrij strikt de hand aan wordt gehouden. Cor van Hout stond bovenaan, dat was een uitgemaakte zaak: het brein van een kidnap die het wereldnieuws had gehaald, de hoofdpersoon van een dikke bestseller daarover en bovendien gezegend met een messcherpe intelligente en veel humor. Om erbij te horen moest je zoals Cor dat noemde een ‘echte’ zijn. Aan welke voorwaarden een ‘echte’ precies moest voldoen heb ik nooit gehoord, maar klikspanen, huilebalken, slampampers, minkukels en zeurpieten maakten geen kans. Jantje O. was een ‘echte’, had Cor bepaald. En dus was dat zo. En sindsdien kwam Jan vaak even een handje geven als ik op bezoek was en leerde ik hem allengs beter kennen. Voor Jan was ik vrijwel vanaf de eerste ontmoeting meteen ‘Peet’, alsof hij me al jaren kende. Typische Cor-van-Hout-humor was trouwens dat ‘Jan O.’ door hem steevast ‘O Jan…’ werd genoemd, waarbij Van Hout dit uitsprak op een toon van ‘wat-heb-je-nu-weer-gedaan?’.

Toen Cor mij tijdens een later bezoek vertelde dat Jan O. niet zomaar aan het trainen was in de bajes, maar dat hij zich voorbereidde op een kickboksgevecht tegen de Britse kampioen, tegen wie hij tijdens een weekendverlof in de ring zou stappen, rook ik meteen een prachtig verhaal. Ik was in die tijd hoofdredacteur van het weekblad Aktueel. Een mannenblad, met daarin veel misdaad en sport. Een veroordeelde overvaller die als kickbokskampioen in de bajes aan zijn comeback werkte, was natuurlijk een reportage om je vingers bij af te likken. Het had wat van een filmscenario, zoiets als: Rocky Behind Bars – part one. Daar kwam bij dat verslaggever Koen Scharrenberg bij mij op de redactie werkte, die zelf in de vechtsport een klinkende reputatie had en in bepaalde vechtsporttakken ook kampioen was geweest. Zo’n verhaal was een kolfje naar zijn hand.

De rest is geschiedenis. Er verscheen van de hand van Scharrenberg inderdaad een mooie coverstory over Jan O., ‘de kampioen van de bajes’. En Koen en ik stonden samen aan de ring toen Jan O. in 1989 in een Rotterdamse sporthal de strijd aanging. Eerlijk gezegd had ik er vooraf niet zo heel veel vertrouwen in. Jan was afgetraind, zeker, maar in de bajes was het natuurlijk toch behelpen geweest. Was dat wel genoeg voor zo’n topgevecht? Echt sparren was er bijvoorbeeld niet bij geweest. Zijn tegenstander had een lichaam dat wel uit graniet leek te zijn gehouwen, met een bloeddorstige kop. Jan was volgens mij ook een stukkie kleiner dan hij en zeker 10 kilo lichter, schatte ik. Nog voordat er ook maar een klap was gevallen had ik al respect voor hem dat hij überhaupt de ring in durfde te stappen tegen die Britse Terminator. Maar Jan O. moet je nooit onderschatten, leerde ik die avond. Want op zulke momenten heeft hij een leeuwenhart. In een spannende partij, waarbij Jan aanvankelijk behoorlijk moest incasseren en zijn vrouw Ruby nu ook menigmaal ‘Ooooo Jan…’ riep, liet hij uiteindelijk zijn Engelse opponent alle hoeken van de ring zien. De vonken vlogen er vanaf. Hoe zijn tegenstander heette weet ik niet meer, maar de adembenemende strijd staat nog altijd op mijn netvlies.

Inmiddels zijn we bijna 30 jaar verder. Jaren waarin Jantje O. gedeeltelijk ‘binnen’ heeft gezeten – waarover meer in dit boek. Want dat is óók the story of his life…. Gaandeweg zijn we elkaar in die tijd uit het oog verloren, maar de spaarzame keren dat we elkaar zagen of spraken was er altijd die blik van herkenning, ja, de onuitwisbare herinnering aan die tijd dat Jan kampioen-van-de-bajes was.

Van een afstandje bleef ik Jan volgen en hoorde via-via dat hij zijn wilde haren gaandeweg kwijt is geraakt en serieus bezig was met het opbouwen van een sportschool in Rotterdam. Het had misschien lang geduurd, maar het kwam kennelijk toch nog goed met hem. Mooi. Fijn.

En toen hij mij eind vorig jaar benaderde met de vraag of ik een voorwoord voor zijn boek wilde schrijven, zei ik daar direct ‘ja’ op. Natuurlijk doe ik dat, dacht ik. For old times sake. Want Jantje O. is een echte.

– Peter R. de Vries

Voorwoord van de auteur

De eerste keer dat ik Jan Oosterbaan zag, was tijdens een bokstraining, in de ring. Het was midden jaren tachtig, in een sportschool die was gevestigd in het voormalig restaurant van zwembad De Plompert in of – zoals de Rotterdammers zelf zeggen – op Zuid. Ronald Hiwat, een Rotterdamse A-klasse amateurbokser zwaargewicht, stond naast mij en zei vol waardering: ‘Hier! Kijk nou, Jantje. Als die jou een linkse hoek op je knar geef, gaat een paard nog knock-out.’

Het opmerkelijke betitelen van de zeer potige sportman als ‘Jantje’ vatte ik maar op als onderdeel van het bloemrijke spraakgebruik van Ronald – in een landelijke krant zei hij over zijn eigen stootkracht: ‘Mijn linkse is dodelijk en van mijn rechtse ben ik zelf bang.’ Maar afgezien daarvan viel mij de juistheid van zijn bewering op. Jan Oosterbaans linkerhoek had, net als zijn linker hoge trap trouwens, de snelheid van een kanonskogel en de impact van een stormram.

Nadat Jan en zijn sparringpartner drie minuten elkaar naar het leven staan (in mijn ogen) hadden overleefd, liep hij welgemoed naar Ronald toe. De twee wisselden uit wat wij nu een ‘boks’ noemen en ik werd voorgesteld. ‘Oh, ben jij die karatejongen?’ vroeg Jan, met twinkelende oogjes. Ik was toen al enigszins bekend als beoefenaar van het kyokushin, full-contactkarate. ‘Ik wil dat karate van jullie ook wel eens proberen. Zullen we een rondje?’

Om kort te gaan: Jantje – de enigszins vreemde, maar liefkozende geuzennaam die vrienden en kennissen hem om onbekende redenen altijd geven – was niet bang. Voor niets en voor niemand, en al helemaal niet voor mensen met een reputatie. Op welk gebied dan ook. We hebben inderdaad een paar rondjes gedraaid, ook met boksen en kickboksen, waarbij hij zich enorm had kunnen laten gelden. Want hij was toen al een fenomeen. Maar Jantje deed dat niet, hij gaf daar niet om. Zo hard als ik uitdeelde, kon ik terugkrijgen, en dan net ietsje harder.

