INVENTIEF
PROBLEEMOPLOSSEN

Leo D. Minnigh

Woord vooraf

Onze omgeving wordt steeds complexer en daarmee ook de problemen die we tegenkomen. Rechtlijnige oplossingen die in het verleden misschien zijn toegepast, zijn tegenwoordig te simpel, omdat gevolgen van die oplossingen soms erger zijn dan de oorspronkelijke kwaal. Complexe problemen vragen ook om de inzet van multidisciplinaire teams voor het vinden van oplossingen. Een veelheid van kennis is noodzakelijk om het gehele probleem en de gevolgen van mogelijke oplossingen te kunnen overzien. Vakkennis is een vereiste, maar de behoefte aan mensen die kunnen omgaan en denken met specialisten uit andere richtingen wordt steeds groter.

Inventief probleemoplossen is geschreven voor studenten van HBO-instellingen en studenten in de Bachelor opleiding van universiteiten. Het is een discipline-onafhankelijk boek en kan in iedere opleiding worden gebruikt. Ik heb zoveel mogelijk mijn ervaringen die ik met workshops heb opgedaan in dit boek verwerkt. Mijn overtuiging is dat de accenten van probleemoplossen vooral liggen in het doorzien van problemen en het bewust zijn van het eigen denkproces. Ideeën voor mogelijke oplossingen komen dan bijna vanzelf en een eigen persoonlijke aanpak van probleemoplossen wordt op deze wijze ontwikkeld. Dit is een andere benadering dan de gebruikelijke waar de aandacht in de eerste plaats gericht is op het genereren van creatieve ideeën.

Ik heb de afstand met de lezer klein willen houden en heb om die reden zo min mogelijk formele persoonsvormen als ‘men’ en ‘u’ gebruikt.

De volgende personen hebben mij met hun commentaar geholpen: Andrew Campbell en Ingrid Al naar aanleiding van de eerste Engelstalige opzet; Frank Sanders bij de eerste draft van dit boek en Arjan Minnigh en Pieter Minnigh, Herman van Bekkum en Jan van de Blankevoort voor hun gedetailleerde commentaar en suggesties bij de vrijwel definitieve versie. Bovenal wil ik At de Lange danken voor zijn geweldige inzichten, van hem heb ik de afgelopen jaren heel veel geleerd. Tenslotte dank ik mijn vrouw Luuk; zij heeft me in vele opzichten in de gelegenheid gesteld om dit boek te schrijven.

Vlaardingen/Radewijk, 2004

Bij de publicatie van de digitale versie

Een aantal jaren na de verschijning van dit boek bij Academic Service in 2004 is na tegenvallende verkoopcijfers het boek door de uitgever uit de handel genomen. Omdat de inhoud aan toepasbaarheid niets heeft ingeboet, heb ik besloten het boek opnieuw uit te geven in digitale vorm. De oefeningen die in de oorspronkelijke papieren uitgave waren opgenomen, zijn hier en daar aangepast. De inhoud is vrij te gebruiken mits auteur en bron wordt vermeld.

