Stop met sociaal ondernemen

Voor mijn ouders

en

Marjolein

‘Dat zijn bijzondere vogels hoor, sociale ondernemers.’

Peter Hobbelen

Some men see things as they are and ask why.

Others dream things that never were and ask why not.

George Bernard Shaw

Stop met

sociaal ondernemen

Peter Hobbelen over

zakelijk sociaal ondernemen

Bert den Boer

Uitgave

© 2020 Bert den Boer & Peter Hobbelen

Eerste druk, oktober 2020

Copyright © 2020 Bert den Boer & Peter Hobbelen

www.voorstraat125.nl/BBdB

Omslagontwerp: Edwin Bax, www.onlythebrave.nl

Cartoons Djanko - www.djanko.nl

Foto Peter Hobbelen: www.linkfotografie.nl

Vormgeving binnenwerk: Peter van Rooijen, www.dedrukwerkontzorger.nl

Drukwerk: De Drukwerkontzorger, www.dedrukwerkontzorger.nl

ISBN: 9789090335988

Alle rechten voorbehouden. Niets van deze uitgave mag worden verveelvoudigd in enige vorm of opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opname of enig andere manier, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever met uitzondering van korte citaten als onderdeel van kritieken en boekbesprekingen.

Proloog

Augustus 2019 stap ik binnen bij Confed, een mij onbekend bedrijf in Amersfoort. De receptioniste ontvangt mij vriendelijk. Ik mag plaatsnemen op een plek waar je een goed overzicht hebt van binnenkomende en uitgaande mensen. Ook heb ik zicht op een aantal mensen die zich, zo blijkt uit de gemaakte opmerkingen, bezighouden met personeelszaken. De sfeer oogt gemoedelijk.

‘Daar hebben we Bert.’ Schuin achter me hoor ik een bekende stem. De 56-jarige Peter Hobbelen ken ik van een leven lang geleden. We hebben een gemeenschappelijk verleden bij sociale werkvoorziening Drechtwerk in Dordrecht. Peter kwam in 1998 in een roerige tijd bij een organisatie, waar de verliezen zich opstapelden. Dat leidde tot een grootscheepse reorganisatie, waarbij werd besloten om vijftig ambtenaren te ontslaan. Onze eerste ontmoeting was een memorabele bijeenkomst voor leidinggevenden over de door hen te voeren slechtnieuwsgesprekken. De sfeer was gespannen. Binnen de wereld van de sociale werkvoorziening was een dergelijke ontslagronde nooit vertoond. Ik was gevraagd iets te bedenken ter voorbereiding op dit type gesprek. Ik vroeg hen zich te ontspannen, hun ogen te sluiten en nam ze mee in een geleide fantasie:

‘Denk eens terug aan een grote blunder die je ooit in je loopbaan hebt gemaakt. Zo’n blunder waar je het moeilijk mee hebt gehad. Haal ‘m eens voor de geest. Wat gebeurde er? Waar was je? Wie was erbij? Hoe was de sfeer? Schaamde jij je? Wat voelde je?’

Het was doodstil en terwijl ik ze meenam in mijn verhaal liep ik een rondje achter de deelnemers langs. Vanwege de stilte waren mijn voetstappen duidelijk hoorbaar. In mijn slotakkoord, nog steeds rondlopend, kondigde ik aan dat degene die op zijn schouder werd getikt, voor de groep zijn verhaal mocht doen.

Nadat ieder zijn ogen had geopend, vroeg ik wat zij tot nu toe het meest spannend vonden. ‘Ik hoopte dat je mij niet zou aanraken’, was de meest gehoorde reactie. Daar kon ik mijn moraal aan verbinden: ‘Jij vertelt of een medewerker mag blijven of niet. Na een paar gesprekken ken je het wel. Denk straks terug aan deze oefening en besef bij elk gesprek opnieuw hoe spannend dat voor iedere medewerker is.’

Natuurlijk had ik het nog meeslepender kunnen maken door ze aan hun eerste seksuele ervaring terug te laten denken, maar dat leek me gezien de situatie niet zo gepast.

Ik herinner me dat Peter na zijn serie gesprekken bij me langs kwam om me te bedanken voor deze oefening. Hij had er bij elk gesprek even aan gedacht.