Hij had iemand zomaar ‘de tyfus’ kunnen slaan in de ring, maar hij beheerste zich altijd. Jan is niet bang voor pijn, en evenmin om pijn te geven – maar wel gedoseerd. Hij wist: je leert van hard aanpakken, maar niet van helemaal in elkaar tiefen. Die trainingstechnische waarheid hanteerde hij zijn leven lang: in de ring, op straat, in de bajes, overal. Zelfs bij incasso’s, als de schuldenaar even moest voelen dat hij de volgende keer wel op tijd moest betalen. Keihard maar totaal niet sadistisch.

Jan Oosterbaan was en is een van de weinige Rotterdammers – misschien wel de enige – die wegkomt met het veelvuldige gebruik van het woordje ‘gap’. Dat is namelijk een onvervalst Amsterdams koosnaampje voor ‘vriend’, en als zodanig niet bepaald geliefd vanwege de fervente anti-020-mentaliteit die ‘gasten’ uit Rotterdam nogal kenmerkt. Het kengetal als benaming: echte Rotterdammers kunnen het woord ‘Amsterdam’ nu eenmaal niet over de lippen krijgen.

Jan geeft zelfs ruiterlijk toe dat een Amsterdammer hem heeft besmet met het ‘gappievirus’: Cor van Hout, de joviale, zeer intelligente en plaagzieke topcrimineel uit, inderdaad, 020. Nauw bevriend geraakt met Jan tijdens een langdurige detentie, toen Cor zijn straf uitzat voor de roemruchte Heinekenontvoering en Jan net onvrijwillig zijn televisiedebuut had gemaakt in Opsporing Verzocht, na een overval op een juwelier.

Bij zijn comeback in de ring vanuit bajes maakte ik de eerste reportage over Jan voor Aktueel, waar Peter R. de Vries de scepter zwaaide. Het contact is daarna altijd gebleven, ondanks zijn veelvuldige afwezigheid vanwege enkele detenties. Zeker, Jan was een internationaal bekende en behoorlijk zware crimineel, maar wel eentje met een zekere gentleman-achtige uitstraling. Zeer loyaal voor zijn vrienden, geen onschuldigen, vrouwen en kinderen schade berokkenen, niemand verraden… dat werk. Heden ten dage zijn dat in de criminele wereld normen en waarden waar de spinnenwebben centimeters dik op liggen.

Jarenlang heb ik Jan meegemaakt in de vechtsportwereld: zijn ups en downs, ongelooflijke gevechten en veel zwaar bevochten overwinningen en nederlagen. En in de ‘gewone’ wereld. Rechtszaken waarin hij de straf nam die hem toekwam; toen hij zijn grootste veroordeling kreeg, had hij er aanzienlijk beter vanaf kunnen komen als hij was gaan ‘praten’ met justitie en de achtergronden had toegelicht.

Maar Jan Oosterbaan leeft volgens zijn eigen normen en waarden. Eén uitspraak, van een van de jongens die hem van jongs af aan kennen en jaren met hem aan de deur hebben gestaan, is mij bijgebleven. ‘Jantje zal nooit van zijn leven zomaar ruzie zoeken. Maar als hij vindt dat hij moet blijven staan, gaat ie echt geen ene millimeter opzij. Ook al komt er een bulldozer of een tank op hem af.’

Stukje bij beetje heb ik meer en meer inzicht gekregen in een apart mens, door stukjes van zijn leven zo goed mogelijk te reconstrueren. Ik hoop en verwacht dat de lezer zich uit deze brokken een mooi en duidelijk beeld kan vormen van ‘Jantje’ Oosterbaan: straatschoffie, bajesboef, kickbokslegende, trouwe vriend, onverzoenlijke vijand, warm mens, meedogenloze straffer, zachte man – maar ook met keiharde kanten. Want Jan is, laten we realistisch blijven, geen koorknaapje. Hij heeft geleefd, hard geleefd, en doet dat nog steeds. Ik hoop nog heel lang, want de wereld zou een stuk minder kleurrijk zijn zonder hem.

– Koen Scharrenberg

Proloog

John Smit kijkt verstoord op als de deur van het toilet in café Kruimeltje opengaat, even over tien uur op de avond van 20 april 1995. De bekende amateurbokser, berucht in de onderwereld vanwege zijn tomeloze agressie en enorme kracht, heeft net een lijntje cocaïne opgesnoven. Geïrriteerd draait hij zich om: het damestoilet is zijn vaste plek om te gebruiken en hij verwacht dat de vaste bezoekers van zijn stamcafé dat weten – en respecteren.

Tot zijn verbazing ziet Smit hoe een stevig gebouwde man met een rode honkbalpet ontspannen op hem af loopt. De man steekt zijn hand in zijn jas, haalt een pistool met geluidsdemper tevoorschijn en richt het op de borst van de bokser. Een fractie van een seconde staat Smit als versteend. Ruim voldoende tijd voor zijn moordenaar om kalm de trekker over te halen. Pfieww klinkt het onderdrukt in het toilet, onopgemerkt door de andere cafébezoekers. En dan weer, en weer. De barman zal later, enigszins cryptisch, verklaren: ‘Ik hoorde een beetje gek geluid. Ik dacht dat het fonteintje op de vloer viel…’

De vloer van het toilet kleurt rood; bloed raakt de schoen van de moordenaar, maar onvoldoende om een spoor achter te laten. De hitman loopt rustig het toilet uit. Hij knikt vriendelijk naar de barman en verdwijnt in de nacht.

Een ijskoude en ogenschijnlijk perfecte liquidatie. Niet alleen Rotterdam, maar de hele Nederlandse onderwereld gonst van de vragen. Wie is het brein achter zo’n professioneel uitgevoerde, dus vrijwel onmogelijk op te lossen moord? Ruim twee maanden later denkt justitie het antwoord te hebben gevonden.

Als Jan Oosterbaan op die warme zomeravond van 28 juni naar zijn café Goodfellas loopt, ziet hij dat het op straat drukker is dan normaal. ‘Veel sportjongens,’ denkt hij nog. Totdat, op een amper waarneembaar signaal, de ‘sportjongens’ – twee arrestatieteams van de politie – zich opeens massaal op hem storten. Tegen zoveel geweld is zelfs een Europees kampioen kickboksen niet bestand. Binnen enkele seconden ligt hij in de boeien en wordt hij afgevoerd in de AT-auto.