Vlaardingen. 2019

Inhoud

1Inleiding

2De wereld van problemen

2.1Inleiding

2.2Processen: panta rhei

2.2.1Beweging

2.2.2Krachten en weerstanden

2.2.3Transport en processen

2.3Organisatie

2.3.1Grenzen

2.3.2Relaties, verbanden en contacten

2.3.3Vorm, inhoud en schaalproblemen

2.3.4Organisaties en (productie)energie

2.4Samenvatting

3Denken

3.1Inleiding

3.2Beheersen van denken

3.2.1Structureren

3.2.2Stimuleren en verwerken

3.2.3Denkfuiken

3.3Keuzes maken en sorteren

3.4Waarnemen

3.4.1Perspectief en dimensies

3.4.2Zintuigen en verbeelding

3.5Samenvatting

4Probleemoplossen

4.1Inleiding

4.2Analyse – keuze

4.2.1Herkennen en definiëren van problemen

4.2.2De omgeving

4.2.3Aannames en gegevens

4.3Ideeën – analyse

4.3.1Ideeënwaaier

4.3.2Te veel of te weinig

4.4Keuze – ideeën

4.4.1Omdraaien

4.4.2Combineren

4.5Probleemoplossen

4.5.1Meanderen

4.5.2Probleemoplossen – alleen

4.5.3Probleemoplossen – in een team

4.6Samenvatting

5Aanwijzingen en uitwerkingen van enkele oefeningen

Literatuur

De auteur

1Inleiding

Probleemoplossen is in eerste instantie denkwerk. Om problemen met succes op te lossen komt het dus aan op goed denken. Maar hebben we wel eens nagedacht hoe we denken, hoe onze gedachten stromen en langs welke paden die gedachten gaan? Maken onze gedachten hinkstapsprongen, cirkels of spiralen, gaan ze vloeiend of met horten en stoten? Is die bovenkamer van ons een warboel of is er orde? Bij iedereen zal dat anders zijn. Bovendien hangt het denkproces af van het onderwerp waarover nagedacht wordt. Het is dan ook niet mogelijk om een kant en klaar receptenboek te schrijven met de gouden formule voor het oplossen van problemen. Ieder heeft zijn of haar eigen wijze van denken en er bestaan ontelbare problemen, dus gouden formules zijn er gelukkig niet. Gelukkig, want een wereld zonder problemen is een wereld zonder uitdagingen.

Beschouw dit boek niet als receptenboek.

Er kleven nadelen aan een boek, maar bij het onderwerp ‘probleemoplossen’ wordt een aantal nadelen extra groot. Ik zal er een paar noemen:

•Een boek heeft een begin en een einde en een volgorde daar tussen. Dit wordt nog eens benadrukt door de genummerde bladzijden en hoofdstukindeling. Probleemoplossen kent geen voorgeschreven volgorde, hoewel sommigen daarin geloven. Het liefste heb ik dat je nu doorbladert en naar een willekeurige bladzijde in het boek gaat en verder leest. Je zou van de ene plaats naar de andere kunnen springen. Ik vrees echter dat het dan voor sommigen een tamelijk onoverzichtelijke boel gaat worden. Toch doe ik suggesties voor dat rondspringen in het boek. Ik hoop dat je dan in de gaten gaat krijgen dat alles met elkaar in verband staat. In figuur 1.1 staan de meeste onderwerpen die in dit boek worden besproken. Er zijn vele verbanden tussen die onderwerpen.

•Een boek is in eerste instantie iets om te lezen. Nu zou je dus onderuit- gezakt in een luie stoel een beetje door dit boek kunnen bladeren, plaatjes kijken en hier en daar misschien eens proberen een puzzeltje op te lossen. Nadat je dit boek hebt gelezen zou je het dicht kunnen slaan en tot de orde van de dag overgaan. Dat is niet de bedoeling van dit boek. Probleemoplossen is zelf denken, zelf handigheden vergroten. Oefenen in probleemoplossen is als het trainen van een sporter. Iedereen kan wel tegen een voetbal trappen, of een dartpijl gooien. Maar alleen na veel oefenen wordt je beter en handiger.

Figuur 1.1 Alle denkrichtingen die tijdens we tijdens het probleemoplossen kunnen ingaan, zijn met elkaar verbonden. Doorloop je eigen meanderende pad.

•Een boek pretendeert vaak de waarheid te presenteren. Zet je vraagtekens bij alles wat in dit boek staat. Geloof er niets van! Prima! Bij al de gepresenteerde analogieën kan je je vraagtekens zetten. Maar laat het daar niet bij en probeer ze dan wel te vervangen door andere en door ze aan te vullen met preciezere ideeën. Als dat het geval is, heb ik mijn doel bereikt.

Ik ben er niet aan ontkomen om dingen uit te leggen. Beter was het als ik een boek met uitsluitend hints had geschreven. Aanwijzingen om verder denken te stimuleren. Dat is me niet gelukt.

Problemen zijn nooit geïsoleerde dingen maar hebben altijd verbindingen met hun omgeving. Vaak is in het verleden te weinig aandacht geweest voor die omgeving. Oplossingen blijken vroeger of later allerlei onverwachte effecten te hebben die buiten het eigenlijke probleem liggen en het gevolg is dat een scala van nieuwe problemen ontstaat. Denk maar aan de vele aanslagen die het milieu nu nog moet verwerken als gevolg van te eenvoudige oplossingen uit het verleden.