Een paar jaar later verlieten we allebei Drechtwerk om andere dingen te gaan doen. We zijn elkaar in alle jaren daarna nooit uit het oog verloren. Bij sociale werkvoorziening Hameland voerden we destijds gesprekken over lastige zaken waar hij vanuit zijn rol als directeur tegenaan liep. Ik weet nog van een bezoek in Gorinchem bij zijn grafisch bedrijf. Onder de vlag van zijn bedrijf De Meewerkers blies hij slecht lopende bedrijfsonderdelen van sociale werkvoorzieningen nieuw leven in. En ik herinner me een wandeling in mijn woonplaats Dordrecht een paar jaar geleden. Op een karakteristieke plek, daar waar drie rivieren elkaar ontmoeten, hoorde ik vanaf een terras een welbekende stem roepen:

‘Daar hebben we Bert.’

Nu is hij directeur/eigenaar van de Confed Group en staat hij aan het roer van een sociale onderneming waar het mixed people concept wordt toegepast. Naast het reguliere personeel neemt hij in een bepaalde verhouding medewerkers aan met een lichamelijke, verstandelijke of psychische beperking. Bij Confed is het nodige te doen om zowel mensen op sleutelposities als medewerkers mee te nemen in de gewenste organisatieontwikkeling. Daarover gaan we in gesprek. Het een leidt tot het ander, want wat blijkt: Peter Hobbelen is al jaren van plan een boek te schrijven over zijn persoonlijke zoektocht op het gebied van sociaal ondernemerschap. Zijn persoonlijke missie om mensen met een arbeidsbeperking volwaardig deel te laten nemen aan het arbeidsproces vraagt om dit boek. Al zijn ervaringen met arbeidsparticipatie komen aan bod: in de sociale werkvoorziening, met de overname van bedrijfsonderdelen van die sociale werkvoorzieningen en de begeleiding van diverse start-ups, van klein naar groot.

Wat mij bijblijft van onze hernieuwde kennismaking is dat Peter, tijdens de rondleiding die hij me bij Confed geeft, in gesprek raakt met een van de medewerkers die hij met naam en toenaam aanspreekt. De man is net terug van vakantie. Peter wist ervan. We hebben behoefte aan mensen die de wereld een beetje mooier maken, zoals werkkansen bieden aan mensen met een arbeidsbeperking. Dit boek vraagt erom geschreven te worden.

Bert den Boer

Dordrecht, voorjaar 2020

Inleiding

Het lijkt alsof het aantal boeken, artikelen en onderzoeksrapporten over sociaal ondernemerschap het aantal sociaal ondernemers overtreft. Waarom zou je de moeite nemen om nog een boek over dit onderwerp te lezen? De reden is simpel. Dit boek is geschreven vanuit urgentie, omdat iemand iets niet meer voor zichzelf kan houden. Het is een waarachtig verhaal, waarbij iemand zichzelf niet spaart en gelooft dat de lessen van zijn opgedane praktijkervaring een bijdrage kunnen leveren aan succesvol sociaal ondernemerschap.

Het is een boek over de paradox van sociaal ondernemen; succesvol zakelijk sociaal ondernemen betekent namelijk stoppen met sociaal ondernemen.

Het is een boek over de worsteling van sociale ondernemingen om vanuit schaalvergroting tot een bedrijfseconomisch verdienmodel te komen. Het is een boek over de discrepantie tussen idealisme en professionalisering. Het is een boek over het imago van sociale ondernemingen, de neiging sociaal ondernemerschap in een bepaalde categorie te plaatsen, uiteenlopend van ‘onbekend maakt onbemind’ (vergelijkbaar met de sector sociale werkvoorzieningen) tot sociale ondernemingen die worden doodgeknuffeld, de zogenaamde ‘donation darlings’. Het is vooral een boek over de toegevoegde waarde en de voortrekkersrol die ondernemers kunnen spelen om werk te bieden aan mensen met een arbeidsbeperking, als een oplossing voor het grotere arbeidsmarktvraagstuk.

Het onderscheidende en het bijzondere van dit boek is de persoonlijke zoektocht van Peter Hobbelen naar wat werkt op het vlak van het bieden van arbeidsperspectief aan mensen met een arbeidsbeperking door sociaal ondernemerschap. Zijn kwetsbaarheid, mislukkingen, tegenvallers en successen komen aan bod. Wat hem siert is dat hij niet wegloopt voor zijn mindere tijden, de pijn die dat kost, de lessen die hij daarvan leert.