Justitie laat onmiddellijk weten: het Openbaar Ministerie denkt met Jan Oosterbaan de organisator van de ‘perfecte’ liquidatie in café Kruimeltje in handen te hebben. De internationale vechtsportwereld staat op zijn kop. Akkoord, Jan Oosterbaan is een bikkelharde vechter, met een genadeloze KO in zijn handen. Als disco- en nachtclubportier en ook op straat kan hij zich nadrukkelijk laten gelden. ‘Jantje is niet makkelijk,’ weet de uitgaanswereld. Hij kan geen onrecht verdragen, slaat erop, is nog nooit ergens van geschrokken. En voor een riskant incassootje draait hij ook nooit zijn hand om.

Maar iemand in koelen bloede laten liquideren? Ook al gaat het om een crimineel die – op zijn zachtst gezegd – niet bepaald populair is vanwege niets en niemand ontziende afpersingen, bedreigingen en mishandelingen? Het gaat er bij niemand echt in. Uiteindelijk heeft Jan Oosterbaan, denkt iedereen, wel degelijk een ‘blanke pit’ – hoe ruw zijn bolster soms ook kan lijken.

Justitie denkt daar anders over. Hoewel de rechtszaak wordt gekenmerkt door tegenstrijdigheden en warrige verklaringen van zware Joegoslavische criminelen die er belang bij hebben anderen te belasten, loopt de vechtsportkampioen tegen een straf aan van maar liefst vijftien jaar. In hoger beroep komen nieuwe, ontlastende verklaringen voor Jan Oosterbaan boven tafel. Dat laat de rechter duidelijk weten, maar het is alleen voldoende om de straf aanzienlijk omlaag te brengen. ‘Jantje’ verdwijnt alsnog negen jaar in de cel. Want Oosterbaan houdt zich, als een ‘man van eer’, aan de zwijgplicht van de onderwereld: de omerta. Liever zelf zitten dan iemand anders verlinken.

Tegen beter weten in.

Deel I

Van straatvechter op Zuid tot kickbokskampioen

1

Onbezorgde jeugd in een warm gezin

Over het gezin Oosterbaan en het opgroeien op de harde straten van Rotterdam-Zuid

‘Het eerste van vroeger wat ik mij echt herinner? Dat ik een keertje – ik was 3 of 4 of zo – stenen recht omhoog gooide. Zo hoog mogelijk. Die kwamen ook weer naar benejen, ontdekte ik. Eentje zelfs recht op mijn muil. Iedereen in paniek, mijn moeder helemaal de kluts kwijt en ik kreeg zo’n soort helmpje van verband rond mijn kneiter. Prachtig vond ik het.’ De gebeurtenis staat Jan nog steeds helder voor ogen. ‘Pijn? Weet ik echt niet meer, viel wel mee volgens mij.’ Broer Henk vult aan: ‘Huilen deden we sowieso niet aan. Niemand in ons gezin. En Jan al helemaal niet.’

In een notendop: dit is het klimaat waarin de Oosterbaantjes opgroeien. Een voor die tijd normaal, maar alleszins hard leven op straat. De eerste jaren bij oma en opa in huis, aan het Maarland, daarna via een tussenwoning naar een flatje aan de Rotterdamse Dantestraat, op Zuid, in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw. In Lombardijen, een echte arbeiderswijk onder de rook van De Kuip.

Jan is de oudste zoon; na hem komen broertje Henk en zussen Ria en Wilma. De broers slapen bij elkaar op de kamer, de zussen ook. Als het gezin verhuist naar een grotere woning en de kinderen een eigen kamer krijgen, komt de hele familie van moeders kant klussen. ‘Allemaal schilderen, hartstikke gezellig.’

Vader Johannes Cornelis Oosterbaan – ook ‘Jan’ als roepnaam, net als opa en zoon – doet alles om geld te verdienen. Hij werkt als buschauffeur bij de KLM, op een pendeldienst vanaf het Haagseveer, achter de Coolsingel, naar Schiphol. En hij klust er zwart bij als stoffeerder en pakt zo’n beetje alles aan om bij te verdienen. Een harde werker en goed met zijn handen, daarover zijn alle kinderen het unaniem eens: ‘Wel een echte vakman.’

Al het geld dat binnenkomt, wordt aan de kinderen gespendeerd. De rolverdeling, volgens de kinderen: ‘Vader werkte zich het apelazarus, moeder was enkelt met ons bezig.’ Vader besteedt zorg aan zijn lichaam en uiterlijk, bij moeder speelt dit niet zo mee. Als de kinderen het maar goed hadden en er verzorgd bij liepen. Henk en Jan merken op: ‘Andere kinderen liepen met Levi’s en Lois merkspijkerbroeken, wij met Bonanza – de goedkope versie. We hadden het niet breed, maar er was altijd eten op tafel, zaterdags een vissie van de mart en zondags regelmatig Chinees, een echt feestmaal.’

Spelen gebeurt altijd buiten. Tussen de flats en de straten met arbeidershuisjes liggen pleintjes en grasvelden, overal zijn bosjes en struiken. Jan: ‘De mensen leefden ook echt buiten. Bij warm weer zaten ze op gewone stoelen op de stoep, flesjes bier erbij, gezellig.’ De touwtjes hingen uit de brievenbussen. ‘Dat kon toen nog.’

Geen lieve jongens

Inwoners van Zuid waren per definitie geen lieve, zachte jongens. De meesten werkten in de haven of in een bedrijfstak die op zijn minst was verbonden met de toen al wereldwijd bekende Rotterdamse haven. Alles wat met scheepvaart te maken heeft, trekt geen koorknaapjes aan. Het werk is fysiek enorm zwaar en vergt veel kracht en uithoudingsvermogen, plus het vermogen om te kunnen afzien en pijn lijden van ondergeschikt belang te vinden.

De gasten die ‘in de balen’ zaten, waren dan ook vrijwel zonder uitzondering uit hetzelfde hout gesneden als de als ruig bekendstaande zeelui, en vaak ook nog eens fysiek een stuk sterker door het dag in, dag uit omgaan met zware lasten. Het traditionele slaan met de haken in de balen en deze vervolgens tillen levert meer kracht op dan welke gewichtentraining ook, want die balen koffie, rijst, naftaline, kopra en textiel – allerhande ‘stukgoed’, zoals dat heette – wogen tientallen kilo’s. En een beetje havenarbeider versleepte er honderden per dag.

Dat is inmiddels anders: tegenwoordig zijn de balen uit de haven verdreven door de containers. Maar de fysieke kracht en de mentaliteit van de Rotterdammers zijn niet veranderd, net zo min als hun taalgebruik waarbij de meest exotische ziekten om het andere woord worden gebruikt.