Bij het zoeken naar oplossingen moeten we daarom zowel in het probleem ‘kruipen’, als ook oog hebben voor de vele relaties met de wereld rondom het probleem (zie figuur 1.2).

Figuur 1.2 Probleemoplossen is niet alleen oog hebben voor het probleem, maar ook voor de omgeving van het probleem.

Oplossingen vinden voor problemen vereist ook een zeker abstractievermogen, afstandelijkheid en de vaardigheid om vanuit een heel andere richting naar een probleem te kijken. Als het ware boven het probleem uitstijgen geeft een heel ander gevoel in de hersenen dan als je in het probleem duikt. De voorbeelden in figuur 1.3 en 1.4 proberen dit duidelijk te maken.

Figuur 1.3 Zoek de verschillen. Is er een correcte speelkaart?

Figuur 1.4 Zoek de overeenkomsten.

Probleemoplossen vereist een soepele geest. Afwisselend in het probleem duiken en afstand nemen om de omgeving in ogenschouw te nemen, of het probleem vanuit een hele andere kant benaderen lukt moeilijk zonder de nodige flexibiliteit. Dat wil niet zeggen dat concentratie niet nodig zou zijn, of dat probleemoplossen een chaotische activiteit is. De weg naar een oplossing is geen rechte lijn en regelmatige afwisseling van de koers met een zeker ritme is een natuurlijke weg. Denk maar eens hoe een rivier naar de zee stroomt. Het is een meanderend pad waarbij nooit de kortste weg wordt afgelegd. Wees dus niet bang om regelmatig van de rechte lijn af te wijken. Zelfs een regendruppel op een spiegelgladde voorruit van een auto druipt slingerend naar beneden.

Het laten meanderen van gedachtestromen zijn we een beetje verleerd. Opvoeding, onderwijs, cultuur hebben ons denken gekanaliseerd, zoals we ook bij onze rivieren vele bochten hebben afgesneden en de waterloop binnen het enge keurslijf van dijken hebben geleid. De watercapaciteit is afgenomen en bij hoge watertoevoer kunnen er flinke problemen ontstaan. De enorme hoeveelheid informatie die we tegenwoordig moeten verwerken heeft ook ruimte nodig om door de hersenen te kunnen slingeren. Dat lukt nauwelijks met gekanaliseerde gedachtestromen. Maar als we iets willen doen tegen die indamming van onze gedachten, aan welke dijken moeten we dan denken? Dat zijn vele soorten: vooroordelen, taboes, hokjesdenken, specialismen en disciplines zonder de relaties met andere vakgebieden te betrekken en nog vele andere. In hoofdstuk 3 wordt hierop dieper ingegaan. Gebrek aan kennis hoeft geen bedijking te zijn als er wel de wil is om te ontdekken en te leren. Ook een rivier ‘ontdekt’ een onbekende laagvlakte door regelmatig zijn koers te verleggen en andere slingerwegen te volgen.

De vergelijking met meanderende rivieren gaat nog verder. Want bestudeer maar eens de loop van een rivier op een kaart of zoek in werkelijkheid een beekje op. Hoe willekeurig meanderen ook lijkt, chaotisch is het beslist niet. Met zekere regelmaat wordt de koers verlegd, zelfs kan het water voor korte tijd tegenovergesteld van de zee stromen, en toch is een rivier nooit een complete warboel. Bij het nadenken over mogelijke oplossingen voor problemen gaat het er dus om om regelmatig van denkrichting te wisselen. Als we associëren merken we dit misschien wel het beste. Associëren is een natuurlijke speelsheid van het denken. In onze taal zijn uitdrukkingen en gezegden dikwijls voorbeelden van associaties: “een boom van een kerel”, “zo sterk als een paard”, “vlinders in de buik”, enz. De speelsheid van associaties in de taal is oeroud en wijst op een natuurlijke neiging om de omgeving van een onderwerp te verkennen.

Met de volgende associatie-oefening wordt het belang van denken in richtingen duidelijk.

Probeer in 2 minuten (gebruik daarvoor het liefst een kookwekkertje) zoveel mogelijk associaties te bedenken met een leeuw als uitgangspunt. Alles wat hierbij in je hoofd opkomt, schrijf je op.