Zijn ervaringen en adviezen die daaruit voortkomen, zijn bruikbaar voor een brede groep lezers, zowel startende als ervaren (sociale) ondernemers, opleidingsinstituten, docenten en studenten in het hoger onderwijs, (potentiële) investeerders, bankiers, beleidsmakers en politici op lokaal en landelijk niveau.

Tot slot een leeswijzer. Dit boek is tot stand gekomen in samenspraak en onder de gezamenlijke verantwoordelijkheid van Peter Hobbelen en Bert den Boer. Dit boek bestaat uit een drieluik. In het eerste deel wordt in een tweetal hoofdstukken de context verhelderd. Hoe is de situatie op de arbeidsmarkt voor mensen die vanwege een arbeidsbeperking extra ondersteuning nodig hebben om aan het werk te komen? Welke rol speelt de Participatiewet in dit verhaal? De participatiesamenleving bevordert een bijzondere vorm van ondernemerschap, zeker op het terrein van arbeidsparticipatie. We staan stil bij het fenomeen sociaal ondernemerschap en zoomen specifiek in op sociale ondernemingen op het vlak van arbeidsparticipatie.

Na deze meer algemene informatie in het eerste deel (voor wie thuis en doorkneed is in deze materie: sla dit gedeelte gerust over) schakelen we in het tweede deel over op het persoonlijke verhaal van Peter Hobbelen. Zijn werkzame leven tot dusver kent een aantal fases, die op zichzelf zowel levens- als ondernemerslessen opleveren. De hoofdstukken III tot en met IX zijn op grond van een serie interviews vanuit zijn perspectief beschreven.

Zijn ervaring in de wereld en begeleiding van start-ups (hoofdstuk X) en zijn eerder opgedane inzichten leiden in het derde deel tot een apotheose in de vorm van adviezen om succesvol zakelijk vorm te geven aan sociaal ondernemerschap, gericht op de kwetsbare groep van mensen met een arbeidsbeperking. Adviezen zowel aan start-ups in verschillende stadia van ontwikkeling, alsook in het slothoofdstuk in breder perspectief. Het zijn adviezen vanuit de praktijk, in aanvulling op beschreven casuïstiek en wetenschappelijk onderzoek.

Adviezen die ongetwijfeld tot nadenken stemmen.

Adviezen die wellicht de nodige discussie oproepen.

Of liever nog dialoog, bekend als een vorm van langzaam denken, gericht op diepgang.

Deel I

I Over participatie gesproken

Het verschil tussen praktijk en theorie

Het is dringen aan de onderkant van de arbeidsmarkt. De verzamelnaam van de groep die je daar tegenkomt loopt uiteen van arbeidsbeperkten, mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt, lageloonmedewerkers tot kwetsbaren. ⁽¹⁾

Deze groep bestaat uit arbeidsgehandicapten, jonggehandicapten met een arbeidsbeperking door hun ziekte of handicap, bijstandsgerechtigden en mensen met een arbeidsongeschiktheidsuitkering of een werkloosheidsuitkering. Daarnaast zijn er nog mensen die geen uitkering ontvangen en toch graag willen en kunnen werken. Deze groep staat bekend als ‘nuggers’: niet-uitkeringsgerechtigden. De cijfers schommelen, maar grofweg 1,5 miljoen mensen ontvangen in Nederland een uitkering uit het beschikbare budget voor sociale zekerheid. Daar zijn jaarlijks vele miljarden mee gemoeid.

Het is een brede doelgroep van werkzoekenden die er moeilijk in slagen op eigen kracht een baan te vinden en te behouden. Het gaat om mensen die ook graag meedoen, maar om diverse redenen daartoe weinig of geen kansen krijgen.

Ooit introduceerde de overheid in samenspraak met vakbonden en werkgevers inkomensregelingen voor hen die niet mee zouden kunnen komen op de arbeidsmarkt. Dat is uit de hand gelopen, omdat enorme aantallen mensen gebruik maakten van deze regelingen. Toen dat besef doordrong, werd beleid bedacht om mensen weer terug te krijgen in het arbeidsproces. Echter, de wereld was rap veranderd, de economie mondialer en arbeid werd meer en meer topsport. De overheid probeerde manmoedig de problemen neer te leggen bij de werkgevers en verzon een lappendeken aan pleisters en verbandmiddelen met de Participatiewet als laatste loot aan de stam. Begin 2015 werd deze ingevoerd, als vervanging van de Wet werk en bijstand (Wwb), de Wet sociale werkvoorziening (Wsw) en een groot deel van de Wet arbeidsongeschiktheidsvoorziening jonggehandicapten (Wajong).