De arbeiders uit de wijken op Zuid losten geschillen per definitie op traditionele wijze op: met de vuisten. Om de haverklap werd er op straat geknokt. Iedereen bokste, worstelde, judode of was gewoon van nature ‘niet bang’. Wie niet van zich af kon slaan, had weinig kansen om op school, op straat of op het werk te overleven zonder het mikpunt van pesterij te zijn.

De Oosterbaans en de Kaap

Ook vader Oosterbaan laat zich niet onbetuigd op straat, als het erop aankomt. Hij is stevig gebouwd, net als zijn eigen vader, opa Oosterbaan. Eigenlijk net als alle mannelijke leden van de familie Oosterbaan. Opa was in zijn tijd al een gevreesde knokker op straat, die bij al dan niet vermeend onrecht snel en effectief de handjes liet wapperen. De foto’s uit die tijd laten zien dat hij in het bezit was van een onvervalste ‘stierennek’.

Opa Jan Cornelis Oosterbaan heeft een keurige baan als conciërge van een middelbare school, maar hij is ook zeer muzikaal. Hij drumt in een band die gedurende het weekend optreedt op feesten, partijen en dansavonden. Die optredens vinden steevast plaats in de wijk Katendrecht, in goed Rotterdams ‘de Kaap’. Dit schiereiland, het enige stukje Rotterdam dat na de oorlog nog overeind stond, was in die tijd de bekende c.q. beruchte rosse buurt van Rotterdam, van oudsher toevluchtsoord voor zeelieden die ‘passagieren’ als hun schepen aanleggen in de haven. Het is er heel levendig: van studenten en havenarbeiders tot pooiers en zeelieden, alles gaat met elkaar om en drinkt en feest.

Ongeveer tot 1970 gaan de gewone Katendrechters en de prostitutie prima met elkaar om. De ‘meisjes’ worden beschouwd als medewijkbewoners. Na 1970 verhardt de sfeer en neemt de overlast toe, waardoor escalaties ontstaan tussen de pooiers aan de ene kant en de vaste bewoners en horeca-exploitanten aan de andere kant, wat uiteindelijk zal leiden tot het uitbannen van de prostitutie en het wilde nachtleven.

In de jaren daarvoor is het overdags al gezellig druk in de straten, een komen en gaan van duizenden havenarbeiders, Rotterdammers, studenten en toeristen. Horeca en detailhandel bloeien, en ’s avonds is de Kaap een ‘wereldplaats’ met vrolijk verlichte bars, originele Chinese restaurants, snackbars, gokhuizen, danszalen en feestende matrozen en dames van lichte zeden.

Maar ook deze gezelligheid kent een rafelrandje. De ruige zeelieden, afkomstig uit zo’n beetje alle landen van de wereld, feesten er hard op los tijdens hun spaarzame verlof aan de wal. De drank vloeit rijkelijk en de orde wordt niet zozeer gehandhaafd door de politie, maar vooral door de horecaportiers, de exploitanten en de bewoners van de Kaap zelf. Rotterdamse sportschooljongens doen als ‘rustighouders’ ook regelmatig een duit in het zakje. Met een logisch gevolg.

‘Op de Kaap was het altijd knokken,’ blikt ome Wim Oosterbaan terug. De joviale Rotterdammer, die zelf nog jaren op de grote vaart heeft gezeten, is een broer van Jans vader Jan Cornelis, en dus een zoon van opa Jan Cornelis. ‘Elke avond als mijn vader met zijn band optrad, waren er wel knokpartijen. In de zaal tussen bezoekers onderling, of met dronken gasten die op het podium kwamen en vervelend werden met de bandleden.’ Het knokken is eerder regel dan uitzondering en op een gegeven moment krijgt opa Oosterbaan er genoeg van, hoewel het hem blijkbaar goed afgaat. ‘Hij liet de lorrenboer komen en verkocht zo zijn drumstel. Had het er helemaal mee gehad.’

Maar de reputatie van de mannelijke Oosterbaans is gevestigd: echte kerels die zich de kaas niet van het brood laten eten, mild uitgedrukt. Dominant en niet geneigd een stap opzij te doen voor wie dan ook. En niet vies van een partijtje knokken. Tante Gré, de echtgenote van ome Wim, vertelt dan ook smakelijk hoe haar ouders reageerden toen zij thuiskwam met ene Wim Oosterbaan. ‘Nee hè,’ zei mijn moeder. ‘Kon je geen makkelijkere vinden?’ Inmiddels zijn de twee 63 jaar gelukkig getrouwd...

‘Klokkie af, gymschoenen aan en erop af.’

Vader Jan zet de traditie voort: onverschrokken en altijd bereid om op te komen voor zichzelf en voor anderen. Hij doet aan jiujitsu en werkt eigenlijk altijd aan zijn kracht. Gewichten zijn dan nog niet heel veel voorhanden; zoals veel mannen in die tijd traint hij zich een ongeluk met de dan beroemde en beruchte Bullworker, een soort veer-, duw- en trekapparaat dat blijkens de advertenties enorme spiergroei teweegbrengt. Maar ook weleens los wil schieten en dan steevast zorgt voor pijnlijke kaken, blauwe luiken en zelfs tanden uit de mond. ‘Pa liep dan in zijn hempie,’ blikken de kinderen terug. ‘Je kon zien dat hij ervan genoot dat zijn spieren lekker opgepompt waren door de training. Dat vond ie mooi om te laten zien.’

Vader Jan is een knappe en verzorgd ogende man, die niet echt wordt gehinderd door angst voor pijn of schroom om een paar klappen uit te delen. Broer Henk herinnert zich: ‘Als wij ergens hadden geknokt en we hadden klappen gehad of dreigden die te krijgen, had pa een vast ritueel. Klokkie af, gymschoenen aan en erop af.’ Verongelijkt: ‘En ik was te jong en mocht nooit mee.’

Jan vertelt een verhaal dat kenmerkend is voor de sfeer in die tijd. ‘Ik ging naar de kermis in Lombardijen, loop door het rooie stoplicht heen en een groepje uit IJsselmonde, oudere jongens, was op zoek naar ruzie en dus begonnen ze te zeiken over dat stoplicht. Ze waren met veel meer en ik alleen, en ik kreeg ook nog gelijk een pets voor mijn kop van de grootste gozer, een beruchte lastpak. Er was niks te winnen, dus ik ben gaan rennen, naar huis toe. Mijn vader zag dat ik mijn gram niet kon halen en die zei: “Kom, we gaan ernaartoe.” Zonder Henk dus, die was te klein, haha. Die gasten waren toen al op de kermis. Ik wees ze aan, mijn vader liep naar de gozer toe die mij had geslagen en gaf ’m een paar hoeken, zo de bloembak in. De rest zette het op een lopen. Wij klaar, en ik had mijn gram gehaald.’