Als je een lijstje hebt en de twee minuten zijn om, probeer dan eens naar de associaties te kijken. Je zal zien dat er groepjes zijn die iets gemeenschappelijks hebben. Hoogstwaarschijnlijk zullen die groepjes in golven zijn opgeschreven. Na zo’n ‘golf’ was er vermoedelijk even een moment van stagnatie in de associaties, waarna er een nieuwe golf kwam (zie figuur 1.5).

Figuur 1.5 Associaties komen in golven, onderbroken door ’droge’ periodes.

Wat is hier het geval? Elke golf of groep associaties heeft iets gemeenschappelijks en eigenlijk is dit niets meer dan een bepaalde denkrichting. Zodra die richting is opgedroogd, zoeken de gedachten naar een nieuwe richting. Zodra die is gevonden, levert dat weer enkele nieuwe associaties op. Die richtingen zouden in het geval van de leeuw bijvoorbeeld kunnen zijn: biotoop (leefomgeving), (delen van) lichaam, kleur, enz. Misschien dat ook enkele meer symbolische richtingen zijn gevonden, zoals sterrenbeeld, heraldiek (wapenschilden), of zakenlogo. Ook abstractere richtingen die menselijke eigenschappen omschrijven (sterk, machtig, moedig, koningsschap). Als je eenmaal weet dat het bedenken van denkrichtingen veel gemakkelijker is dan te proberen rechtstreeks associaties te zoeken, wordt associëren een stuk eenvoudiger. Zo zouden nieuwe richtingen kunnen zijn: boeken, films, muziek, kunst; mogelijk ook taalkundige dingen, zoals rijmwoorden. Een belangrijke groep richtingen zijn de verschillende zintuigen: reuk, smaak, gehoor, gevoel en zicht (Fig. 1.6). Onze zintuigen leiden naar aparte centra van verhoogde activiteit in de hersenen. Zij zijn daarom van belang om zoveel mogelijk delen van de hersenen te activeren. Ook bij andere aspecten van probleemoplossen kunnen de zintuigen belangrijk zijn.

Probleemoplossen vraagt dus om gedachten die langs verschillende richtingen kunnen worden gedirigeerd. Zomaar je gedachten langs verschillende richtingen sturen is echter weinig productief als je niet weet waarover je eigenlijk nadenkt. Het gaat om problemen. Problemen van heel verschillende aard die tijdens studie, werk, of dagelijks leven de kop kunnen opsteken.

Figuur 1.6 Om te associëren is het nuttig eerst in verschillende richtingen te denken die tot aspecten leiden. Vanuit ieder aspect is het gemakkelijk enige associaties te bedenken.

In de volgende hoofdstukken werken we probleemoplossen verder uit. Deze hoofdstukken hebben de volgende inhoud:

•Hoofdstuk 2 behandelt een aantal veel voorkomende kenmerken van problemen. Inzicht in de principes van deze kenmerken en het vermogen deze te herkennen, vergemakkelijkt het oplossen.

•Hoofdstuk 3 gaat in op het denken. Bewust zijn van je eigen denken en zorgen dat zowel flexibiliteit als structuur in de gedachten ontstaat is van grote waarde bij probleemoplossen. Regelmatige afwisseling van denkrichtingen is een kenmerk hiervan. De analogie met de meanderende rivieren die uiteindelijk de zee van oplossingsideeën bereiken illustreert dit.

•Hoofdstuk 4 beschrijft hoe de opgebouwde inzichten in de aard van problemen en in de wijze van denken en ideeënvorming kunnen worden toegepast tijdens het oplossen van problemen. Er zal ook worden ingegaan op aspecten die in een groepsproces kunnen spelen.

Op veel plaatsen zijn oefeningen gegeven. Tevens wordt ter afsluiting van een onderwerp een suggestie gedaan om van de volgorde van dit boek af te wijken en met een ander onderwerp verder te gaan.

2De wereld van problemen

2.1Inleiding

Er zijn maatschappelijke, politieke, organisatorische problemen; je kan dingen uitvinden, verbeteren of herstellen. Er zijn vele manieren om problemen in te delen, maar mij bevalt een indeling naar kenmerken van oorzaken het beste. Een ordening daarnaar brengt ons het verst. Want we zullen zien dat bijvoorbeeld maatschappelijke, technische en wetenschappelijke problemen in veel gevallen vergelijkbare oorzaken kunnen hebben. We zullen dus diep in de problemen zelf gaan duiken.