De Participatiewet is ingevoerd om zo tot één regeling te komen voor mensen met een arbeidsbeperking of afstand tot de arbeidsmarkt. De uitvoering van deze wet ligt bij de gemeenten en maakte – naast zorg en ondersteuning en jeugdzorg – onderdeel uit van de drie decentralisaties (en bezuinigingen) in het sociale domein. De doelgroep waarvoor gemeenten verantwoordelijk zijn, ontwikkelt zich volgens het patroon in de volgende grafiek. ⁽²⁾

Het uitgangspunt van de Participatiewet is dat iedereen naar vermogen in de samenleving deelneemt en zoveel mogelijk in zijn eigen onderhoud voorziet. Het voornaamste doel is om zoveel mogelijk mensen met arbeidsvermogen naar werk toe te leiden of daarbij te ondersteunen, bij voorkeur naar betaald werk.

Uit onderzoek van het Centraal Plan Bureau ⁽³⁾ blijkt dat mensen met een arbeidsbeperking minder vaak een beroep doen op geestelijke gezondheidszorg en Wmo-ondersteuning wanneer zij werk hebben. Ook neemt het risico op crimineel gedrag af. Mensen die niet aan de bak komen zitten thuis, vallen terug in verslavingen of andere randverschijnselen, gaan vaker naar de dokter en doen een beroep op ambulante zorg. Deze groep vertoont relatief veel crimineel gedrag en kampt vaak met schuldenproblematiek. Mensen die thuis zitten en niet meer actief zijn zorgen minder goed voor hun huis, wat verloedering met zich meebrengt.

Een baan is dan ook veel meer dan een salaris. Je ontleent er een sociaal netwerk, een identiteit en een plaats in de samenleving aan. En het brengt ritme in je dag. Deze bevindingen onderstrepen het belang van een succesvolle arbeidstoeleiding van mensen met een arbeidsbeperking.

Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) is gevraagd de Participatiewet te evalueren. In haar rapportage van november 2019 ⁽⁴⁾ stelt zij een aantal vragen:

Hoe werkt deze wet nu in de praktijk? Komen mensen die voorheen in aanmerking kwamen voor de Wajong of de Wsw vaker aan een baan? En als zij werk vinden, is het dan vaker bij een reguliere werkgever? Zijn ze minder vaak afhankelijk van een uitkering? En hoe ervaren mensen in de doelgroep, maar ook de werkgevers en de gemeenten, de werking van de Participatiewet? Deze deelvragen voeren naar één hoofdvraag:

In welke mate en op welke wijze leidt de Participatiewet mensen met arbeidsvermogen naar, bij voorkeur, regulier werk?

In een lijvig rapport van 284 pagina’s wordt geconcludeerd dat deze wet onvoldoende bijdraagt aan de beoogde doelstelling. Een conclusie die doet denken aan een uitspraak van Jan L.A. van de Snepscheut, Nederlands informaticus: ‘In theorie is er geen verschil tussen theorie en praktijk, maar in de praktijk is dat anders.’ Anders gezegd: de Participatiewet heeft eenvoudigweg gefaald. Er nemen niet meer mensen deel aan het arbeidsproces en de Participatiewet biedt geen duidelijkheid en uniformiteit, terwijl het allemaal juist eenvoudiger moest worden. Nog steeds bestaan er verschillende regelingen, bovendien leidt de beleidsvrijheid van gemeenten tot onduidelijkheid bij grotere werkgevers die bij de uitvoering te maken hebben met meerdere gemeenten.

Als we ons specifiek richten op de conclusies die te maken hebben met arbeidsbeperkten, dan blijkt voor jonge arbeidsgehandicapten dat de kans om werk te vinden is toegenomen. Dat goede nieuws is echter relatief. De banen waarin zij zijn terechtgekomen, zijn vaak van tijdelijke aard en hun inkomen is gedaald. Opvallend daarbij is dat een meerderheid van de jonggehandicapten die een baan vindt dit doet zonder gebruikmaking van deze instrumenten of begeleiding van gemeenten. Zij komen zelf aan het werk.