Om later van mensen in de haven te horen dat pa Oosterbaan de man die zijn zoon belaagde een gebroken kaak had geslagen. ‘De jongen kwam met een bont en blauw gezicht de tram uit gestrompeld. “Sóóó. Die zag er niet best uit,” zeiden de andere arbeiders waarderend.’

Pa Oosterbaan kwam zonder aarzelen zijn kinderen te hulp, maar ook op andere gebieden was hij niet makkelijk, of beducht om in te grijpen. Jan: ‘Als een groepje gasten met hun brommers over de stoep bleef scheuren, stak Pa zo een bezemsteel tussen de wielen. Dan schopte hij ze allemaal opzij, pakte de brommers op en pleurde die in de bosjes.’

Dat pa er netjes uitzag en het uiterlijk had van een echte heer, was soms in tegenspraak met zijn gedrag. Jan: ‘Toen hij als buschauffeur op de KLM-bus werkte, zag hij er altijd uit als een piloot. Elk knoopje van zijn uniform glom. Tijdens een busrit kreeg hij een keer om een lulligheidje, hij kon een draai niet maken, verkeersruzie met een heel grote, zwaar getatoeëerde aso in een enorme pooierbak. Die bleef ’m buiten uitdagen en wilde geen stap opzij gaan. Dus de bus, vol met Amerikanen die het vliegtuig moesten halen, stond muurvast.

Pa legde zijn uniformpet op het dashboard, deed de deuren open en stapte uit. De aso keek wat minachtend naar dat nette mannetje in het glimmende uniform, om vervolgens een enorme hoek op zijn kaak te krijgen en zwaar neer te gaan. Pa sleepte ’m aan de kant, stapte in, deed zijn stropdas recht, zette zijn pet weer op en reed rustig weg. De stomverbaasde Amerikaanse passagiers begonnen spontaan te applaudisseren. “Wow! Even in the States we don’t see this kind of action much! It’s like a movie!” riep hun reisleider. En pa kreeg een dikke fooi bij aankomst op Schiphol.’

Leuke anekdotes, maar niettemin: het was een harde samenleving, zoals iedereen zich herinnert die in die periode op Zuid leefde. Met weinig gevoel voor de normen en waarden van de gewone wereld. Gij zult uw naaste liefhebben, zeker. Maar de andere wang toekeren als je een klap had gehad of andere christelijke praktijken: nee. ‘Het was meer oog-om-oog, tand-om tand,’ blikt broer Henkie terug. En Jan wilde ook de ogen van zijn broertje en vriendjes wel als de zijne beschouwen. Hij was erg beschermend en wilde afgezien daarvan altijd de sterkste zijn.

Jan op de lagere school

Jeugdvriendin en klasgenoot Adje blikt met veel genoegen terug op de gedeelde lagereschooltijd. ‘Jan was best een goede leerling, maar wel altijd heel aanwezig. Hij had echt wel een grote bek in de klas. En stond dan ook heel vaak met de kop achter het bord. De leraar gaf er dan ook nog een duwtje tegenaan, dus hij stond er echt vast achter.’ Aan de andere kant was Jan ook wel sociaal. ‘Voor ons als meisjes was hij heel attent. Het maakte niet uit hoe je eruitzag of wat je deed. Voor de andere jongens was hij niet agressief, hij zocht zelf nooit ruzie. Maar als er iets gebeurde, wilde hij wel vooraan staan en liefst ook nog ingrijpen, als hij dacht dat iemand in het nauw kwam of onterecht klappen kreeg.’

Jan is goed in gym, hij is sportief en wil altijd de sterkste en de snelste zijn. Al jong blijkt hij te bezitten over een enorme geldingsdrang, en een natuurlijk vermogen om te vechten. Sommige mensen hebben dat; zonder ooit les te hebben gehad, beschikken ze over een prima stoot en soms ook nog een goede trap. ‘Normale’ mensen moeten daar hard voor trainen – en dan nog is het lang niet iedereen gegeven om een goede vechter te worden. Niet alleen fysiek natuurlijk, want er is ook een psychisch aspect: je moet niet ‘bang’ zijn om een gevecht aan te gaan. Iedereen weet: als je gaat knokken, is de kans groot dat je een paar stoten meekrijgt. Of gewoon ‘de tyfus’ geslagen wordt. Daar moet je niet bij stilstaan, echte knokkers gaan er vol in en denken niet aan verliezen.

Jan Oosterbaan voldoet aan al die voorwaarden. Dat blijkt al tijdens zijn eerste echte knokpartijtje, op de lagere school.

Op een schoolpleintje aan de Dantestraat krijgt jonger broertje Henk ruzie met een jongen uit Jans klas: min of meer diens rivaal, ook een stoer ventje, fysiek sterk. Goed in gym, met een beetje kapsones en populair bij de meisjes – wat we nu een echt alfamannetje zouden noemen. Net als Jan. Die ziet dan ook zijn kans schoon en deelt een paar flinke klappen uit. Zonder een moment te twijfelen, hoewel het zijn allereerste keer is.

Als duidelijke winnaar komt hij uit de strijd. ‘Ik was helemaal niet bang. Wel kwaad natuurlijk. Van Henkie moesten ze afblijven. En het slaan ging eigenlijk vanzelf, mooi zuiver, gecontroleerd en raak. Hij had heel snel geen trek meer. Toen stopte ik ook, dat heb ik altijd gedaan: ik ben nooit doorgegaan als iemand op de grond lag of aangeslagen was, zoals tegenwoordig veel te vaak gebeurt. Dat zit blijkbaar niet in mijn aard. Misschien ook wel omdat ik tijdens het knokken toch altijd rustig bleef kijken, niet dol werd of doordraaide. Toen al merkte ik dat mijn lichaam en geest vechten normaal vonden, niet iets om heel emotioneel over te worden.’

Meeprofiteren

Ook het ‘Gij zult niet stelen’ was geen populair en oprecht uitgedragen gebod. Integendeel. Al jong leerden de kinderen dat je toch zelf moest zien hoe je kon meeprofiteren van andermans rijkdom. Eigenlijk is dat niet zo verwonderlijk. Werken in de haven was vaak lood- en loodzwaar, maar het bracht ook zijn voordeeltjes mee. Biefstukken, koffie, melkpoeder, kleding, allerlei etenswaren, gereedschap… alles wat in de haven werd gelost en geladen, vond zeer regelmatig zijn weg naar de arbeiderswijken. Pallets vielen pardoes kapot, balen gingen open, opzichters keken voor geld even de andere kant op. Argentijnse biefstukken werden meegesmokkeld in sporttassen, onder kleren en als ‘kussentje’ op het bromfietszadel, onder een knokige arbeiderskont. De normaalste zaak van de wereld, waarvan niemand iets anders dacht dan dat het mooi was om een heel klein stukje van al die verscheepte rijkdom in de wacht te kunnen slepen.