Door de oorzaken van problemen te benoemen en te analyseren kunnen inzichten worden opgebouwd die bij het oplossen heel goed van pas komen. Dit zoeken naar algemene kenmerken wordt in het Engels ‘systems thinking’ genoemd (zie bijvoorbeeld Peter Senge, De vijfde discipline).

Het vervolg van dit hoofdstuk kent twee delen waarin de volgende mogelijke oorzaken van problemen zullen worden behandeld:

•processen: panta rhei

-beweging

-krachten

-transport en processen

•organisatie

-grenzen

-relaties, verbanden en contacten

-schaal, vorm en inhoud

-organisaties, zelforganisatie en energie

2.2Processen: panta rhei

De Griekse filosoof Heraclites was zo gek nog niet toen hij ongeveer 2500 jaar geleden bedacht dat alles beweegt en dat die bewegingen door tegenstellingen worden veroorzaakt. Zijn ideeën zijn later onder de naam ‘panta rhei’ (alles stroomt) samengevat.
    -

2.2.1Beweging

‘Het gaat niet zoals het zou moeten gaan’. Dit is een zinnetje waarin heel veel problemen zijn te vangen: technische problemen, management en organisatorische problemen en vele huis-tuin-en-keuken-problemen.

Deze problemen hebben vaak eenzelfde kenmerk dat een handvat biedt om ze aan te pakken.

Dat kenmerk is dat een beginsituatie zou moeten veranderen in een volgende situatie maar dat deze niet wordt bereikt, dat het te langzaam gaat (of juist te snel), of dat een heel ander en onverwacht resultaat het gevolg is. We hebben dus vaak met een proces te maken waar beweging plaatsvindt; iets verandert van situatie A naar situatie B (figuur 2.1).

Figuur 2.1 Eenvoudige weergave van beweging bij een proces.

Er zijn echter meer soorten bewegingen van of in processen die problemen kunnen geven. Vier mogelijkheden waar we mee te maken kunnen hebben:

•iets gaat weg van A

•iets gaat van A naar B

•iets gaat van A naar B, maar niet naar C

•iets gaat naar B

Dit zijn vier basisbewegingen, die zijn weergegeven in figuur 2.2.

Figuur 2.2 Vier basisbewegingen

Ik geef voor ieder een voorbeeld:

A → | wegvluchtende dieren bij een bosbrand
A → B | zaadcel naar eicel
A → B en niet A → C | klant die product B koopt en niet product C
→ B | zwart gat dat alle materie aantrekt

Met de bovenstaande voorbeelden zien we dat we bewegende objecten ruim opvatten. Het kunnen dode dingen zijn, maar even goed levende organismen. Het maakt geen verschil, en we zullen zien dat analogieën tussen dood en levend ver zijn door te trekken.

Nu we deze basisbewegingen hebben bedacht, is de volgende vraag: waarom beweegt iets, of waarom zou iets bewegen? Om deze vraag te doorgronden kunnen we ons eerst afvragen waarom iets niet zou bewegen. Het is wellicht iets eenvoudiger om hier achter te komen. Ik geef twee (enigszins merkwaardige) voorbeelden:

•een gevangene

•een vlo op een kat

Probeer eens voor deze twee voorbeelden de redenen te bedenken waarom het onderwerp niet van zijn plaats komt. Natuurkundige wetten zoals we die hebben geleerd brengen je niet veel verder. Het gaat hier om gedrag. Ik zal vergelijkbare voorbeelden geven die de analogieën met de fysica belichten:

•water achter een stuwdam

•een knikker in een kuiltje

Water achter een stuwdam ‘wil’ naar beneden blijven stromen, maar het kan niet omdat het wordt tegengehouden door een obstakel. Zoals ook de gevangene graag ontsnappen wil, maar niet kan. Wat is dat ‘willen’? Wat is de ‘wil’ van het water? Ja, het is de zwaartekracht die het water naar het laagste punt trekt. Blijkbaar heeft ‘willen’ iets met een kracht te maken. De werkwoorden willen en kunnen zijn de sleutels om de voorbeelden te begrijpen.