Onder de Participatiewet komen veel mensen met een fysieke, verstandelijke of psychische beperking, die voorheen in de sociale werkvoorziening een plek vonden, in de bijstand terecht. De historie van de sociale werkvoorziening is een verhaal op zichzelf. Na de Tweede Wereldoorlog was voor de talrijke oorlogsgehandicapten aangepast werk nodig. Uiteindelijk leidde dat in 1969 voor mensen met een arbeidsbeperking tot een wettelijke regeling in de vorm van de Wet sociale werkvoorziening. Het doel van de wet was zoveel mogelijk personen, die door een handicap niet in staat waren onder normale omstandigheden te werken, aangepaste arbeid in een zo regulier mogelijke omgeving te bieden. Het werk dat gecreëerd werd, bestond voornamelijk uit eenvoudige handenarbeid in een fabrieksmatige omgeving. Tussen 1950 en 1980 zijn de meeste grotere SW-bedrijven uitgegroeid tot industriële ondernemingen waarbij het de wettelijke opdracht was om de werkomstandigheden in reguliere bedrijven zo veel mogelijk te weerspiegelen. Vanaf 1995 verschoof het accent binnen de sociale werkvoorziening van industriële naar dienstverlenende bedrijfsactiviteiten.

Sinds de invoering van deze wet zijn er verschillende veranderingen geweest, met name op het gebied van de financiering. Tot 1989 kende de sociale werkvoorziening open- eindfinanciering, een financiële regeling zonder een budgettair plafond. Vanwege de toenemende kosten werd in dat jaar budgetfinanciering ingevoerd. Ieder SW-bedrijf kreeg een jaarlijkse taakstelling in termen van aantallen arbeidsplaatsen. Hierdoor ontstond druk op de exploitatie van SW-organisaties. Voor de sociale werkvoorziening is gekozen voor een afbouwscenario. Er komt niemand meer bij, alleen beschutte plekken blijven over, waarbij de gemeente of een samenwerkingsverband van gemeenten het werkgeverschap overneemt. Beschut werk is bedoeld voor mensen die alleen kunnen werken in een beschermde omgeving en onder aangepaste omstandigheden. Het gevolg is dat andere mensen met een beperking in de algemene kaartenbakken terecht zijn gekomen. De besparingen op de sociale werkplaats – gebouwen, managers, werkbegeleiders – vallen weg tegen wat de overheid kwijt is aan uitkeringen.

Dat de Participatiewet nauwelijks heeft geleid tot meer kansen op werk, heeft volgens het SCP meerdere oorzaken.

Extra instrumenten die gemeenten en werkgevers kunnen inzetten als proefplaatsingen, jobcoaching of het gebruik maken van een no-riskpolis als iemand ziek wordt, zijn onbekend. Werkgevers weten ook niet goed hoe loonkostensubsidie, een subsidie die werkgevers kunnen ontvangen als zij mensen in dienst nemen die niet het wettelijk minimumloon kunnen verdienen, werkt.

Het ‘participatieloket’ helpt een enkeling aan werk, de beste krachten die vaak al een relatief kleine afstand hebben tot de arbeidsmarkt. Dat heeft te maken met de wijze van financiering. Gemeenten ontvangen geld van het Rijk om de uitkeringen te betalen en voor reïntegratietrajecten. Alles wat ze niet opmaken, mogen ze houden. Dit prikkelt gemeenten om vooral de meest kansrijke groep te begeleiden naar een baan. De mensen die aan het werk komen, zijn meestal mensen met een lichamelijke beperking, terwijl mensen met een psychische of verstandelijke beperking de grootste groep vormen binnen de doelgroep van de Participatiewet.

In het onderzoek wordt nadrukkelijk benoemd dat het succes van deze wet valt of staat met de bereidheid van werkgevers om mensen uit deze doelgroep een plek te bieden. De aanname was dat deze ene regeling het voor werkgevers overzichtelijker en gemakkelijker maakt om mensen met een arbeidsbeperking in dienst te nemen. Een van de opvallende conclusies is dat het aantal werkgevers dat een plaatsing weet te realiseren niet is toegenomen sinds de introductie van de Participatiewet. Dat betekent dat zowel voor als na invoering eenderde van alle werkgevers daadwerkelijk mensen van de doelgroep in dienst heeft.

De complexiteit draagt niet bij aan de bereidheid van werkgevers om mensen in dienst te nemen, want zij willen simpelweg zoveel mogelijk ‘ontzorgd’ worden. Werkgevers hebben behoefte aan een stimulerende langetermijnvisie, waarin de begeleiding goed is geregeld. Zij vragen om een eenvoudige loonkostenregeling zonder veel rompslomp en bovendien een regeling waarbij zij geen risico lopen bij langdurige ziekte.