Niet alleen via de haven kon je aan illegale handel komen. In de arbeiderswijken, op de buurtcentra en zeker op de sportscholen: altijd en overal werd wel gestolen spul aangeboden. Grote kraken konden nog nagenoeg ongestraft plaatsvinden: er waren geen camera’s, alarminstallaties en hermetisch afgesloten magazijnen van bedrijven en winkels.

Toen de drugs hun intrede deden, waren er legio sterke jongens die een heel leger junks voor zich lieten werken. Stelen in opdracht: een duur jasje, een mooi pak, een bontjas of een ‘klokkie’… Alles kon. En overal vonden de inbrekers hun handelswaar.

Zo kon het voorkomen, vertelt een jeugdvriend van Jan Oosterbaan, dat begin jaren tachtig ergens in de Achterhoek een paar jongens op de tennisbaan stonden. Ogenschijnlijk zonder enige moeite sloegen ze de ballen ongekend hard over het net – zo hard dat de twee tegen wie ze een wedstrijdje speelden voor hun leven vreesden en zich beklaagden bij de beheerder van de baan. Waarop een nieuwsgierig geworden tennisleraar het tweetal observeerde en hen benaderde. Wat waren dat voor rackets? Oh, gekregen – uiteraard van de vriend van een oom die ze zelden of nooit zagen. En hoe die man heette? Vergeten uiteraard. En oom zelf? Daar hadden ze nu ruzie mee en die kwam nooit meer; ze wilden ook niets meer met hem te maken hebben.

Geïnteresseerd bekeek de tennisleraar de rackets. Hij zag al snel dat er iets vreemds aan was, en inderdaad: de rackets bleken te zijn gemaakt van experimenteel materiaal, waarvan ook raketten werden gemaakt. Niet verwonderlijk dat de relatief ongetrainde jongens er extreem harde klappen mee konden geven.

Wel was het een beetje raar, aangezien de rackets alleen nog in laboratoria werden getest en nog nergens ter wereld officieel verkocht werden. Enigszins opmerkelijk was ook dat van een hele partij die vanuit Amerika was verscheept via de Rotterdamse haven een lading averij had opgelopen. En dat de buitengewoon kostbare experimentele rackets enige tijd later opdoken in de Achterhoek, in de handen van jongens die regelmatig trainden in een Rotterdamse sportschool.

‘Nee, natuurlijk hadden die gassies geen idee dat die rackets misschien wel gestolen waren, hoe konden zij dat nou weten?’ En omdat iedereen traditiegetrouw zijn mond hield, kwamen ze er – ook traditiegetrouw – mee weg.

Een warme jeugd

Binnen deze samenleving, die op eigen wijze functioneerde, speelde het gezin een belangrijke rol. Alle vier Oosterbaantjes – Jan, Henk, Ria en Wilma – kijken terug op een warme jeugd. ‘Niets bijzonders gebeurd eigenlijk. Samen eten, aan tafel zitten, veel gezelligheid.’ De moeder van Jan staat centraal, zij houdt iedereen bij elkaar. Verzorgend, liefhebbend, faciliterend. Ook wanneer vader na jarenlang als buschauffeur te hebben gewerkt via de buurman een goede baan krijgt bij de ECT, als kraanmeester. Er is geld: de kinderen lopen in nette kleren en het gezin is een van de eerste in de buurt met een kleurentelevisie. Moeder kookt elke dag een lekker ‘prakkie’; er heerst geen rijkdom, maar de Oosterbaantjes hebben het goed.

Vader en moeder verschillen van elkaar, qua uiterlijke verzorging, interesses en eigenlijk ook op alle andere gebieden. Moeder is een kettingroker – het is de tijd dat tijdens feestjes de glazen met sigaretten nog gewoon op tafel staan en roken ‘vlot’ en ‘stoer’ is. ‘Op verjaardagen stond de kamer helemaal blauw, al je kleren stonken naar de rook. Ik vond het vreselijk vies, maar het was normaal en je dorst er niks van te zeggen,’ blikt Jan terug. Risico’s voor de gezondheid: het was een vaag gerucht dat door de tabaksindustrie, waarin miljarden omgingen, structureel werd ontkend en ontkracht. Kleding vond moeder niet belangrijk; ze verwaarloosde zichzelf niet, maar besteedde ook niet heel veel aandacht aan haar uiterlijk. Vader was daarin totaal anders in.

Hoe dan ook: ‘Eigenlijk hebben wij een onbezorgde jeugd gehad,’ blikken Jan, broertje Henk en zussen Ria en Wilma terug. Pas na zijn tijd op de lagere school zet Jan zijn eerste schreden op het criminele pad.

2

Eerste stappen op het criminele pad

Jan Oosterbaans middelbareschooltijd verloopt niet standaard. Jan ontdekt zowel de mogelijkheden van zijn fysiek als de dan nog makkelijk lijkende weg van easy money: de criminaliteit. Van afgeperste deelname aan zwemwedstrijden tot gepikte drumstellen en speciaal geprepareerde grammofoonkoffers – en alles ertussenin.

Qua intelligentie moet Jan de mavo makkelijk aankunnen, menen zijn docenten. Toch lukt het niet in de brugklas op de Oldebarneveldt mavo. ‘School interesseerde mij helemaal niet. Regeltjes kan ik niet tegen, ik heb vrijheid nodig. En ik wilde ook leuke dingen doen, gein trappen.’

Van de mavo weet Jan niet veel meer. Het brugjaar vliegt voorbij. Jan is vooral op straat te vinden met zijn vriendjes. Samen met een paar makkers wordt hij lid van voetbalclub DCL, naast zwembad De Plompert bij het Zuidplein. ‘Dat deed iedereen.’ Voetbal is echter niet voor hem weggelegd: Jan is bepaald geen natuurtalent. ‘Ik vond het leuk om te rennen en met zijn allen te sporten, maar mijn lichaam leende zich niet echt voor technische trucjes en dribbels. Ik was gewoon een hark.’

De voetbalcarrière is dan ook van korte duur, net als de vakanties op de camping. Vanaf het eind van de lagere school gelden die als dé grote vrijetijdsbesteding in de zomer. Het gezin Oosterbaan vertrekt elke zomer, voor de hele vakantie van zes weken, naar camping Buitenlust in het Brabantse Chaam. ‘Het leek een eeuwigheid, en ook daar verveelde ik me dood. Alleen fietsen vond ik gers.’