Als er iets beweegt of in beweging wil komen, is er een kracht nodig.

‘Iets’ kan dode materie zijn, levend dier of mens, of iets ‘ongrijpbaars’, zoals communicatie of gedachten.

Misschien valt het nu niet moeilijk meer om voor de vier basisbewegingen een groot aantal voorbeelden te bedenken. Probeer voor elk der basisbewegingen 3 voorbeelden te geven – één uit de techniek, één uit de natuuren één uit de sociale wetenschappen.

Zoals eerder is geschreven zou je nu dus de vaste volgorde van dit boek kunnen verlaten en je eigen wegen gaan. Hieronder een paar suggesties (figuur 2.3):

Figuur 2.3 Mogelijk vervolg voor je meanderende gedachten.

2.2.2Krachten en weerstanden

Krachten zijn noodzakelijk om iets in beweging te zetten of te veranderen. De richting waarin iets beweegt of verandert is afhankelijk van de aanwezige krachten. Want iedere kracht bezit een krachtenveld met richtingen. Bovendien heeft een kracht een grootte.

Een kracht heeft een richting en een grootte (en is daarmee een vector)

Tot zover is dit niet anders dan wat er op school is geleerd. Wat we niet op school hebben geleerd is dat er een verschil is tussen een trekkende kracht en een duwende kracht. Als je iets in beweging wilt krijgen kan je trekken of duwen. We nemen het volgende voorbeeld in gedachten om te ontdekken welke verschillen er zijn tussen duwen en trekken: de bladblazer (de ‘duwer’) en de stofzuiger (de ‘trekker’).

Bladblazer - de duwer

De bladblazer blaast de herfstbladeren van hun plaats waarna ze alle kanten op neigen te gaan. Dit is de eerste waarneming die belangrijke implicaties heeft.

duwen neigt tot spreiding

Het divergente karakter van duwen is bijvoorbeeld overduidelijk bij een explosie. De plotselinge klap, de uitdijende wolken en de voorwerpen die alle kanten op worden geslingerd zijn beelden die we in menige film hebben gezien.

Probeer zoveel mogelijk voorbeelden te verzinnen waar duwen of afstoting de belangrijkste kracht is bij een beweging. Bewegingen en verplaatsingen zijn overal om ons heen, dus voorbeelden te over. Denk bijvoorbeeld aan verschillende vervoermiddelen, de natuurkunde, scheikunde, of biologie.

e

vende organismen bewegen en zijn onderhevig aan krachten. Zo ook informatie (bijvoorbeeld muziek of een roddel) en gedachten in je eigen hoofd. Kunnen de verschijnselen van geduwde dode objecten vergeleken worden met het ‘duwen’ van mens, dier, of bijvoorbeeld met gedachten? Ja. Alleen zullen we wel moeten nadenken waarmee een duwende kracht is te vergelijken. Enig idee?

Met een voorbeeld wordt het duidelijk. In het noorden van Groot-Brittannië worden wedstrijden gehouden met honden die een stel schapen een uitgestippelde route opdrijven. Het is een fascinerend gezicht om te zien hoe die schapen wegrennen van de hond en het liefst niet in de richting die de bedoeling is. Het lijkt soms wel een beetje op een wedstrijd ‘pluisje blazen’ waar ook het pluisje of donsveertje alle kanten op neigt te gaan. Het is de angst voor de hond die de schapen vooruit drijft. Angst is de duwende en afstotende kracht bij mens of dier. En evenals bij dode materie, neigen ook mens en dier in allerlei richtingen te vluchten, in ieder geval zo ver mogelijk weg van de angstbron.

Angstbronnen zijn te creëren door (te dreigen met) straf of gevaar. Wil je dus mens of dier in beweging krijgen, zou je met een straf en gevaar kunnen dreigen. Wat we dikwijls zien bij dreigen met straffen, zoals boetes of belastingen is dat ook hier een spreidingsgedrag is waar te nemen: men wil er onderuit komen en zoekt allerlei sluipwegen. Die zijn moeilijk te voorspellen en vragen een permanente controle. Zoals bij een hoge-druk buis waardoor een vloeistof wordt geperst. Ook de vloeistof wil graag ontsnappen en het risico van lekkages is altijd aanwezig.

