Pillen, poeders & moderne kunst

Het moet die dag geroken hebben naar Arabische gom en Iers mos, de ingrediënten van de traditionele hoestdrank carrageen, een aroma dat altijd in de zaak hing, maar ditmaal vermengd met de geur van vers behangplaksel en oude kranten. Het bekende geurenscala dat dagelijks door de apotheek dreef, kwam van tientallen chemicaliën en kruidenextracten die handmatig in de geneesmiddelen werden verwerkt. Op die dag in het vroege voorjaar van 1973 waarop kunstenaar Thomas Niggl uit München zijn performance uitvoerde in de etalage van Apotheek Oey kwamen daar de geuren bij van de attributen die hij nodig had om in acht uur de gehele etalage te beplakken met tientallen kranten, evenals een kruk, een natte paraplu en tenslotte ook zichzelf.

Het was een drukte van belang in de kleine klantenruimte van Apotheek Oey die zich bevond aan de Prinsengracht, op de grens van de Amsterdamse Jordaan en de grachtengordel. Klanten kwamen af en aan met lichamelijke klachten en nauwelijks leesbare recepten, een bestelbusje van de farmaceutische groothandel stopte voor het kelderluik om kratten grondstoffen via het luik aan meneer Webbers, de ondergrondse flessenwasser van de apotheek, te overhandigen. Hij bestierde de opslag en het transport van alle medicamenten in en rond de apotheek.

De apothekersassistenten draaiden pillen, mengden poedermassa’s en vulden hoestdrankflessen voor de klanten die stonden te wachten naast de Duitse kunstenaar, die af en toe een greep deed in een grote doos oude kranten. De poedervouwmachine sliste en ratelde als een kleine stoomlocomotief.

Mijn vader, de trotse apotheker zelf, stond midden op de rijbaan van de Prinsengracht om geen moment van de bizarre performance te missen. Het pand stond in het verlengde van de Leliegracht tussen verfwinkel Abe Bok en Café De Westertoren ingeklemd. Vele nieuwsgierigen flankeerden mijn vader voor de etalageruit zonder dat ze begrepen wat er aan de hand was. Ze waren wel wat gewend van de excentrieke apotheker, maar deze vertoning, een naakte man die zichzelf beplakt met kranten, was wel erg vreemd.

Mijn moeder, Liesje Oey-De Vita, zit in onze huiskamer op de eerste etage boven de apotheek te lezen. Ze werkt als staflid op het sinds eind jaren zestig zwaar gedemocratiseerde Instituut voor Neerlandistiek op de Herengracht. Veel gestudeerd werd er in die tijd niet, wel uitgebreid vergaderd. Of het nou ging om notulen, colleges of een roman, mijn moeder las, de hele dag door.

In de namiddag kwam ik thuis van school en liep als altijd langs de toonbank tussen de bedrijvige assistenten naar achter, de trap op naar het bovenhuis. Ik bleef even staan kijken naar het vreemde schouwspel in Oey’s etalage terwijl ik mijn fiets op slot deed. Ik was negentien jaar, ploeterde me richting eindexamen en keek niet meer op van de bizarre vertoning. Een apotheker was mijn vader, maar nog veel meer een kunstenaar die zijn artistieke werkzaamheden belangrijker vond dan de geneeskrachtige handelingen die in de farmacie verricht werden.

Onder het goedkeurend oog van mijn vader op straat plakte Thomas Niggl strip voor strip, krant na krant op de wanden van de etalage waar steeds minder herinnerde aan een apothekersetalage. Aangesloten bij alle ziekenfondsen stond er op een geëmailleerd plaatje onderin. Maar ook dat werd uiteindelijk voorzien van een lik behangplaksel en door een krantenfragment aan het zicht onttrokken.

De actie was een hommage aan het werk van kunstenaar Oey zelf die veelvuldig gebruik maakte van de krant van gisteren voor het maken van collages, installaties en assemblages. De combinatie kunstenaar-apotheker was geen alledaagse, Oey noemde zich wel eens een apotheekhoudend kunstenaar, waarmee hij de kunstscene in verwarring bracht en de farmaceutische inspectie tot wanhoop dreef.

Oey zelf legde die dag de hele actie vast op tientallen dia’s. Urenlang stond hij midden op straat, tussen ontwijkende auto’s en verbaasde klanten die hij zoals altijd vriendelijk groette. De nestor van de Amsterdamse window art werd hij ook wel genoemd, een apotheker die zijn etalage benutte voor het tonen van kunst, die van hemzelf en bevriende buurtgenoten.

Apotheek Oey was in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw een markante plek in Amsterdam: een zaak waar arm en rijk hun pillen kwam halen. Een plek ook waar kunstenaars, wetenschappers, wereldreizigers, hoogleraren en communisten mijn ouders kwamen bezoeken. Apotheek Oey werd een begrip in de Jordaan van de jaren zestig die grote veranderingen kende in een buurt die tot na de oorlog één van de armste van Nederland was.

Vanaf de tijd dat wij het pand op de Prinsengracht bewoonden, eind jaren vijftig, werd in steeds rapper tempo de verkrotting zo erg dat grote delen onbewoonbaar werden en de Jordanezen de wijk namen naar Purmerend en later Almere en Lelystad. De apotheek was het centrum van een buurt in tijden van veranderingen die zo kenmerkend waren voor de naoorlogse jaren én van onze familie, die van een stralend modern gezin veranderde in een ontredderde familie toen mijn moeder een half jaar na de krantenperformance ziek werd. Vele panden in de buurt werden dichtgetimmerd en onbewoonbaar verklaard, soms met ruiten vol oude kranten dichtgeplakt.

Mijn moeder leest nog een bladzij, maar dan moet ze stoppen. De duisternis valt over de Prinsengracht, ze doet een lamp aan.

Mijn vader beneden op straat maakt een laatste dia, de kunstenaar in de etalage zit roerloos vastgeplakt op zijn kruk in een klein krantenuniversum. De assistenten verlaten de apotheek, mijn vader sluit de deur en ontkurkt een fles wijn.