Samen met jeugdvriend Berry rijdt Jan allerlei varianten op de Acht van Chaam, de bekende wielerwedstrijd, en verkent hij de wijde omgeving en het bosrijke en bij tijd en wijle heuvelachtige landschap: op de fiets naar familie in Goes en Venlo, flinke afstanden van honderden kilometers. Afzien, maar wel met plezier. Beulswerk ligt Jantje nou eenmaal, ontdekt hij. Hij wint dan ook de ‘Acht van Buitenlust’, de lokale wielerronde van de camping. ‘Prijsuitreiking in de kantine, met een Miss erbij, zo’n ouwe tovertaart. Prachtig was dat.’

Voor de rest vindt Jan ‘de camping’ – in die tijd een begrip bij mensen uit de dichter bevolkte stedelijke gebieden – een ramp. ‘Je was wel met je gezin, je kwam veel familie tegen en voor de ouderen was het misschien wel leuk, maar ik voelde me echt niet thuis. Je moest mee met je ouders, naar een zogenaamd mooi stadje toe, naar Bobbejaan Schoepenland, pfff, ook niks. En in de auto rookte mijn moeder maar, ik dacht dat ik zou stikken. Elke reis duurde een eeuwigheid.’

Als Jan van de brugklas mavo naar de lts gaat, zegt hij ook de gezinsvakantie af. Die zal dat jaar naar Spanje gaan, met een Volkswagenbusje. Tante Lenie en ome Henk, zus en zwager van moeder, gaan ook mee. Jan moet er niet aan denken – als enige van het gezin – om de reis met zijn allen te maken. Ook dit keer speelt het roken van moeder een rol. ‘Ik de hele tijd met mijn neus bij het kiertje van het raam hangen en maar benauwd zijn, niet te doen.’ Hij houdt de poot stijf en mag thuisblijven, logeren bij vriendjes. ‘Gelukkig.’

Een creatieve geest

Het schooljaar op de lts start hij op de afdeling elektrotechniek. In de wijk Hillevliet, tegenover zijn voormalige mavo, begint een nieuwe periode in Jans leven. Hij komt er Ed tegen, die een hartsvriend voor de rest van zijn leven zal worden. De twee zijn op de dezelfde dag jarig. Ook ontmoet hij de Marokkaanse Abdulsabai (afgekort Appie), Japie Vogelsang, Sjaak Kruithof en Ruud Toonen, echte Rotterdamse jongens. Type ‘Kijk-uit-ik-kom-van-zuid’ – in die tijd een bekende uitdrukking. Stevige jongens, grote mond, maar ook een groot hart, loyaal voor vrienden en gevreesd in knokpartijen.

‘Toch een heel ander slag jongens dan op de mavo. Wat ruiger, harder; ik voelde me meer thuis bij hun. Maar ik trok wel altijd mijn eigen plan, helemaal samen met Ed. We hadden weinig oog meer voor school, gingen zelf leuke dingen doen.’ Dat was dan: spijbelen, op winkelcentrum Zuidplein rondhangen, ongein uithalen. Eens een keer zomaar een jas aantrekken in een winkel en er heel relaxed mee wegwandelen, dat soort dingen.

Jan ontdekt dat hij een creatieve geest bezit en dat brengt aardig wat voordelen met zich mee. Jeugdvriend Ed: ‘Jan had een heel speciaal koffertje bedacht en dat legde de basis voor een enorme platenverzameling. Echt een superuitvinding.’

In die tijd liepen schooljongens en -meisjes met een ‘pukkel’ – een rugtas – of een soort diplomatenkoffertje, in de wandeling ‘KLM-koffertje’ genoemd. Jans koffertje bezat een speciale constructie. ‘In de bovenkant zat een gleuf die je eigenlijk niet kon zien. Dan ging ik een lp bekijken, zette mijn koffertje voor me neer en pakte de hoes en de plaat. Als ik klaar was met kijken, schoof ik de lp weer terug in de bak. Tenminste, zo leek het, maar eigenlijk ging ie via de gleuf in het koffertje. Rustig weglopen, echt niemand die het in de gaten had. Nooit mee gepakt en ik denk wel honderden platen mee weggekaapt.’ Eddie fabriceerde zijn eigen koffertje, maar het bleef het geheim van de beide vrienden. ‘Dat is natuurlijk een sterk punt: als je zoiets gaat rondvertellen, doet iedereen het en ben je binnen de kortste keren je mooie methode kwijt.’

Jan gaat wel over naar de klassen 2, 3 en 4, maar zijn hart ligt niet bepaald bij het leren. Toch gaat hij elke keer over, zij het met de hakken over de sloot. Dat is vooral te danken aan de al dan niet vrijwillig aangeboden hulp van klasgenoten. ‘Ik heb geen werkstuk zelf gemaakt, en op die werkstukken werd je juist het zwaarst beoordeeld. Dat liet ik gewoon doen door anderen. Veel gasten vonden het leuk om mij te helpen. Of ik moedigde ze wat aan, want een beetje druk uitoefenen vond ik toen ook al niet erg. Niet dreigen of zo, maar het ze een beetje lastig maken.’

Bijvoorbeeld door kortsluiting te maken wanneer ze elektrische apparatuur gebruikten, herinnert Ed zich met veel genoegen. De kale meester met zelfgemaakte katapultjes met krammetjes beschieten en vervolgens doen alsof je neus bloedt. Of een hamer in een stofjas van een klasgenoot draaien en die vastzetten in de bankschroef, zodat het mannetje geen centimeter meer op of neer kon. ‘Op de een of andere manier vonden we altijd wel een manier om kattenkwaad uit te halen.’

Sportieve ambitie

In één vak blinkt Jan echter uit: lichamelijke opvoeding. Ed: ‘Dat was echt ons ding. Klimmen, toestellen, springen, hardlopen, daar waren we echt mee bezig. En natuurlijk ook altijd krachten meten. Met het beetje judo dat we konden, lagen we om de haverklap te worstelen en elkaar in been- en armklemmen te leggen.’ In het Japans betekent ju do letterlijk ‘de zachte weg’, maar als Jantje op de lagere school bij de vader van een klasgenootje begint met deze edele sport, verdwijnt na enkele maanden het zachte element al snel.