Laat ik terugkeren naar de bladblazer, want er is nog een belangrijk kenmerk van duwen.

Met duwen kan je van een afstand op een mikpunt richten

De bladblazer kan je richten op een bepaalde plek, de stofzuiger werkt over veel kortere afstanden en is ongericht. Een kaars kan je wel uitblazen, uitzuigen lukt niet. Is deze eigenschap ook door te trekken naar de levende wereld? Ik denk van wel. Straf kan je richten op een bepaalde doelgroep; straf is slachtoffer-gericht.

Naast het feit dat met duwen je op een mikpunt kan richten, werkt duwen ook meer direct. Dat geldt voor de trap tegen een voetbal, maar ook voor de oorvijg bij een vervelend kind.

Duwen en straffen hebben direct effect, maar vereisen permanente controle

Vermoedelijk zijn het directe effect en het feit dat straf op een bepaalde doelgroep gericht kan worden de redenen dat strafmaatregelen in politieke besluitvorming zo populair zijn. Vrijwel onze hele rechtspraak is op (dreigen met) straf gebaseerd.

Hoe deze kennis is in te zetten bij problemen waar bewegingen plaatsvinden zullen we behandelen als we ook naar de tegenhanger van de bladblazer hebben gekeken: de stofzuiger.

Stofzuiger – de trekker

In tegenstelling tot de bladblazer waar bladeren de neiging hebben om alle kanten op te dwarrelen, verdwijnt bij de stofzuiger het stof in de zak.

Trekken concentreert

En de concentratie is dáár waar de aantrekking het grootst is. Dit is een belangrijk kenmerk, want als we willen dat iets van A naar B beweegt, dan willen we dus dat de eindbestemming B is en niet iets anders. Dat lukt als B de grootste aantrekking uitoefent. Met duwen is een gewenst doel veel moeilijker te bereiken dan met trekken. De caravan is gemakkelijker naar een camping te brengen door hem achter de auto te trekken, dan het ding met een duwhaak aan de voorkant van een auto naar zijn eindbestemming te brengen.

Probeer zoveel mogelijk voorbeelden te verzinnen waar aantrekking de belangrijkste kracht is bij een beweging.Probeer de voorbeelden uit zoveel mogelijk verschillende disciplines te halen. Bijvoorbeeld verschillende vervoermiddelen, de natuurkunde, scheikunde, of biologie.

Evenals bij afstoting, kunnen we ook bij aantrekking zoeken naar de analogieën tussen dode en levende materie. Aantrekkelijkheid werkt ook bij dier of mens. Zoals het zwarte gat alle omgevende materie naar zich toetrekt, zo werkt ook een attractiepark op zijn omgeving. En nu komt ook een ander verschil met duwen naar voren:

Aantrekking werkt op de hele omgeving

Menselijk gedrag is met beloningen, of andere gunstige vooruitzichten naar een bepaald doel te stimuleren. Het voordeel van deze methode is dat er geen onvoorspelbare sluipwegen ontstaan; het proces is gemakkelijker beheersbaar dan bij duwen.

Een (veranderings)proces is beter controleerbaar en beheersbaar als het einddoel aantrekkelijk is.

Dit geldt zowel voor een raffinaderij als voor een bedrijfsorganisatie. Maar omdat aantrekking over de hele omgeving werkt, kan de effectiviteit minder en trager zijn.

Laat ik terugkeren naar de zin die eerder is genoemd: “Het gaat niet zoals het zou moeten gaan”. De zin beschrijft een groot aantal problemen van processen en veranderingen. Beweging vindt plaats, maar niet zoals we ons wensen. We hebben gezien dat de richting waarin een kracht werkt (duwend of trekkend) belangrijke gevolgen kan hebben. Er is echter nog een eigenschap van kracht: de grootte of intensiteit. En daarmee houden ook de mogelijke weerstanden en barrières verband.