‘Ik deed mee in een groep met vooral grotere jongens. Het trainen was leuk; je val breken wilde je heel graag leren, want daar had je veel nut van. Dus moesten we, voor het echie, ook buiten de mat gewoon doodklappen maken en daar leren onze val te breken. Om te wennen voor op straat. Ik deed ook examens, uiteindelijk tot en met de groene band, waar je af en toe helemaal de tyfus werd gegooid. Met gewichtsklassen hadden we natuurlijk niet zoveel te maken. En er zaten echte mannetjesputters bij. Ook Joop Hiele, later van Feyenoord, die ging er altijd bikkelhard in en wist van geen opgeven. Echt wel een mannetje, en voor niemand bang, hoe groot ze ook waren.’ Uiteindelijk ging het natuurlijk om het vechten: kijken wie de ander om kon gooien of in een klem kon leggen of in een verwurging, op de mat. ‘Je was, op de een of andere manier, gewoon altijd je krachten aan het meten.’

Ook op straat, al dan niet vrijwillig. Jeugdvriend Ed herinnert zich dat hij het had aangelegd met een meisje van de huishoudschool. Normaal gesproken niks bijzonders, maar ze kwam van Katendrecht. Bewust als de Rotterdammers zich altijd waren van hun buurten, werd dat niet gewaardeerd. Ed: ‘Daardoor kreeg ik mot met een paar gasten van de Kaap, die zwarte band karate hadden… Pfff, wel mannetjesputters, hoor. Er kwamen vier op me af. Ik wist dat het foute boel was en heb er gelijk eentje een enorme rechtse voor zijn porem gegeven. Toen ben ik gaan lopen en dat lukte gelukkig, want zij kregen mij niet te pakken. Dat vertelde ik aan Jan en die wist dat een van die gastjes bij ons op school zat. Jantje kwaad en die heeft die gast even verteld wat er met hun zou gebeuren als ze me nog eens lastigvielen. Opgelost, en voor die heel mooi uitgedeelde rechtse heb ik nooit iets teruggekregen.’

Binnen de sportlessen had zowel Ed als Jan nog wel de ambitie om te presteren. Alhoewel… ook aan dit nobele voornemen zat wel degelijk een klein rafelrandje… Ed: ‘We vonden het wel lekker om te zwemmen en hadden zelf ook het idee dat we daar goed in waren. Vandaar dat tijdens het bespreken van de jaarlijkse Rotterdamse zwemkampioenschappen voor scholieren maar twee vingers de lucht in gingen bij de vraag wie van onze school wilde deelnemen: die van mij en Jantje. We hadden namelijk iedereen dringend aangeraden niet te willen meedoen. Dit was ons pakkie-an. Zo konden we elke week een keer oefenen onder schooltijd. Dat had weer tot gevolg dat we zowaar beter gingen zwemmen en ook nog eens een paar medailles pakten. Wel fijn, want als we laatste waren geworden, was onze keuze natuurlijk wel een beetje opgevallen.’

Fysiek blijft Jan zich verder ontwikkelen: tijdens zijn puberteit groeit hij door naar een lengte van 1,83 meter en een gewicht van zo’n 80 kilo. Voor dat niet buitensporige postuur is hij echter wel heel sterk, en hij beschikt over explosieve kracht en een zeer groot uithoudingsvermogen. Plus: Jan is van nature heel snel.

‘Ik ben nooit gepakt als ik rottigheid had uitgehaald, ook als de politie me achterna zat. Dat is weleens uit de klauwen gelopen, want er is zelfs op me geschoten, of in ieder geval in de lucht. Maar met sprinten ben ik nooit ingehaald. Helaas lieten de achterblijvers die wel werden gepakt mijn naam nog weleens vallen. Dan zat je de volgende dag alsnog achter in zo’n grote C10-jeep van de politie, handen op de rug geboeid. Trokken de wouten uit hufterigheid effe lekker hard op, en dan boven op de rem. Stuiterde je eerst met je kop tegen het gaas, en dan weer achterover. En weer optrekken, remmen... Bont en blauw kwam je er weer uit, en die wouten maar lachen. Was je doodziek van, maar ook wel weer logisch dat zij effe hun gram moesten halen.’

Een extraatje van Jans persoonlijkheid in die tijd is zijn ‘enigszins’ bijzondere mentaliteit. Jeugdvrienden Ed en Berry kijken nog altijd met verbazing terug op Jans opmerkelijke ‘aanpak’ van rivalen, met name van plaaggeesten. ‘Als ie iets niet kon hebben, was het dat jongere en kleinere of zwakke kinderen werden gepest. Wat ze tegenwoordig wel bullying noemen. Daar had Jan zo zijn eigen aanpak voor. Hij wachtte zo’n groepje pesters op en liet ze heel vernederende dingetjes doen, terwijl iedereen moest toekijken. Dan liet ie de twee stoerste gasten met elkaar dansen, gewoon walsen zeg maar. Heel serieus. Of hij liet de grootste pesters “hondje spelen”: op de knieën laten lopen en blaffen naar elkaar. En als hij er genoeg van had, gooide hij ze in de sloot die voor de school liep. Met de boodschap dat ze hem maar moesten pesten, als ze daar ooit nog zin in hadden.’

Van kwaad tot erger

In het laatste schooljaar escaleert de zaak. Een aantal ‘pikketrekkers’ – leerlingen die zich ergeren aan het gedrag van Jan en Ed in de klas – besluit zijn beklag te doen. Logisch, blikt Jan terug, want de situatie was onwerkbaar voor deze goedwillenden.

De schooldirecteur roept de beide vaders op school. Eds vader ziet in dat het verspilde tijd en moeite is, en komt niet opdagen. Vader Johannes Cornelis Oosterbaan kleedt zich echter in driedelig pak en meldt zich. Tot ontsteltenis van de directeur, die moeilijk kan geloven dat deze keurige heer de vader is van zijn worst nightmare als leerling. Toch voegt hij vader Oosterbaan openhartig toe: ‘Uw zoon leeft in de verkeerde tijd. Hij had beter tot zijn recht gekomen in het nazitijdperk.’

Jan vergoelijkt achteraf: ‘Hij bedoelde natuurlijk dat ik overduidelijk leiderskwaliteiten bezat.’ Dan, in de lach schietend: ‘Ach ja, ik was natuurlijk ook een onhoudbare puberende etterbak. Alleen zie je dat dan zelf niet zo.’ Hoe dan ook, vader Oosterbaan begrijpt dat er weinig tot geen hoop meer is op een academische loopbaan voor zoonlief. Jan Oosterbaan sluit de lts af zonder diploma en stort zich in een arbeidzaam leven.

Niet dat hij stilzat tijdens zijn schooltijd. De ‘koffertruc’ met de elpees was maar één klein onderdeel van een heel repertoire aan activiteiten. Op Noordereiland pikten de jongens brommers, die vervolgens naar driehoog werden gesjouwd en daar werden ontmanteld en opgedeeld in onderdelen. Tal van bedrijven en instellingen worden vereerd met een nachtelijk bezoekje. Jan en Ed: ‘We gingen nooit bij gewone mensen naar binnen, dat vonden we niet kunnen.’