Tegenhouden en stimuleren

Ondanks de aantrekkelijkheid van de vrijheid blijft de gevangene achter de tralies. Er kan dus wel een kracht zijn, dat hoeft niet te betekenen dat er dan ook beweging is. We zullen de oorspronkelijke voorbeelden van nietbewegen nog eens bekijken:

•een gevangene

•een vlo op een kat

De kernwoorden waar het om draait zijn willen (de richting van de kracht) en kunnen (de grootte en de weerstand). De wil naar de vrijheid en het niet kunnen door de weerstand zijn bij de gevangene duidelijk. De vlo kan wel, maar wil niet. De vlo wil helemaal niet weg want tussen de haren van de kat is het veel lekkerder dan daarbuiten, hoewel er geen enkel obstakel is om de aantrekkelijke gastheer te verlaten.

Er zijn natuurlijk vele voorbeelden te verzinnen. Soms is niet helemaal duidelijk of het een kwestie van willen of kunnen is. Een ziekenhuispatiënt is misschien zó ziek dat er geen wil is, het kan ook zijn dat er sprake is van een gebroken been en dat het dus fysiek onmogelijk is om het bed te verlaten. Een terrorist die zich schuil houdt in een grot zou best zijn ongure schuilplaats kunnen verlaten, er is geen enkel fysiek obstakel. Hij wordt dan wel onmiddellijk opgepakt en gestraft. Buiten de grot dreigt groot gevaar voor hem. Dus zal hij wel kunnen, maar niet willen.

Als het probleem is dat iets niet soepel loopt zijn er dus twee dingen waarop gelet moet worden:

•wat is het verschil in aantrekking en afstoting tussen huidige plaats en bestemming?

•welke weerstanden zijn er onderweg?

Tabel 2.1 Bewegingen, krachten en weerstanden.

AFSTOTING
AANTREKKING

Eigenschappen

•Verspreiding

•Gericht

•Direct effect

•Door directheid vaak groter effect

•Concentratie

•Werkt op hele omgeving

•Lange termijn effect

•Door ongerichtheid zwakker

•effect

Analogieën

•Angst

•Straf

•Beloning

•Subsidie

•Enthousiasme

Voorbeelden

•Explosie

•Bladblazer

•Hoge drukgebied (meteorologie)

•Ramp

•Vulkaan

•Zwart gat

•Stofzuiger

•Depressie (meteorologie)

•Attractiepark

•Draaikolk

•Verleiding

Om iets in de snelheid van beweging te veranderen kan de aandacht op beide punten worden gericht. De patiënt met het gebroken been zal toch grote moeite gaan doen om weg te gaan als er bijvoorbeeld brand in het hospitaal uitbreekt; je zou de zieke ook een rolstoel kunnen geven om de weerstand te verkleinen. Wellicht is de terrorist uit zijn grot te lokken door zijn angst te verminderen met een aantrekkelijk voorstel. Het verlangen van de gevangene om te ontsnappen kan worden verminderd door van de gevangenis een aantrekkelijke plaats te maken.

In tabel 2.1 is een overzicht gegeven van de bewegingen, krachten en weerstanden.

Tot nu toe hebben we bewegingen en krachten beschouwd als gegevens. Maar wat te doen om een probleem waar beweging plaatsvindt op te lossen. Dan willen we iets stimuleren of iets voorkomen. Laten we daarom nog eens terugkeren naar de vier basisbewegingen:

•iets gaat weg van A

•iets gaat van A naar B

•iets gaat van A naar B, maar niet naar C

•iets gaat naar B

Met onze kennis kunnen we nu de kern van vele problemen herkennen en gericht naar oplossingen zoeken. Achtereenvolgens zal schematisch ieder van de basisbewegingen worden weergegeven in samenhang met een probleem. Dat probleem kan soms zijn dat de beweging zou moeten worden tegengehouden (en dus zou moeten worden voorkomen), terwijl bij andere problemen de beweging niet voldoende vlot verloopt (en dat er dus gestimuleerd moet worden).

Tabel 2.2 Iets gaat weg van A.

VOORKOMEN
STIMULEREN

•Afstotendheid van A wegnemen

•Omgeving van A minder aantrekkelijk maken

•Barrières rondom A creëren

•Afstotendheid van A verhogen

•Aantrekkelijkheid van omgeving A verhogen

•Eventuele barrières verwijderen

Bijvoorbeeld het spijbelen van schoolkinderen: school leuker en aantrekkelijker maken; (dreigen met) straffen en oppakken als wordt gespijbeld; school wordt internaat met hek er omheen